1.1Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

2.1∥<b>Kāmaṁ kāmayamānassa,</b>2.2<b>Tassa ce taṁ samijjhati;</b>2.3<b>Addhā pītimano hoti,</b>2.4<b>Laddhā macco yadicchati.</b>

3.1<b>Kāmaṁ kāmayamānassā</b>ti <b>kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—3.2vatthukāmā ca kilesakāmā ca.3.3Katame <b>vatthukāmā?</b>3.4Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā;3.5attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—3.6vatthukāmā.

4.1Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā;4.2ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā;4.3hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā;4.4āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā;4.5paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā;4.6pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā;4.7sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā—4.8ime vuccanti vatthukāmā.

5.1Katame <b>kilesakāmā?</b>5.2Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo;5.3saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo;5.4yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.

6.1∥“Addasaṁ kāma te mūlaṁ,6.2Saṅkappā kāma jāyasi;6.3Na taṁ saṅkappayissāmi,6.4Evaṁ kāma na hehisī”ti.—

7.1Ime vuccanti kilesakāmā.7.2<b>Kāmayamānassā</b>ti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti—7.3kāmaṁ kāmayamānassa.

8.1<b>Tassa ce taṁ samijjhatī</b>ti.8.2<b>Tassa ce</b>ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā.8.3<b>Tan</b>ti vatthukāmā vuccanti—8.4manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā.8.5<b>Samijjhatī</b>ti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti—8.6tassa ce taṁ samijjhati.

9.1<b>Addhā pītimano hotī</b>ti.9.2<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyogavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—9.3addhāti.9.4<b>Pītī</b>ti yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttā pīti pāmujjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṁ attamanatā abhipharaṇatā cittassa.9.5<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu, ayaṁ vuccati mano.9.6Ayaṁ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto saṁsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo.9.7<b>Pītimano hotī</b>ti pītimano hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano attamano udaggamano muditamano pamoditamano hotīti—9.8addhā pītimano hoti.

10.1<b>Laddhā macco yadicchatī</b>ti.10.2<b>Laddhā</b>ti labhitvā paṭilabhitvā adhigantvā vinditvā.10.3<b>Macco</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.10.4<b>Yadicchatī</b>ti yaṁ icchati yaṁ sādiyati yaṁ pattheti yaṁ piheti yaṁ abhijappati, rūpaṁ vā saddaṁ vā gandhaṁ vā rasaṁ vā phoṭṭhabbaṁ vāti, laddhā macco yadicchati.

11.1Tenāha bhagavā—

12.1∥“Kāmaṁ kāmayamānassa,12.2tassa ce taṁ samijjhati;12.3Addhā pītimano hoti,12.4laddhā macco yadicchatī”ti.

13.1∥<b>Tassa ce kāmayānassa,</b>13.2<b>chandajātassa jantuno;</b>13.3<b>Te kāmā parihāyanti,</b>13.4<b>sallaviddhova ruppati.</b>

14.1<b>Tassa ce kāmayānassā</b>ti.14.2<b>Tassa ce</b>ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā.14.3<b>Kāmayānassā</b>ti kāme icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassa.14.4Atha vā kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati.14.5Yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati;14.6evamevaṁ kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—14.7tassa ce kāmayānassa.

15.1<b>Chandajātassa jantuno</b>ti.15.2<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto.15.3<b>Jantuno</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti—15.4chandajātassa jantuno.

16.1<b>Te kāmā parihāyantī</b>ti—16.2te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati.16.3Kathaṁ te kāmā parihāyanti?16.4Tassa tiṭṭhantasseva te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṁ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṁ vā nādhigacchati, duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṁseti aniccatāyeva aṭṭhamī.16.5Evaṁ te kāmā hāyanti parihāyanti paridhaṁsenti paripatanti antaradhāyanti vippalujjanti.16.6Kathaṁ so kāmehi parihāyati?16.7Tiṭṭhanteva te bhoge so cavati marati vippalujjati.16.8Evaṁ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṁsati paripatati antaradhāyati vippalujjati.

17.1Corā haranti rājāno,17.2aggi dahati nassati;17.3Atha antena jahati,17.4sarīraṁ sapariggahaṁ;17.5Etadaññāya medhāvī,17.6bhuñjetha ca dadetha ca.

18.1Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṁ, anindito saggamupeti ṭhānanti, te kāmā parihāyanti.

19.1<b>Sallaviddhova ruppatī</b>ti.19.2Yathā ayomayena vā sallena viddho, aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, byādhito domanassito hoti, evamevaṁ vatthukāmānaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.19.3So kāmasallena ca sokasallena ca viddho, ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati byādhito domanassito hotīti—19.4sallaviddhova ruppati.

20.1Tenāha bhagavā—

21.1∥“Tassa ce kāmayānassa,21.2chandajātassa jantuno;21.3Te kāmā parihāyanti,21.4sallaviddhova ruppatī”ti.

