1.1Atha kho milindo rājā yenāyasmā nāgaseno tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ nāgasenaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho milindo rājā ñātukāmo sotukāmo dhāretukāmo ñāṇālokaṁ daṭṭhukāmo aññāṇaṁ bhinditukāmo ñāṇālokaṁ uppādetukāmo avijjandhakāraṁ nāsetukāmo adhimattaṁ dhitiñca ussāhañca satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā āyasmantaṁ nāgasenaṁ etadavoca—1.2“bhante nāgasena, kiṁ pana buddho tayā diṭṭho”ti.1.3“Na hi, mahārājā”ti.1.4“Kiṁ pana te ācariyehi buddho diṭṭho”ti?1.5“Na hi, mahārājā”ti.1.6“Bhante nāgasena, na kira tayā buddho diṭṭho, nāpi kira te ācariyehi buddho diṭṭho.1.7Tena hi, bhante nāgasena, natthi buddho, na hettha buddho paññāyatī”ti.

2.1“Atthi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā, ye te tava khattiyavaṁsassa pubbaṅgamā”ti?2.2“Āma, bhante.2.3Ko saṁsayo, atthi pubbakā khattiyā, ye mama khattiyavaṁsassa pubbaṅgamā”ti.2.4“Diṭṭhapubbā tayā, mahārāja, pubbakā khattiyā”ti?2.5“Na hi, bhante”ti.2.6“Ye pana taṁ, mahārāja, anusāsanti purohitā senāpatino akkhadassā mahāmattā, tehi pubbakā khattiyā diṭṭhapubbā”ti?2.7“Na hi, bhante”ti.2.8“Yadi pana te, mahārāja, pubbakā khattiyā na diṭṭhā, nāpi kira te anusāsakehi pubbakā khattiyā diṭṭhā, tena hi natthi pubbakā khattiyā, na hettha pubbakā khattiyā paññāyantī”ti.

3.1“Dissanti, bhante nāgasena, pubbakānaṁ khattiyānaṁ anubhūtāni paribhogabhaṇḍāni.3.2Seyyathidaṁ—3.3setacchattaṁ uṇhīsaṁ pādukā vālabījanī khaggaratanaṁ mahārahāni ca sayanāni.3.4Yehi mayaṁ jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi pubbakā khattiyā’”ti.3.5“Evameva kho, mahārāja, mayampetaṁ bhagavantaṁ jāneyyāma saddaheyyāma.3.6Atthi taṁ kāraṇaṁ, yena mayaṁ kāraṇena jāneyyāma saddaheyyāma ‘atthi so bhagavā’ti.3.7Katamaṁ taṁ kāraṇaṁ?3.8Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena anubhūtāni paribhogabhaṇḍāni.3.9Seyyathidaṁ—3.10cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, yehi sadevako loko jānāti saddahati ‘atthi so bhagavā’ti.3.11Iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbo ‘atthi so bhagavā’ti.

4.1‘Bahū jane tārayitvā,4.2nibbuto upadhikkhaye;4.3Anumānena ñātabbaṁ,4.4atthi so dvipaduttamo’”ti.

5.1“Bhante nāgasena, opammaṁ karohī”ti.5.2“Yathā, mahārāja, nagaravaḍḍhakī nagaraṁ māpetukāmo paṭhamaṁ tāva samaṁ anunnatamanonataṁ asakkharapāsāṇaṁ nirupaddavamanavajjaṁ ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ anuviloketvā yaṁ tattha visamaṁ, taṁ samaṁ kārāpetvā khāṇukaṇṭakaṁ visodhāpetvā tattha nagaraṁ māpeyya sobhanaṁ vibhattaṁ bhāgaso mitaṁ ukkiṇṇaparikhāpākāraṁ daḷhagopuraṭṭālakoṭṭakaṁ puthucaccaracatukkasandhisiṅghāṭakaṁ sucisamatalarājamaggaṁ suvibhattaantarāpaṇaṁ ārāmuyyānataḷākapokkharaṇiudapānasampannaṁ bahuvidhadevaṭṭhānappaṭimaṇḍitaṁ sabbadosavirahitaṁ, so tasmiṁ nagare sabbathā vepullattaṁ patte aññaṁ desaṁ upagaccheyya, atha taṁ nagaraṁ aparena samayena iddhaṁ bhaveyya phītaṁ subhikkhaṁ khemaṁ samiddhaṁ sivaṁ anītikaṁ nirupaddavaṁ nānājanasamākulaṁ, puthū khattiyā brāhmaṇā vessā suddā hatthārohā assārohā rathikā pattikā dhanuggahā tharuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā vammino yodhino dāsikaputtā bhaṭiputtā mallakā gaṇakā āḷārikā sūdā kappakā nahāpakā cundā mālākārā suvaṇṇakārā sajjhukārā sīsakārā tipukārā lohakārā vaṭṭakārā ayokārā maṇikārā pesakārā kumbhakārā veṇukārā loṇakārā cammakārā rathakārā dantakārā rajjukārā kocchakārā suttakārā vilīvakārā dhanukārā jiyakārā usukārā cittakārā raṅgakārā rajakā tantavāyā tunnavāyā heraññikā dussikā gandhikā tiṇahārakā kaṭṭhahārakā bhatakā paṇṇikā phalikā mūlikā odanikā pūvikā macchikā maṁsikā majjikā naṭakā naccakā laṅghakā indajālikā vetālikā mallā chavaḍāhakā pupphachaḍḍakā venā nesādā gaṇikā lāsikā kumbhadāsiyo sakkayavanacīnavilātā ujjenakā bhārukacchakā kāsikosalā parantakā māgadhakā sāketakā soreyyakā pāveyyakā koṭumbaramāthurakā alasandakasmīragandhārā taṁ nagaraṁ vāsāya upagatā nānāvisayino janā navaṁ suvibhattaṁ adosamanavajjaṁ ramaṇīyaṁ taṁ nagaraṁ passitvā anumānena jānanti ‘cheko vata bho so nagaravaḍḍhakī, yo imassa nagarassa māpetā’ti.5.3Evameva kho, mahārāja, so bhagavā asamo asamasamo appaṭisamo asadiso atulo asaṅkhyeyyo appameyyo aparimeyyo amitaguṇo guṇapāramippatto anantadhiti anantatejo anantavīriyo anantabalo buddhabalapāramiṁ gato sasenamāraṁ parājetvā diṭṭhijālaṁ padāletvā avijjaṁ khepetvā vijjaṁ uppādetvā dhammukkaṁ dhārayitvā sabbaññutaṁ pāpuṇitvā vijitasaṅgāmo dhammanagaraṁ māpesi.

