1.1Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro?1.2“Ekattatāya dhammā, yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā”ti.

2.1Ye tattha niddiṭṭhā, tathā te dhārayitabbā.

3.1“Dukkhan”ti ekattatā.3.2Tattha katamaṁ dukkhaṁ?3.3Jāti dukkhā, jarā dukkhā, byādhi dukkho, maraṇaṁ dukkhaṁ, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā, rūpā dukkhā, vedanā dukkhā, saññā dukkhā, saṅkhārā dukkhā, viññāṇaṁ dukkhaṁ.3.4Ayaṁ vemattatā.

4.1“Dukkhasamudayo”ti ekattatā.4.2Tattha katamo dukkhasamudayo?4.3Yāyaṁ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī.4.4Seyyathidaṁ—4.5kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.4.6Ayaṁ vemattatā.

5.1“Dukkhanirodho”ti ekattatā.5.2Tattha katamo dukkhanirodho?5.3Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.5.4Ayaṁ vemattatā.

6.1“Dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti ekattatā.6.2Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā?6.3Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.6.4Seyyathidaṁ—6.5sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.6.6Ayaṁ vemattatā.

7.1“Maggo”ti ekattatā.7.2Tattha katamo maggo?7.3Nirayagāmī maggo tiracchānayonigāmī maggo pettivisayagāmī maggo asurayoniyo maggo saggagāmiyo maggo manussagāmī maggo nibbānagāmī maggo.7.4Ayaṁ vemattatā.

8.1“Nirodho”ti ekattatā.8.2Tattha katamo nirodho?8.3Paṭisaṅkhānirodho appaṭisaṅkhānirodho anunayanirodho paṭighanirodho mānanirodho makkhanirodho paḷāsanirodho issānirodho macchariyanirodho sabbakilesanirodho.8.4Ayaṁ vemattatā.

9.1“Rūpan”ti ekattatā.9.2Tattha katamaṁ rūpaṁ?9.3Cātumahābhūtikaṁ rūpaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya rūpassa paññatti.9.4Tattha katamāni cattāri mahābhūtāni?9.5Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu.

10.1Dvīhi ākārehi dhātuyo pariggaṇhāti saṅkhepena ca vitthārena ca.10.2Kathaṁ vitthārena dhātuyo pariggaṇhāti?10.3Vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti, dvādasahi ākārehi āpodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti, catūhi ākārehi tejodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti, chahi ākārehi vāyodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti.

11.1Katamehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti?11.2Atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco, maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ, hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ, antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ matthake matthaluṅganti imehi vīsatiyā ākārehi pathavīdhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti.

12.1Katamehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti?12.2Atthi imasmiṁ kāye pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttanti imehi dvādasahi ākārehi āpodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti.

13.1Katamehi catūhi ākārehi tejodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti?13.2Yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ sammā pariṇāmaṁ gacchati, imehi catūhi ākārehi tejodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti.

14.1Katamehi chahi ākārehi vāyodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti?14.2Uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti, imehi chahi ākārehi vāyodhātuṁ vitthārena pariggaṇhāti.

15.1Evaṁ imehi dvācattālīsāya ākārehi vitthārena dhātuyo sabhāvato upalakkhayanto tulayanto parivīmaṁsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṁ passati kāyaṁ vā kāyapadesaṁ vā, yathā candanikaṁ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṁ passeyya, yathā saṅkāraṭṭhānaṁ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṁ passeyya, yathā vaccakuṭiṁ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṁ passeyya, yathā sivathikaṁ pavicinanto na kiñci gayhūpagaṁ passeyya.15.2Evameva imehi dvācattālīsāya ākārehi evaṁ vitthārena dhātuyo sabhāvato upalakkhayanto tulayanto parivīmaṁsanto pariyogāhanto paccavekkhanto na kiñci gayhūpagaṁ passati kāyaṁ vā kāyapadesaṁ vā.15.3Tenāha bhagavā yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā.15.4Taṁ “netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṁ virājeti.15.5Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu, yā ca bāhirā āpodhātu …pe…15.6yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu, yā ca bāhirā tejodhātu …pe…15.7yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu, yā ca bāhirā vāyodhātu, vāyodhāturevesā.15.8Taṁ “netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā”ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ, evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati, vāyodhātuyā cittaṁ virājeti.15.9Ayaṁ vemattatā.

