1.1∥<b>Kenassu nivuto loko,</b>1.2(iccāyasmā ajito)1.3<b>Kenassu nappakāsati;</b>1.4<b>Kissābhilepanaṁ brūsi</b>,1.5<b>Kiṁsu tassa mahabbhayaṁ. </b>

2.1<b>Kenassu nivuto loko</b>ti.2.2<b>Loko</b>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko brahmaloko devaloko—2.3ayaṁ vuccati loko.2.4Ayaṁ loko kena āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—2.5kenassu nivuto loko?

3.1<b>Iccāyasmā ajito</b>ti.3.2<b>Iccā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ iccāti.3.3<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ āyasmāti.3.4<b>Ajito</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—3.5iccāyasmā ajito.

4.1<b>Kenassu nappakāsatī</b>ti kena loko nappakāsati nappabhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti—4.2kenassu nappakāsati.

5.1<b>Kissābhilepanaṁ brūsī</b>ti kiṁ lokassa lepanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso.5.2Kena loko litto saṁlitto upalitto kiliṭṭho saṅkiliṭṭho makkhito saṁsaṭṭho laggo laggito palibuddho, brūsi ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivarasi vibhajasi uttānīkarosi pakāsesīti—5.3kissābhilepanaṁ brūsi.

6.1<b>Kiṁsu tassa mahabbhayan</b>ti kiṁ lokassa bhayaṁ mahabbhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggoti—6.2kiṁsu tassa mahabbhayaṁ.6.3Tenāha so brāhmaṇo—

7.1“Kenassu nivuto loko,7.2(iccāyasmā ajito)7.3Kenassu nappakāsati;7.4Kissābhilepanaṁ brūsi,7.5Kiṁsu tassa mahabbhayan”ti.

8.1∥<b>Avijjāya nivuto loko,</b>8.2(ajitāti bhagavā)8.3<b>Vevicchā pamādā nappakāsati;</b>8.4<b>Jappābhilepanaṁ brūmi,</b>8.5<b>Dukkhamassa mahabbhayaṁ. </b>

9.1<b>Avijjāya nivuto loko</b>ti.9.2<b>Avijjā</b>ti dukkhe aññāṇaṁ dukkhasamudaye aññāṇaṁ dukkhanirodhe aññāṇaṁ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ aparante aññāṇaṁ pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ, yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccavekkhaṇakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ asampajaññaṁ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ, ayaṁ vuccati—9.3avijjā.

10.1<b>Loko</b>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko brahmaloko devaloko—10.2ayaṁ vuccati loko.10.3Ayaṁ loko imāya avijjāya āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—10.4avijjāya nivuto loko.

11.1∥<b>Ajitā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.11.2<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ.11.3Api ca, bhaggarāgoti bhagavā;11.4bhaggadosoti bhagavā;11.5bhaggamohoti bhagavā;11.6bhaggamānoti bhagavā;11.7bhaggadiṭṭhīti bhagavā;11.8bhaggakaṇḍakoti bhagavā;11.9bhaggakilesoti bhagavā;11.10bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā;11.11bhavānaṁ antakaroti bhagavā;11.12bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;11.13bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā;11.14bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā;11.15bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā;11.16bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā;11.17bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbasamāpattīnanti bhagavā;11.18bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā;11.19bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā;11.20bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā;11.21bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ.11.22Vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—11.23ajitāti bhagavā.

12.1∥<b>Vevicchā pamādā nappakāsatī</b>ti.12.2<b>Vevicchaṁ</b> vuccati pañca macchariyāni—12.3āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.12.4Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—12.5idaṁ vuccati macchariyaṁ.12.6Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ, gāho vuccati macchariyaṁ.12.7<b>Pamādo</b> vattabbo—12.8kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu kāmaguṇesu vā cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo.12.9Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—12.10ayaṁ vuccati pamādo.12.11<b>Vevicchā pamādā nappakāsatī</b>ti iminā ca macchariyena iminā ca pamādena loko nappakāsati nappabhāsati na tapati na virocati na ñāyati na paññāyatīti—12.12vevicchā pamādā nappakāsati.