6.1Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagaraṁ sīlapākāraṁ hiriparikhaṁ ñāṇadvārakoṭṭhakaṁ vīriyaaṭṭālakaṁ saddhāesikaṁ satidovārikaṁ paññāpāsādaṁ suttantacaccaraṁ abhidhammasiṅghāṭakaṁ vinayavinicchayaṁ satipaṭṭhānavīthikaṁ, tassa kho pana, mahārāja, satipaṭṭhānavīthiyaṁ evarūpā āpaṇā pasāritā honti.6.2Seyyathidaṁ—6.3pupphāpaṇaṁ gandhāpaṇaṁ phalāpaṇaṁ agadāpaṇaṁ osadhāpaṇaṁ amatāpaṇaṁ ratanāpaṇaṁ sabbāpaṇan”ti.

7.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato pupphāpaṇan”ti?7.2“Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ārammaṇavibhattiyo akkhātā.7.3Seyyathidaṁ—7.4aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ādīnavasaññā pahānasaññā virāgasaññā nirodhasaññā sabbaloke anabhiratisaññā sabbasaṅkhāresu aniccasaññā ānāpānassati uddhumātakasaññā vinīlakasaññā vipubbakasaññā vicchiddakasaññā vikkhāyitakasaññā vikkhittakasaññā hatavikkhittakasaññā lohitakasaññā puḷavakasaññā aṭṭhikasaññā mettāsaññā karuṇāsaññā muditāsaññā upekkhāsaññā maraṇānussati kāyagatāsati, ime kho, mahārāja, buddhena bhagavatā ārammaṇavibhattiyo akkhātā.7.5Tattha yo koci jarāmaraṇā muccitukāmo, so tesu aññataraṁ ārammaṇaṁ gaṇhāti, tena ārammaṇena rāgā vimuccati, dosā vimuccati, mohā vimuccati, mānato vimuccati, diṭṭhito vimuccati, saṁsāraṁ tarati, taṇhāsotaṁ nivāreti, tividhaṁ malaṁ visodheti, sabbakilese upahantvā amalaṁ virajaṁ suddhaṁ paṇḍaraṁ ajātiṁ ajaraṁ amaraṁ sukhaṁ sītibhūtaṁ abhayaṁ nagaruttamaṁ nibbānanagaraṁ pavisitvā arahatte cittaṁ vimoceti, idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato pupphāpaṇan’ti.

8.1‘Kammamūlaṁ gahetvāna,8.2āpaṇaṁ upagacchatha;8.3Ārammaṇaṁ kiṇitvāna,8.4tato muccatha muttiyā’”ti.

9.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato gandhāpaṇan”ti?9.2“Atthi kho pana, mahārāja, tena bhagavatā sīlavibhattiyo akkhātā, yena sīlagandhena anulittā bhagavato puttā sadevakaṁ lokaṁ sīlagandhena dhūpenti sampadhūpenti, disampi anudisampi anuvātampi paṭivātampi vāyanti ativāyanti, pharitvā tiṭṭhanti.9.3Katamā tā sīlavibhattiyo?9.4Saraṇasīlaṁ pañcaṅgasīlaṁ aṭṭhaṅgasīlaṁ dasaṅgasīlaṁ pañcuddesapariyāpannaṁ pātimokkhasaṁvarasīlaṁ.9.5Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato gandhāpaṇan’ti.9.6Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā devātidevena—

10.1∥‘Na pupphagandho paṭivātameti,10.2Na candanaṁ taggaramallikā vā;10.3Satañca gandho paṭivātameti,10.4Sabbā disā sappuriso pavāyati.