16.1∥“Avijjā”ti ekattatā.16.2Tattha katamā avijjā?16.3Dukkhe aññāṇaṁ, dukkhasamudaye aññāṇaṁ, dukkhanirodhe aññāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ, yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asallakkhaṇā anupalakkhaṇā apaccupalakkhaṇā asamavekkhaṇā apaccakkhakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ asampajaññaṁ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ.16.4Ayaṁ vemattatā.

17.1∥“Vijjā”ti ekattatā.17.2Tattha katamā vijjā?17.3Dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ, pubbante ñāṇaṁ, aparante ñāṇaṁ, pubbantāparante ñāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṁ, yā evarūpā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ.17.4Ayaṁ vemattatā.

18.1“Samāpattī”ti ekattatā.18.2Tattha katamā samāpatti?18.3Saññāsamāpatti asaññāsamāpatti, nevasaññānāsaññāsamāpatti.18.4Vibhūtasaññāsamāpatti nirodhasamāpattīti.18.5Ayaṁ vemattatā.

19.1“Jhāyī”ti ekattatā.19.2Tattha katamo jhāyī?19.3Atthi sekkho jhāyī, atthi asekkho jhāyī, nevasekkhanāsekkho jhāyī, ājāniyo jhāyī, assakhaluṅko jhāyī, diṭṭhuttaro jhāyī, taṇhuttaro jhāyī, paññuttaro jhāyī.19.4Ayaṁ vemattatā.

20.1“Samādhī”ti ekattatā.20.2Tattha katamo samādhi?20.3Saraṇo samādhi, araṇo samādhi, savero samādhi, avero samādhi, sabyāpajjo samādhi, abyāpajjo samādhi, sappītiko samādhi, nippītiko samādhi, sāmiso samādhi, nirāmiso samādhi, sasaṅkhāro samādhi, asaṅkhāro samādhi, ekaṁsabhāvito samādhi, ubhayaṁsabhāvito samādhi, ubhayato bhāvitabhāvano samādhi, savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi, hānabhāgiyo samādhi, ṭhitibhāgiyo samādhi, visesabhāgiyo samādhi, nibbedhabhāgiyo samādhi, lokiyo samādhi, lokuttaro samādhi, micchāsamādhi, sammāsamādhi.20.4Ayaṁ vemattatā.

21.1“Paṭipadā”ti ekattatā.21.2Tattha katamā paṭipadā?21.3Āgāḷhapaṭipadā, nijjhāmapaṭipadā, majjhimapaṭipadā, akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, samā paṭipadā, damā paṭipadā, dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññāti.21.4Ayaṁ vemattatā.

22.1∥“Kāyo”ti ekattatā.22.2Tattha katamo kāyo?22.3Nāmakāyo rūpakāyo ca.22.4Tattha katamo rūpakāyo?22.5Kesā lomā nakhā dantā taco maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṁ matthaluṅganti—22.6ayaṁ rūpakāyo.22.7Nāmakāyo nāma vedanā saññā cetanā cittaṁ phasso manasikāroti—22.8ayaṁ nāmakāyoti.22.9Ayaṁ vemattatā.

23.1Evaṁ yo dhammo yassa dhammassa samānabhāvo, so dhammo tassa dhammassa ekattatāya ekī bhavati.23.2Yena yena vā pana vilakkhaṇo, tena tena vemattaṁ gacchati.23.3Evaṁ sutte vā veyyākaraṇe vā gāthāyaṁ vā pucchitena vīmaṁsayitabbaṁ, kiṁ ekattatāya pucchati, udāhu vemattatāyāti.23.4Yadi ekattatāya pucchitaṁ, ekattatāya visajjayitabbaṁ.23.5Yadi vemattatāya pucchitaṁ, vemattatāya visajjayitabbaṁ.23.6Yadi sattādhiṭṭhānena pucchitaṁ, sattādhiṭṭhānena visajjayitabbaṁ.23.7Yadi dhammādhiṭṭhānena pucchitaṁ, dhammādhiṭṭhānena visajjayitabbaṁ.23.8Yathā yathā vā pana pucchitaṁ tathā tathā visajjayitabbaṁ.23.9Tenāha āyasmā mahākaccāyano “ekattatāya dhammā”ti.

23.10Niyutto adhiṭṭhāno hāro.