13.1∥<b>Jappābhilepanaṁ brūmī</b>ti jappā vuccati taṇhā.13.2Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṁ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṁ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṁ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ mārāmisaṁ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhanaṁ taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ—13.3ayaṁ vuccati jappā.13.4Lokassa lepanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso imāya jappāya loko litto saṁlitto upalitto kiliṭṭho saṅkiliṭṭho makkhito saṁsaṭṭho laggo laggito palibuddhoti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—13.5jappābhilepanaṁ brūmi.

14.1∥<b>Dukkhamassa mahabbhayan</b>ti.14.2<b>Dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ pettivisayikaṁ dukkhaṁ mānusikaṁ dukkhaṁ gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ gabbhaṭṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ attūpakkamaṁ dukkhaṁ parūpakkamaṁ dukkhaṁ saṅkhāradukkhaṁ vipariṇāmadukkhaṁ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ mātumaraṇaṁ dukkhaṁ pitumaraṇaṁ dukkhaṁ bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ puttamaraṇaṁ dukkhaṁ dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ ñātibyasanaṁ dukkhaṁ rogabyasanaṁ dukkhaṁ bhogabyasanaṁ dukkhaṁ sīlabyasanaṁ dukkhaṁ diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati.14.3Atthaṅgamato nirodho paññāyati.14.4Kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ jarāya anusaṭaṁ byādhinā abhibhūtaṁ maraṇena abbhāhataṁ dukkhe patiṭṭhitaṁ atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—14.5idaṁ vuccati dukkhaṁ.14.6Idaṁ dukkhaṁ lokassa bhayaṁ mahābhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggoti—14.7dukkhamassa mahabbhayaṁ.14.8Tenāha bhagavā—

15.1“Avijjāya nivuto loko,15.2(ajitāti bhagavā)15.3Vevicchā pamādā nappakāsati;15.4Jappābhilepanaṁ brūmi,15.5Dukkhamassa mahabbhayan”ti.

16.1∥<b>Savanti sabbadhi sotā,</b>16.2(iccāyasmā ajito)16.3<b>Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ;</b>16.4<b>Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi,</b>16.5<b>Kena sotā pidhiyyare. </b>

17.1<b>Savanti sabbadhi sotā</b>ti.17.2<b>Sotā</b>ti taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto.17.3<b>Sabbadhī</b>ti sabbesu āyatanesu.17.4<b>Savantī</b>ti savanti āsavanti sandanti pavattanti.17.5Cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattanti.17.6Sotato sadde savanti …17.7ghānato gandhe savanti …17.8jivhāto rase savanti …17.9kāyato phoṭṭhabbe savanti …17.10manato dhamme savanti āsavanti sandanti pavattanti.17.11Cakkhuto rūpataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti.17.12Sotato saddataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattanti.17.13Ghānato gandhataṇhā savanti …17.14jivhāto rasataṇhā savanti …17.15kāyato phoṭṭhabbataṇhā savanti …17.16manato dhammataṇhā savanti āsavanti sandanti pavattantīti—17.17savanti sabbadhi sotā.

18.1<b>Iccāyasmā ajito</b>ti.18.2<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ iccāti …pe…18.3iccāyasmā ajito.

19.1<b>Sotānaṁ kiṁ nivāraṇan</b>ti sotānaṁ kiṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopananti—19.2sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ.

20.1<b>Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhī</b>ti sotānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopanaṁ brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—20.2sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi.

21.1<b>Kena sotā pidhiyyare</b>ti kena sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti—21.2kena sotā pidhiyyare.21.3Tenāha so brāhmaṇo—

22.1“Savanti sabbadhi sotā,22.2(iccāyasmā ajito)22.3Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ;22.4Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi,22.5Kena sotā pidhiyyare”.

23.1∥<b>Yāni sotāni lokasmiṁ,</b>23.2(ajitāti bhagavā)23.3<b>Sati tesaṁ nivāraṇaṁ;</b>23.4<b>Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,</b>23.5<b>Paññāyete pidhiyyare. </b>

24.1<b>Yāni sotāni lokasmin</b>ti yāni etāni sotāni mayā kittitāni pakittitāni ācikkhitāni desitāni paññapitāni paṭṭhapitāni vivaritāni vibhajitāni uttānīkatāni pakāsitāni, seyyathidaṁ—24.2taṇhāsoto diṭṭhisoto kilesasoto duccaritasoto avijjāsoto.24.3<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—24.4yāni sotāni lokasmiṁ.24.5<b>Ajitā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

25.1<b>Sati tesaṁ nivāraṇan</b>ti.25.2<b>Satī</b>ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā, sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—25.3ayaṁ vuccati sati.25.4<b>Nivāraṇan</b>ti āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopananti—25.5sati tesaṁ nivāraṇaṁ.