11.1∥Candanaṁ tagaraṁ vāpi,11.2uppalaṁ atha vassikī;11.3Etesaṁ gandhajātānaṁ,11.4sīlagandho anuttaro.

12.1∥Appamatto ayaṁ gandho,12.2yvāyaṁ tagaracandanaṁ;12.3Yo ca sīlavataṁ gandho,12.4vāti devesu uttamo’”ti.

13.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato phalāpaṇan”ti?13.2“Phalāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni.13.3Seyyathidaṁ—13.4sotāpattiphalaṁ sakadāgāmiphalaṁ anāgāmiphalaṁ arahattaphalaṁ suññataphalasamāpatti animittaphalasamāpatti appaṇihitaphalasamāpatti.13.5Tattha yo koci yaṁ phalaṁ icchati, so kammamūlaṁ datvā patthitaṁ phalaṁ kiṇāti.13.6Yadi sotāpattiphalaṁ, yadi sakadāgāmiphalaṁ, yadi anāgāmiphalaṁ, yadi arahattaphalaṁ, yadi suññataphalasamāpattiṁ, yadi animittaphalasamāpattiṁ, yadi appaṇihitaphalasamāpattiṁ.13.7Yathā, mahārāja, kassaci purisassa dhuvaphalo ambo bhaveyya, so na tāva tato phalāni pāteti, yāva kayikā na āgacchanti, anuppatte pana kayike mūlaṁ gahetvā evaṁ ācikkhati ‘ambho purisa, eso kho dhuvaphalo ambo, tato yaṁ icchasi, ettakaṁ phalaṁ gaṇhāhi salāṭukaṁ vā dovilaṁ vā kesikaṁ vā āmaṁ vā pakkaṁ vā’ti, so tena attanā dinnamūlena yadi salāṭukaṁ icchati, salāṭukaṁ gaṇhāti, yadi dovilaṁ icchati, dovilaṁ gaṇhāti, yadi kesikaṁ icchati, kesikaṁ gaṇhāti, yadi āmakaṁ icchati, āmakaṁ gaṇhāti, yadi pakkaṁ icchati, pakkaṁ gaṇhāti.13.8Evameva kho, mahārāja, yo yaṁ phalaṁ icchati, so kammamūlaṁ datvā patthitaṁ phalaṁ gaṇhāti, yadi sotāpattiphalaṁ …pe…13.9yadi appaṇihitaphalasamāpattiṁ, idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato phalāpaṇan’ti.

14.1‘Kammamūlaṁ janā datvā,14.2gaṇhanti amatapphalaṁ;14.3Tena te sukhitā honti,14.4ye kītā amatapphalan’”ti.

15.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato agadāpaṇan”ti?15.2“Agadāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi agadehi so bhagavā sadevakaṁ lokaṁ kilesavisato parimoceti.15.3Katamāni pana tāni agadāni?15.4Yānimāni, mahārāja, bhagavatā cattāri ariyasaccāni akkhātāni.15.5Seyyathidaṁ—15.6dukkhaṁ ariyasaccaṁ dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ, tattha ye keci aññāpekkhā catusaccaṁ dhammaṁ suṇanti, te jātiyā parimuccanti, jarāya parimuccanti, maraṇā parimuccanti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccanti, idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato agadāpaṇan’ti.

16.1‘Ye keci agadā loke,16.2visānaṁ paṭibāhakā;16.3Dhammāgadasamaṁ natthi,16.4etaṁ pivatha bhikkhavo’”ti.

17.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato osadhāpaṇan”ti?17.2“Osadhāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi osadhehi so bhagavā devamanusse tikicchati.17.3Seyyathidaṁ—17.4cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, etehi osadhehi bhagavā micchādiṭṭhiṁ vireceti, micchāsaṅkappaṁ vireceti, micchāvācaṁ vireceti, micchākammantaṁ vireceti, micchāājīvaṁ vireceti, micchāvāyāmaṁ vireceti, micchāsatiṁ vireceti, micchāsamādhiṁ vireceti, lobhavamanaṁ kāreti, dosavamanaṁ kāreti, mohavamanaṁ kāreti, mānavamanaṁ kāreti, diṭṭhivamanaṁ kāreti, vicikicchāvamanaṁ kāreti, uddhaccavamanaṁ kāreti, thinamiddhavamanaṁ kāreti, ahirikānottappavamanaṁ kāreti, sabbakilesavamanaṁ kāreti, idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato osadhāpaṇan’ti.

18.1‘Ye keci osadhā loke,18.2vijjanti vividhā bahū;18.3Dhammosadhasamaṁ natthi,18.4etaṁ pivatha bhikkhavo.

19.1Dhammosadhaṁ pivitvāna,19.2ajarāmaraṇā siyuṁ;19.3Bhāvayitvā ca passitvā,19.4nibbutā upadhikkhaye’”ti.

20.1∥“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato amatāpaṇan”ti?20.2“Amataṁ kho, mahārāja, bhagavatā akkhātaṁ, yena amatena so bhagavā sadevakaṁ lokaṁ abhisiñci, yena amatena abhisittā devamanussā jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimucciṁsu.20.3Katamaṁ taṁ amataṁ?20.4Yadidaṁ kāyagatāsati.20.5Bhāsitampetaṁ, mahārāja, bhagavatā devātidevena ‘amataṁ te, bhikkhave, paribhuñjanti, ye kāyagatāsatiṁ paribhuñjantī’ti.20.6Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato amatāpaṇan’ti.

21.1‘Byādhitaṁ janataṁ disvā,21.2Amatāpaṇaṁ pasārayi;21.3Kammena taṁ kiṇitvāna,21.4Amataṁ ādetha bhikkhavo’”ti.

22.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato ratanāpaṇan”ti?22.2“Ratanāni kho, mahārāja, bhagavatā akkhātāni, yehi ratanehi vibhūsitā bhagavato puttā sadevakaṁ lokaṁ virocanti obhāsenti pabhāsenti jalanti pajjalanti uddhaṁ adho tiriyaṁ ālokaṁ dassenti.22.3Katamāni tāni ratanāni?22.4Sīlaratanaṁ samādhiratanaṁ paññāratanaṁ vimuttiratanaṁ vimuttiñāṇadassanaratanaṁ paṭisambhidāratanaṁ bojjhaṅgaratanaṁ.

23.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato sīlaratanaṁ?23.2Pātimokkhasaṁvarasīlaṁ indriyasaṁvarasīlaṁ ājīvapārisuddhisīlaṁ paccayasannissitasīlaṁ cūḷasīlaṁ majjhimasīlaṁ mahāsīlaṁ maggasīlaṁ phalasīlaṁ.23.3Sīlaratanena kho, mahārāja, vibhūsitassa puggalassa sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā pihayati pattheti, sīlaratanapiḷandho kho, mahārāja, bhikkhu disampi anudisampi uddhampi adhopi tiriyampi virocati ativirocati, heṭṭhato avīciṁ uparito bhavaggaṁ upādāya etthantare sabbaratanāni atikkamitvā abhibhavitvā ajjhottharitvā tiṭṭhati, evarūpāni kho, mahārāja, sīlaratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni, idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato sīlaratanan’ti.

24.1‘Evarūpāni sīlāni,24.2santi buddhassa āpaṇe;24.3Kammena taṁ kiṇitvāna,24.4ratanaṁ vo piḷandhathā’ti.

25.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato samādhiratanaṁ?25.2Savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi, suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi.25.3Samādhiratanaṁ kho, mahārāja, piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṁsāvitakkamānuddhaccadiṭṭhivicikicchākilesavatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṁ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṁsanti na saṇṭhanti na upalimpanti.25.4Yathā, mahārāja, vāri pokkharapatte vikirati vidhamati viddhaṁsati na saṇṭhāti na upalimpati.25.5Taṁ kissa hetu?25.6Parisuddhattā padumassa.25.7Evameva kho, mahārāja, samādhiratanaṁ piḷandhassa bhikkhuno ye te kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṁsāvitakkamānuddhaccadiṭṭhivicikicchākilesavatthūni vividhāni ca kuvitakkāni, te sabbe samādhiṁ āsajja vikiranti vidhamanti viddhaṁsanti na saṇṭhanti na upalimpanti.25.8Taṁ kissa hetu?25.9Parisuddhattā samādhissa.25.10Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato samādhiratanan’ti, evarūpāni kho, mahārāja, samādhiratanāni bhagavato ratanāpaṇe pasāritāni.

26.1‘Samādhiratanamālassa,26.2kuvitakkā na jāyare;26.3Na ca vikkhipate cittaṁ,26.4etaṁ tumhe piḷandhathā’ti.

27.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato paññāratanaṁ?27.2Yāya, mahārāja, paññāya ariyasāvako ‘idaṁ kusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘idaṁ akusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘idaṁ sāvajjaṁ, idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ, idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ, idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhaṁ, idaṁ sukkaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.27.3Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato paññāratanan’ti.

28.1‘Paññāratanamālassa,28.2na ciraṁ vattate bhavo;28.3Khippaṁ phasseti amataṁ,28.4na ca so rocate bhave’ti.