26.1<b>Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmī</b>ti sotānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ saṁvaraṇaṁ rakkhanaṁ gopanaṁ brūmi ācikkhāmi …pe… uttānīkaromi pakāsemīti—26.2sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi.

27.1<b>Paññāyete pidhiyyare</b>ti.27.2<b>Paññā</b>ti yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.27.3Paññāyete pidhiyyareti—27.4paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.5“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.6“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.7“Sabbe saṅkhārā anattā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.8“Avijjāpaccayā saṅkhārā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.9“Saṅkhārapaccayā viññāṇan”ti …27.10“viññāṇapaccayā nāmarūpan”ti …27.11“nāmarūpapaccayā saḷāyatanan”ti …27.12“saḷāyatanapaccayā phasso”ti …27.13“phassapaccayā vedanā”ti …27.14“vedanāpaccayā taṇhā”ti …27.15“taṇhāpaccayā upādānan”ti …27.16“upādānapaccayā bhavo”ti …27.17“bhavapaccayā jātī”ti …27.18“jātipaccayā jarāmaraṇan”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.19“Avijjānirodhā saṅkhāranirodho”ti …27.20“saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho”ti …27.21“viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho”ti …27.22“nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho”ti …27.23“saḷāyatananirodhā phassanirodho”ti …27.24“phassanirodhā vedanānirodho”ti …27.25“vedanānirodhā taṇhānirodho”ti …27.26“taṇhānirodhā upādānanirodho”ti …27.27“upādānanirodhā bhavanirodho”ti …27.28“bhavanirodhā jātinirodho”ti …27.29“jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.30“Idaṁ dukkhan”ti …27.31“ayaṁ dukkhasamudayo”ti …27.32“ayaṁ dukkhanirodho”ti …27.33“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.34“Ime dhammā āsavā”ti …27.35“ayaṁ āsavasamudayo”ti …27.36“ayaṁ āsavanirodho”ti …27.37“ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.38“Ime dhammā abhiññeyyā”ti …27.39“ime dhammā pariññeyyā”ti …27.40“ime dhammā pahātabbā”ti …27.41“ime dhammā bhāvetabbā”ti …27.42“ime dhammā sacchikātabbā”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.43Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattanti.27.44Pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato …27.45catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca jānato passato …27.46“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānato passato paññāyete sotā pidhīyanti pacchijjanti na savanti na āsavanti na sandanti nappavattantīti—27.47paññāyete pidhiyyare.27.48Tenāha bhagavā—

28.1“Yāni sotāni lokasmiṁ,28.2(ajitāti bhagavā)28.3Sati tesaṁ nivāraṇaṁ;28.4Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,28.5Paññāyete pidhiyyare”ti.

29.1∥<b>Paññā ceva sati cāpi,</b>29.2(iccāyasmā ajito)29.3<b>Nāmarūpañca mārisa;</b>29.4<b>Etaṁ me puṭṭho pabrūhi,</b>29.5<b>Katthetaṁ uparujjhati. </b>

30.1∥<b>Paññā ceva sati cāpī</b>ti.30.2<b>Paññā</b>ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.30.3<b>Satī</b>ti yā sati anussati …pe…30.4sammāsatīti—30.5paññā ceva sati cāpi, iccāyasmā ajito.

31.1<b>Nāmarūpañca mārisā</b>ti.31.2<b>Nāman</b>ti cattāro arūpino khandhā.31.3<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ.31.4<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—31.5nāmarūpañca mārisa.

32.1<b>Etaṁ me puṭṭho pabrūhī</b>ti.32.2<b>Etaṁ me</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi.32.3<b>Puṭṭho</b>ti pucchito yācito ajjhesito pasādito.32.4<b>Pabrūhī</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—32.5etaṁ me puṭṭho pabrūhi.

33.1<b>Katthetaṁ uparujjhatī</b>ti.33.2Katthetaṁ nirujjhati vūpasammati atthaṁ gacchati paṭippassambhatīti—33.3katthetaṁ uparujjhati.33.4Tenāha so brāhmaṇo—

34.1“Paññā ceva sati cāpi,34.2(iccāyasmā ajito)34.3Nāmarūpañca mārisa;34.4Etaṁ me puṭṭho pabrūhi,34.5Katthetaṁ uparujjhatī”ti.