29.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato vimuttiratanaṁ?29.2Vimuttiratanaṁ kho, mahārāja, arahattaṁ vuccati, arahattaṁ patto kho, mahārāja, bhikkhu ‘vimuttiratanaṁ piḷandho’ti vuccati.29.3Yathā, mahārāja, puriso muttākalāpamaṇikalāpapavāḷakalāpābharaṇappaṭimaṇḍito agalutagaratālīsakalohitacandanānulittagatto nāgapunnāgasālasalaḷacampakayūthikātimuttakapāṭaluppalavassikamallikāvicitto sesajane atikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati mālāgandharatanābharaṇehi;29.4evameva kho, mahārāja, arahattaṁ patto khīṇāsavo vimuttiratanapiḷandho upādāyupādāya vimuttānaṁ bhikkhūnaṁ atikkamitvā samatikkamitvā virocati ativirocati obhāsati pabhāsati sampabhāsati jalati pajjalati abhibhavati ajjhottharati vimuttiyā.29.5Taṁ kissa hetu?29.6Aggaṁ, mahārāja, etaṁ piḷandhanaṁ sabbapiḷandhanānaṁ, yadidaṁ vimuttipiḷandhanaṁ.29.7Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato vimuttiratanan’ti.

30.1‘Maṇimālādharaṁ geha,30.2jano sāmiṁ udikkhati;30.3Vimuttiratanamālantu,30.4udikkhanti sadevakā’ti.

31.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato vimuttiñāṇadassanaratanaṁ?31.2Paccavekkhaṇañāṇaṁ, mahārāja, bhagavato vimuttiñāṇadassanaratananti vuccati, yena ñāṇena ariyasāvako maggaphalanibbānāni pahīnakilesāvasiṭṭhakilese ca paccavekkhati.

32.1‘Yena ñāṇena bujjhanti,32.2ariyā katakiccataṁ;32.3Taṁ ñāṇaratanaṁ laddhuṁ,32.4vāyametha jinorasā’ti.

33.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato paṭisambhidāratanaṁ?33.2Catasso kho, mahārāja, paṭisambhidāyo atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti.33.3Imehi kho, mahārāja, catūhi paṭisambhidāratanehi samalaṅkato bhikkhu yaṁ yaṁ parisaṁ upasaṅkamati, yadi khattiyaparisaṁ, yadi brāhmaṇaparisaṁ, yadi gahapatiparisaṁ, yadi samaṇaparisaṁ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto abhīru acchambhī anutrāsī vigatalomahaṁso parisaṁ upasaṅkamati.

34.1Yathā, mahārāja, yodho saṅgāmasūro sannaddhapañcāvudho acchambhito saṅgāmaṁ otarati, ‘sace amittā dūre bhavissanti usunā pātayissāmi, tato orato bhavissanti sattiyā paharissāmi, tato orato bhavissanti kaṇayena paharissāmi, upagataṁ santaṁ maṇḍalaggena dvidhā chindissāmi, kāyūpagataṁ churikāya vinivijjhissāmī’ti;34.2evameva kho, mahārāja, catupaṭisambhidāratanamaṇḍito bhikkhu acchambhito parisaṁ upasaṅkamati.

35.1‘Yo koci maṁ atthapaṭisambhide pañhaṁ pucchissati, tassa atthena atthaṁ kathayissāmi, kāraṇena kāraṇaṁ kathayissāmi, hetunā hetuṁ kathayissāmi, nayena nayaṁ kathayissāmi, nissaṁsayaṁ karissāmi, vimatiṁ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇena.

36.1Yo koci maṁ dhammapaṭisambhide pañhaṁ pucchissati, tassa dhammena dhammaṁ kathayissāmi, amatena amataṁ kathayissāmi, asaṅkhatena asaṅkhataṁ kathayissāmi, nibbānena nibbānaṁ kathayissāmi, suññatena suññataṁ kathayissāmi, animittena animittaṁ kathayissāmi, appaṇihitena appaṇihitaṁ kathayissāmi, anejena anejaṁ kathayissāmi, nissaṁsayaṁ karissāmi, vimatiṁ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇena.

37.1Yo koci maṁ niruttipaṭisambhide pañhaṁ pucchissati, tassa niruttiyā niruttiṁ kathayissāmi, padena padaṁ kathayissāmi, anupadena anupadaṁ kathayissāmi, akkharena akkharaṁ kathayissāmi, sandhiyā sandhiṁ kathayissāmi, byañjanena byañjanaṁ kathayissāmi, anubyañjanena anubyañjanaṁ kathayissāmi, vaṇṇena vaṇṇaṁ kathayissāmi, sarena saraṁ kathayissāmi, paññattiyā paññattiṁ kathayissāmi, vohārena vohāraṁ kathayissāmi, nissaṁsayaṁ karissāmi, vimatiṁ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇena.

38.1Yo koci maṁ paṭibhānapaṭisambhide pañhaṁ pucchissati, tassa paṭibhānena paṭibhānaṁ kathayissāmi, opammena opammaṁ kathayissāmi, lakkhaṇena lakkhaṇaṁ kathayissāmi, rasena rasaṁ kathayissāmi, nissaṁsayaṁ karissāmi, vimatiṁ vivecessāmi, tosayissāmi pañhaveyyākaraṇenā’ti.38.2Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato paṭisambhidāratanan’ti.

39.1‘Paṭisambhidā kiṇitvāna,39.2Ñāṇena phassayeyya yo;39.3Acchambhito anubbiggo,39.4Atirocati sadevake’ti.

40.1Katamaṁ, mahārāja, bhagavato bojjhaṅgaratanaṁ?40.2Sattime, mahārāja, bojjhaṅgā, satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo.40.3Imehi kho, mahārāja, sattahi bojjhaṅgaratanehi paṭimaṇḍito bhikkhu sabbaṁ tamaṁ abhibhuyya sadevakaṁ lokaṁ obhāseti pabhāseti ālokaṁ janeti.40.4Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato bojjhaṅgaratanan’ti.

41.1‘Bojjhaṅgaratanamālassa,41.2uṭṭhahanti sadevakā;41.3Kammena taṁ kiṇitvāna,41.4ratanaṁ vo piḷandhathā’”ti.

42.1“Bhante nāgasena, katamaṁ buddhassa bhagavato sabbāpaṇan”ti?42.2“Sabbāpaṇaṁ kho, mahārāja, bhagavato navaṅgaṁ buddhavacanaṁ sārīrikāni pāribhogikāni cetiyāni saṅgharatanañca.42.3Sabbāpaṇe, mahārāja, bhagavatā jātisampatti pasāritā, bhogasampatti pasāritā, āyusampatti pasāritā, ārogyasampatti pasāritā, vaṇṇasampatti pasāritā, paññāsampatti pasāritā, mānusikasampatti pasāritā, dibbasampatti pasāritā, nibbānasampatti pasāritā.42.4Tattha ye taṁ taṁ sampattiṁ icchanti, te kammamūlaṁ datvā patthitapatthitaṁ sampattiṁ kiṇanti, keci sīlasamādānena kiṇanti, keci uposathakammena kiṇanti, appamattakenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti.42.5Yathā, mahārāja, āpaṇikassa āpaṇe tilamuggamāse parittakenapi taṇḍulamuggamāsena appakenapi mūlena upādāyupādāya gaṇhanti;42.6evameva kho, mahārāja, bhagavato sabbāpaṇe appamattakenapi kammamūlena upādāyupādāya sampattiyo paṭilabhanti.42.7Idaṁ vuccati, mahārāja, ‘bhagavato sabbāpaṇan’ti.

43.1‘Āyu arogatā vaṇṇaṁ,43.2saggaṁ uccākulīnatā;43.3Asaṅkhatañca amataṁ,43.4atthi sabbāpaṇe jine.

44.1Appena bahukenāpi,44.2kammamūlena gayhati;44.3Kiṇitvā saddhāmūlena,44.4samiddhā hotha bhikkhavo’ti.

45.1Bhagavato kho, mahārāja, dhammanagare evarūpā janā paṭivasanti, suttantikā venayikā ābhidhammikā dhammakathikā jātakabhāṇakā dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakā saṁyuttabhāṇakā aṅguttarabhāṇakā khuddakabhāṇakā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā bojjhaṅgabhāvanāratā vipassakā sadatthamanuyuttā āraññikā rukkhamūlikā abbhokāsikā palālapuñjikā sosānikā nesajjikā paṭipannakā phalaṭṭhā sekkhā phalasamaṅgino sotāpannā sakadāgāmino anāgāmino arahanto tevijjā chaḷabhiññā iddhimanto paññāya pāramiṅgatā satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggavarajhānavimokkharūpārūpasantasukhasamāpattikusalā, tehi arahantehi ākulaṁ samākulaṁ ākiṇṇaṁ samākiṇṇaṁ naḷavanasaravanamiva dhammanagaraṁ ahosi.45.2Bhavatīha—

46.1‘Vītarāgā vītadosā,46.2vītamohā anāsavā;46.3Vītataṇhā anādānā,46.4dhammanagare vasanti te.

47.1Āraññikā dhutadharā,47.2jhāyino lūkhacīvarā;47.3Vivekābhiratā dhīrā,47.4dhammanagare vasanti te.

48.1Nesajjikā santhatikā,48.2athopi ṭhānacaṅkamā;48.3Paṁsukūladharā sabbe,48.4dhammanagare vasanti te.

49.1Ticīvaradharā santā,49.2cammakhaṇḍacatutthakā;49.3Ratā ekāsane viññū,49.4dhammanagare vasanti te.

50.1Appicchā nipakā dhīrā,50.2appāhārā alolupā;50.3Lābhālābhena santuṭṭhā,50.4dhammanagare vasanti te.

51.1Jhāyī jhānaratā dhīrā,51.2santacittā samāhitā;51.3Ākiñcaññaṁ patthayānā,51.4dhammanagare vasanti te.

52.1Paṭipannā phalaṭṭhā ca,52.2sekkhā phalasamaṅgino;52.3Āsīsakā uttamatthaṁ,52.4dhammanagare vasanti te.

53.1Sotāpannā ca vimalā,53.2sakadāgāmino ca ye;53.3Anāgāmī ca arahanto,53.4dhammanagare vasanti te.