35.1∥<b>Yametaṁ pañhaṁ apucchi,</b>35.2<b>ajita taṁ vadāmi te;</b>35.3<b>Yattha nāmañca rūpañca,</b>35.4<b>asesaṁ uparujjhati;</b>35.5<b>Viññāṇassa nirodhena,</b>35.6<b>etthetaṁ uparujjhati. </b>

36.1<b>Yametaṁ pañhaṁ apucchī</b>ti.36.2<b>Yametan</b>ti paññañca satiñca nāmarūpañca.36.3<b>Apucchī</b>ti apucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti—36.4yametaṁ pañhaṁ apucchi.

37.1<b>Ajita taṁ vadāmi te</b>ti.37.2<b>Ajitā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.37.3<b>Tan</b>ti paññañca satiñca nāmarūpañca.37.4<b>Vadāmī</b>ti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—37.5ajita taṁ vadāmi te.

38.1∥<b>Yattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatī</b>ti <b>nāman</b>ti cattāro arūpino khandhā.38.2<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ.38.3<b>Asesan</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ asesanti.38.4<b>Uparujjhatī</b>ti nirujjhati vūpasammati atthaṁ gacchati paṭippassambhatīti.38.5Yattha nāmañca rūpañca asesaṁ uparujjhati.

39.1<b>Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhatī</b>ti sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṁsāre ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.39.2Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.39.3Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṁ bhavaṁ ṭhapetvā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.39.4Arahattamaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.39.5Arahato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyantassa carimaviññāṇassa nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca, etthete nirujjhanti vūpasammanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhantīti—39.6viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhati.39.7Tenāha bhagavā—

40.1“Yametaṁ pañhaṁ apucchi,40.2ajita taṁ vadāmi te;40.3Yattha nāmañca rūpañca,40.4asesaṁ uparujjhati;40.5Viññāṇassa nirodhena,40.6etthetaṁ uparujjhatī”ti.

41.1∥<b>Ye ca saṅkhātadhammāse,</b>41.2<b>ye ca sekhā puthū idha;</b>41.3<b>Tesaṁ me nipako iriyaṁ,</b>41.4<b>puṭṭho pabrūhi mārisa. </b>

42.1<b>Ye ca saṅkhātadhammāse</b>ti saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā.42.2Kiṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavā?42.3Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.42.4“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.42.5“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti saṅkhātadhammā …pe…42.6“sabbe dhammā anattā”ti saṅkhātadhammā …42.7“avijjāpaccayā saṅkhārā”ti saṅkhātadhammā …42.8“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā.42.9Atha vā tesaṁ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātā gatiyo saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhi saṅkhātā bhavā saṅkhātā saṁsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā.42.10Atha vā te khandhapariyante ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā saṁsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antime bhave ṭhitā antime samussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.

43.1Tesaṁ cāyaṁ pacchimako,43.2Carimoyaṁ samussayo;43.3Jātimaraṇasaṁsāro,43.4Natthi nesaṁ punabbhavoti.

44.1Taṅkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti.44.2<b>Ye ca saṅkhātadhammāse, ye ca sekhā puthū idhā</b>ti.44.3<b>Sekhā</b>ti kiṅkāraṇā vuccanti sekhā?44.4Sikkhantīti sekhā.44.5Kiñca sikkhanti?44.6Adhisīlampi sikkhanti, adhicittampi sikkhanti, adhipaññampi sikkhanti.

45.1Katamā adhisīlasikkhā?45.2Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.45.3Khuddako sīlakkhandho mahanto sīlakkhandho sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—45.4ayaṁ adhisīlasikkhā.

46.1Katamā adhicittasikkhā?46.2Idha bhikkhu vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ …46.3dutiyaṁ jhānaṁ …46.4tatiyaṁ jhānaṁ …46.5catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—46.6ayaṁ adhicittasikkhā.