54.1Satipaṭṭhānakusalā,54.2bojjhaṅgabhāvanāratā;54.3Vipassakā dhammadharā,54.4dhammanagare vasanti te.

55.1Iddhipādesu kusalā,55.2samādhibhāvanāratā;55.3Sammappadhānānuyuttā,55.4dhammanagare vasanti te.

56.1Abhiññāpāramippattā,56.2pettike gocare ratā;56.3Antalikkhamhi caraṇā,56.4dhammanagare vasanti te.

57.1Okkhittacakkhū mitabhāṇī,57.2guttadvārā susaṁvutā;57.3Sudantā uttame damme,57.4dhammanagare vasanti te.

58.1Tevijjā chaḷabhiññā ca,58.2Iddhiyā pāramiṁ gatā;58.3Paññāya pāramippattā,58.4Dhammanagare vasanti te’ti.

59.1Ye kho te, mahārāja, bhikkhū aparimitañāṇavaradharā asaṅgā atulaguṇā atulayasā atulabalā atulatejā dhammacakkānuppavattakā paññāpāramiṁ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘dhammasenāpatino’</b>ti vuccanti.

60.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū iddhimanto adhigatappaṭisambhidāpattavesārajjā gaganacarā durāsadā duppasahā anālambacarā sasāgaramahidharapathavikampakā candasūriyaparimajjakā vikubbanādhiṭṭhānābhinīhārakusalā iddhiyā pāramiṁ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘purohitā’</b>ti vuccanti.

61.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhutaṅgamanugatā appicchā santuṭṭhā viññattimanesanajigucchakā piṇḍāya sapadānacārino bhamarāva gandhamanughāyitvā pavisanti vivittakānanaṁ, kāye ca jīvite ca nirapekkhā arahattamanuppattā dhutaṅgaguṇe agganikkhittā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘akkhadassā’</b>ti vuccanti.

62.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū parisuddhā vimalā nikkilesā cutūpapātakusalā dibbacakkhumhi pāramiṁ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘nagarajotakā’</b>ti vuccanti.

63.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā sithiladhanitadīgharassagarukalahukakkharaparicchedakusalā navaṅgasāsanadharā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘dhammarakkhā’</b>ti vuccanti.

64.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū vinayaññū vinayakovidā ṭhānāṭṭhānakusalā āpattānāpattigarukalahukasatekicchaatekicchavuṭṭhānadesanāniggahapaṭikammaosāraṇanissāraṇapaṭisāraṇakusalā vinaye pāramiṁ gatā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘rūparakkhā’</b>ti vuccanti.

65.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū vimuttivarakusumamālabaddhā varapavaramahagghaseṭṭhabhāvamanuppattā bahujanakantamabhipatthitā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘pupphāpaṇikā’</b>ti vuccanti.

66.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū catusaccābhisamayappaṭividdhā diṭṭhasaccā viññātasāsanā catūsu sāmaññaphalesu tiṇṇavicikicchā paṭiladdhaphalasukhā aññesampi paṭipannānaṁ te phale saṁvibhajanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘phalāpaṇikā’</b>ti vuccanti.

67.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū sīlasaṁvaragandhamanulittā anekavidhabahuguṇadharā kilesamaladuggandhavidhamakā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘gandhāpaṇikā’</b>ti vuccanti.

68.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhammakāmā piyasamudāhārā abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi dhammavararasaṁ pivanti, kāyena vācāya manasā dhammavararasamogāḷhā adhimattapaṭibhānā dhammesu dhammesanappaṭipannā ito vā tato vā yattha yattha appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṁsaggakathā vīriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā, tattha tattha gantvā taṁ taṁ kathārasaṁ pivanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘soṇḍā pipāsā’</b>ti vuccanti.

69.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyuttā nisajjaṭṭhānacaṅkamehi rattindivaṁ vītināmenti, bhāvanānuyogamanuyuttā kilesapaṭibāhanāya sadatthappasutā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘nagaraguttikā’</b>ti vuccanti.

70.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū navaṅgaṁ buddhavacanaṁ atthato ca byañjanato ca nayato ca kāraṇato ca hetuto ca udāharaṇato ca vācenti anuvācenti bhāsanti anubhāsanti, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘dhammāpaṇikā’</b>ti vuccanti.

71.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū dhammaratanabhogena āgamapariyattisutabhogena bhogino dhanino niddiṭṭhasarabyañjanalakkhaṇappaṭivedhā viññū pharaṇā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘dhammaseṭṭhino’</b>ti vuccanti.

72.1Ye pana te, mahārāja, bhikkhū uḷāradesanāpaṭivedhā pariciṇṇārammaṇavibhattiniddesā sikkhāguṇapāramippattā, evarūpā kho, mahārāja, bhikkhū bhagavato dhammanagare <b>‘vissutadhammikā’</b>ti vuccanti.