47.1Katamā adhipaññāsikkhā?47.2Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.47.3So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti …pe…47.4“ayaṁ dukkhanirodho”ti …47.5“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti.47.6“Ime āsavā”ti …pe…47.7“ayaṁ āsavasamudayo”ti …47.8“ayaṁ āsavanirodho”ti …47.9“ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti.47.10“Ayaṁ adhipaññāsikkhā” …47.11imā tisso sikkhāyo āvajjantā sikkhanti jānantā sikkhanti passantā sikkhanti cittaṁ adhiṭṭhahantā sikkhanti saddhāya adhimuccantā sikkhanti vīriyaṁ paggaṇhantā sikkhanti satiṁ upaṭṭhapentā sikkhanti cittaṁ samādahantā sikkhanti paññāya pajānantā sikkhanti abhiññeyyaṁ abhijānantā sikkhanti pariññeyyaṁ parijānantā sikkhanti pahātabbaṁ pajahantā sikkhanti bhāvetabbaṁ bhāventā sikkhanti sacchikātabbaṁ sacchikarontā sikkhanti ācaranti samācaranti samādāya vattanti.47.12Taṅkāraṇā vuccanti—47.13sekhā.47.14<b>Puthū</b>ti bahukā.47.15Ete sekhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakadāgāmino ca paṭipannā ca anāgāmino ca paṭipannā ca arahanto ca paṭipannā ca.47.16<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloketi—47.17ye ca sekhā puthū idha.

48.1<b>Tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisā</b>ti tvampi nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī medhāvī.48.2Tesaṁ saṅkhātadhammānañca sekkhānañca iriyaṁ cariyaṁ vuttiṁ pavattiṁ ācaraṁ gocaraṁ vihāraṁ paṭipadaṁ.48.3<b>Puṭṭho</b>ti pucchito yācito ajjhesito pasādito.48.4<b>Pabrūhī</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi.48.5<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—48.6tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisa.48.7Tenāha so brāhmaṇo—

49.1“Ye ca saṅkhātadhammāse,49.2ye ca sekhā puthū idha;49.3Tesaṁ me nipako iriyaṁ,49.4puṭṭho pabrūhi mārisā”ti.

50.1∥<b>Kāmesu nābhigijjheyya,</b>50.2<b>manasānāvilo siyā;</b>50.3<b>Kusalo sabbadhammānaṁ,</b>50.4<b>sato bhikkhu paribbaje. </b>

51.1<b>Kāmesu nābhigijjheyyā</b>ti.51.2<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—51.3vatthukāmā ca kilesakāmā ca.51.4Katame vatthukāmā?51.5Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca—51.6yaṁ kiñci rajanīyavatthu vatthukāmā.

52.1Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā, paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā, kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena ramaṇīyaṭṭhena kāmā.52.2Ime vuccanti vatthukāmā.

53.1Katame kilesakāmā?53.2Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ—

54.1∥Addasaṁ kāma te mūlaṁ,54.2saṅkappā kāma jāyasi;54.3Na taṁ saṅkappayissāmi,54.4evaṁ kāma na hehisīti.

55.1Ime vuccanti kilesakāmā.55.2<b>Gedho</b> vuccati taṇhā, yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.55.3<b>Kāmesu nābhigijjheyyā</b>ti kilesakāmena vatthukāmesu nābhigijjheyya na paligijjheyya na palibundheyya agiddho assa agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā vihareyyāti—55.4kāmesu nābhigijjheyya.

56.1<b>Manasānāvilo siyā</b>ti.56.2<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.56.3Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.56.4Vacīduccaritena …pe…56.5manoduccaritena …56.6rāgena …56.7dosena …56.8mohena …56.9kodhena …56.10upanāhena …56.11makkhena …56.12paḷāsena …56.13issāya …56.14macchariyena …56.15māyāya …56.16sāṭheyyena …56.17thambhena …56.18sārambhena …56.19mānena …56.20atimānena …56.21madena …56.22pamādena …56.23sabbakilesehi …56.24sabbaduccaritehi …56.25sabbaḍāhehi …56.26sabbapariḷāhehi …56.27sabbasantāpehi …56.28sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.56.29<b>Manasānāvilo siyā</b>ti cittena anāvilo siyā—56.30aluḷito anerito aghaṭṭito acalito abhanto vūpasanto āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyya, āvilakarehi kilesehi ca ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—56.31manasānāvilo siyā.