73.1Evaṁ suvibhattaṁ kho, mahārāja, bhagavato dhammanagaraṁ evaṁ sumāpitaṁ evaṁ suvihitaṁ evaṁ suparipūritaṁ evaṁ suvavatthāpitaṁ evaṁ surakkhitaṁ evaṁ sugopitaṁ evaṁ duppasayhaṁ paccatthikehi paccāmittehi, iminā, mahārāja, kāraṇena iminā hetunā iminā nayena iminā anumānena ñātabbaṁ atthi so bhagavāti.

74.1‘Yathāpi nagaraṁ disvā,74.2suvibhattaṁ manoramaṁ;74.3Anumānena jānanti,74.4vaḍḍhakissa mahattanaṁ.

75.1Tatheva lokanāthassa,75.2disvā dhammapuraṁ varaṁ;75.3Anumānena jānanti,75.4atthi so bhagavā iti.

76.1Anumānena jānanti,76.2ūmiṁ disvāna sāgare;76.3Yathāyaṁ dissate ūmi,76.4mahanto so bhavissati.

77.1Tathā buddhaṁ sokanudaṁ,77.2sabbatthamaparājitaṁ;77.3Taṇhakkhayamanuppattaṁ,77.4bhavasaṁsāramocanaṁ.

78.1Anumānena ñātabbaṁ,78.2ūmiṁ disvā sadevake;78.3Yathā dhammūmivipphāro,78.4aggo buddho bhavissati.

79.1Anumānena jānanti,79.2disvā accuggataṁ giriṁ;79.3Yathā accuggato eso,79.4himavā so bhavissati.

80.1Tathā disvā dhammagiriṁ,80.2sītībhūtaṁ nirūpadhiṁ;80.3Accuggataṁ bhagavato,80.4acalaṁ suppatiṭṭhitaṁ.

81.1Anumānena ñātabbaṁ,81.2disvāna dhammapabbataṁ;81.3Tathā hi so mahāvīro,81.4aggo buddho bhavissati.

82.1Yathāpi gajarājassa,82.2padaṁ disvāna mānusā;82.3Anumānena jānanti,82.4mahā eso gajo iti.

83.1Tatheva buddhanāgassa,83.2padaṁ disvā vibhāvino;83.3Anumānena jānanti,83.4uḷāro so bhavissati.

84.1Anumānena jānanti,84.2bhīte disvāna kummige;84.3Migarājassa saddena,84.4bhītāme kummigā iti.

85.1Tatheva titthiye disvā,85.2vitthate bhītamānase;85.3Anumānena ñātabbaṁ,85.4dhammarājena gajjitaṁ.

86.1Nibbutaṁ pathaviṁ disvā,86.2haritapattaṁ mahodikaṁ;86.3Anumānena jānanti,86.4mahāmeghena nibbutaṁ.

87.1Tathevimaṁ janaṁ disvā,87.2āmoditapamoditaṁ;87.3Anumānena ñātabbaṁ,87.4dhammameghena tappitaṁ.

88.1Laggaṁ disvā bhusaṁ paṅkaṁ,88.2kalaladdagataṁ mahiṁ;88.3Anumānena jānanti,88.4vārikkhandho mahā gato.

89.1Tathevimaṁ janaṁ disvā,89.2rajapaṅkasamohitaṁ;89.3Vahitaṁ dhammanadiyā,89.4visaṭṭhaṁ dhammasāgare.

90.1Dhammāmatagataṁ disvā,90.2sadevakamimaṁ mahiṁ;90.3Anumānena ñātabbaṁ,90.4dhammakkhandho mahā gato.

91.1Anumānena jānanti,91.2ghāyitvā gandhamuttamaṁ;91.3Yathāyaṁ vāyate gandho,91.4hessanti pupphitā dumā.

92.1Tathevāyaṁ sīlagandho,92.2pavāyati sadevake;92.3Anumānena ñātabbaṁ,92.4atthi buddho anuttaro’ti.

93.1Evarūpena kho, mahārāja, kāraṇasatena kāraṇasahassena hetusatena hetusahassena nayasatena nayasahassena opammasatena opammasahassena sakkā buddhabalaṁ upadassayituṁ.93.2Yathā, mahārāja, dakkho mālākāro nānāpuppharāsimhā ācariyānusiṭṭhiyā paccattapurisakārena vicittaṁ mālāguṇarāsiṁ kareyya;93.3evameva kho, mahārāja, so bhagavā vicittapuppharāsi viya anantaguṇo appameyyaguṇo, ahametarahi jinasāsane mālākāro viya pupphaganthako pubbakānaṁ ācariyānaṁ maggenapi mayhaṁ buddhibalenapi asaṅkhyeyyenapi kāraṇena anumānena buddhabalaṁ dīpayissāmi, tvaṁ panettha chandaṁ janehi savanāyā”ti.

94.1“Dukkaraṁ, bhante nāgasena, aññesaṁ evarūpena kāraṇena anumānena buddhabalaṁ upadassayituṁ, nibbutosmi, bhante nāgasena, tumhākaṁ paramavicittena pañhaveyyākaraṇenā”ti.

95.1Anumānapañho paṭhamo.