57.1<b>Kusalo sabbadhammānan</b>ti “sabbe saṅkhārā aniccā”ti kusalo sabbadhammānaṁ,57.2“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti kusalo sabbadhammānaṁ,57.3“sabbe dhammā anattā”ti kusalo sabbadhammānaṁ, “avijjāpaccayā saṅkhārā”ti kusalo sabbadhammānaṁ …pe…57.4“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti kusalo sabbadhammānaṁ.57.5Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

58.1Atha vā aniccato kusalo sabbadhammānaṁ, dukkhato …pe…58.2rogato …58.3gaṇḍato …58.4sallato …58.5aghato …58.6ābādhato …58.7parato …58.8palokato …58.9ītito …58.10upaddavato …58.11bhayato …58.12upasaggato …58.13calato …58.14pabhaṅguto …58.15addhuvato …58.16atāṇato …58.17aleṇato …58.18asaraṇato …58.19asaraṇībhūtato …58.20rittato …58.21tucchato …58.22suññato …58.23anattato …58.24ādīnavato …58.25vipariṇāmadhammato …58.26asārakato …58.27aghamūlato …58.28vadhakato …58.29vibhavato …58.30sāsavato …58.31saṅkhatato …58.32mārāmisato …58.33jātidhammato …58.34jarādhammato …58.35byādhidhammato …58.36maraṇadhammato …58.37sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato …58.38saṅkilesikadhammato …58.39samudayato …58.40atthaṅgamato …58.41assādato …58.42ādīnavato …58.43nissaraṇato kusalo sabbadhammānaṁ.58.44Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

59.1Atha vā khandhakusalo dhātukusalo āyatanakusalo paṭiccasamuppādakusalo satipaṭṭhānakusalo sammappadhānakusalo iddhipādakusalo indriyakusalo balakusalo bojjhaṅgakusalo maggakusalo phalakusalo nibbānakusalo.59.2Evampi kusalo sabbadhammānaṁ.

60.1Atha vā <b>sabbadhammā</b> vuccanti dvādasāyatanāni—60.2cakkhu ceva rūpā ca, sotañca saddā ca, ghānañca gandhā ca, jivhā ca rasā ca, kāyo ca phoṭṭhabbā ca, mano ca dhammā ca.60.3Yato ca ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi kusalo sabbadhammānanti—60.4kusalo sabbadhammānaṁ.

61.1<b>Sato bhikkhu paribbaje</b>ti.61.2<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—61.3kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,61.4vedanāsu vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, citte cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.

62.1Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—62.2asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satiparibandhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ dhammānaṁ asammuṭṭhattā sato.

63.1Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—63.2satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññena samannāgatattā sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.

64.1∥Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—64.2satiyā samannāgatattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato.64.3Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato.64.4Yā sati anussati …pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṁ vuccati sati.64.5Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.64.6<b>Bhikkhū</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bhinnattā bhikkhu—64.7sakkāyadiṭṭhi bhinnā hoti, vicikicchā bhinnā hoti, sīlabbataparāmāso bhinno hoti, rāgo bhinno hoti, doso bhinno hoti, moho bhinno hoti, māno bhinno hoti.64.8Bhinnā honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

65.1∥Pajjena katena attanā,65.2(sabhiyāti bhagavā)65.3Parinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;65.4Vibhavañca bhavañca vippahāya,65.5Vusitavā khīṇapunabbhavo sa bhikkhūti.

66.1<b>Sato bhikkhu paribbaje</b>ti sato bhikkhu paribbaje, sato gaccheyya, sato tiṭṭheyya, sato nisīdeyya, sato seyyaṁ kappeyya, sato abhikkameyya, sato paṭikkameyya, sato ālokeyya, sato vilokeyya, sato samiñjeyya, sato pasāreyya, sato saṅghāṭipattacīvaraṁ dhāreyya, sato careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—66.2sato bhikkhu paribbaje.66.3Tenāha bhagavā—

67.1“Kāmesu nābhigijjheyya,67.2manasānāvilo siyā;67.3Kusalo sabbadhammānaṁ,67.4sato bhikkhu paribbaje”ti.

68.1Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṁ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṁ anekapāṇasahassānaṁ virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi—68.2“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.68.3Tassa brāhmaṇassa anupādāya āsavehi cittaṁ vimucci.68.4Saha arahattappattā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā, bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno nisinno hoti—68.5“satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī”ti.

68.6Ajitamāṇavapucchāniddeso paṭhamo.