22.1∥<b>Yo kāme parivajjeti,</b>22.2<b>sappasseva padā siro;</b>22.3<b>Somaṁ visattikaṁ loke,</b>22.4<b>sato samativattati.</b>

23.1∥<b>Yo kāme parivajjetī</b>ti.23.2<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.23.3<b>Kāme parivajjetī</b>ti.23.4<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—23.5vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…23.6ime vuccanti vatthukāmā …pe…23.7ime vuccanti kilesakāmā.23.8<b>Kāme parivajjetī</b>ti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti—23.9vikkhambhanato vā samucchedato vā.23.10Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeti?23.11“Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.12“maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.13“tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.14“aṅgārakāsūpamā kāmā mahāpariḷāhaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.15“supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.16“yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.17“rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.18“asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.19“sattisūlūpamā kāmā vinivijjhanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.20“sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,23.21“aggikkhandhūpamā kāmā mahābhitāpanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti.

24.1Buddhānussatiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti,24.2dhammānussatiṁ bhāventopi …pe…24.3saṅghānussatiṁ bhāventopi …24.4sīlānussatiṁ bhāventopi …24.5cāgānussatiṁ bhāventopi …24.6devatānussatiṁ bhāventopi …24.7ānāpānassatiṁ bhāventopi …24.8maraṇassatiṁ bhāventopi …24.9kāyagatāsatiṁ bhāventopi …24.10upasamānussatiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.

25.1Paṭhamaṁ jhānaṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti …pe…25.2dutiyaṁ jhānaṁ bhāventopi …25.3tatiyaṁ jhānaṁ bhāventopi …25.4catutthaṁ jhānaṁ bhāventopi …25.5ākāsānañcāyatanasamāpattiṁ bhāventopi …25.6viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ bhāventopi …25.7ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ bhāventopi …25.8nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ bhāventopi vikkhambhanato kāme parivajjeti.25.9Evaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeti.

26.1Kathaṁ samucchedato kāme parivajjeti?26.2Sotāpattimaggaṁ bhāventopi apāyagamanīye kāme samucchedato parivajjeti,26.3sakadāgāmimaggaṁ bhāventopi oḷārike kāme samucchedato parivajjeti,26.4anāgāmimaggaṁ bhāventopi anusahagate kāme samucchedato parivajjeti,26.5arahattamaggaṁ bhāventopi sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ samucchedato kāme parivajjeti.26.6Evaṁ samucchedato kāme parivajjetīti—26.7yo kāme parivajjeti.

27.1<b>Sappasseva padā siro</b>ti.27.2<b>Sappo</b> vuccati ahi.27.3Kenaṭṭhena sappo?27.4Saṁsappanto gacchatīti sappo;27.5bhujanto gacchatīti bhujago;27.6urena gacchatīti urago;27.7pannasiro gacchatīti pannago;27.8sirena supatīti sarīsapo;27.9bile sayatīti bilāsayo;27.10guhāyaṁ sayatīti guhāsayo;27.11dāṭhā tassa āvudhoti dāṭhāvudho;27.12visaṁ tassa ghoranti ghoraviso;27.13jivhā tassa duvidhāti dvijivho;27.14dvīhi jivhāhi rasaṁ sāyatīti dvirasaññū.27.15Yathā puriso jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo pādena sappasiraṁ vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyya;27.16evamevaṁ sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo kāme vajjeyya vivajjeyya parivajjeyya abhinivajjeyyāti—27.17sappasseva padā siro.

28.1∥<b>Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattatī</b>ti.28.2<b>So</b>ti yo kāme parivajjeti.28.3Visattikā vuccati taṇhā.28.4Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṁ visatā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṁ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṁ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ, dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddūlaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

29.1∥<b>Visattikā</b>ti.29.2Kenaṭṭhena visattikā?29.3Visatāti visattikā;29.4visālāti visattikā;29.5visaṭāti visattikā;29.6visakkatīti visattikā;29.7visaṁharatīti visattikā;29.8visaṁvādikāti visattikā;29.9visamūlāti visattikā;29.10visaphalāti visattikā;29.11visaparibhogoti visattikā;29.12visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe, kule gaṇe āvāse lābhe yase, pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre, kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā, kāmabhave rūpabhave arūpabhave, saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave, ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave, atīte anāgate paccuppanne, diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.

30.1<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.30.2<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—30.3kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,30.4vedanāsu …30.5citte …30.6dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.

31.1Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—31.2asatiparivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satiparibandhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ dhammānaṁ asammuṭṭhattā sato.

32.1Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—32.2satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.

33.1Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—33.2sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato.33.3Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato.33.4Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo, ayaṁ vuccati sati.33.5Imāya satiyā upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato, so vuccati sato.

34.1<b>Somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattatī</b>ti.34.2Loke vā sā visattikā, loke vā taṁ visattikaṁ sato tarati uttarati patarati samatikkamati vītivattatīti—34.3somaṁ visattikaṁ loke, sato samativattati.

35.1Tenāha bhagavā—

36.1∥“Yo kāme parivajjeti,36.2sappasseva padā siro;36.3Somaṁ visattikaṁ loke,36.4sato samativattatī”ti.

37.1∥<b>Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā,</b>37.2<b>Gavāssaṁ dāsaporisaṁ;</b>37.3<b>Thiyo bandhū puthu kāme,</b>37.4<b>Yo naro anugijjhati.</b>

38.1∥<b>Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā</b>ti.38.2<b>Khettan</b>ti sālikkhettaṁ vīhikkhettaṁ muggakkhettaṁ māsakkhettaṁ yavakkhettaṁ godhumakkhettaṁ tilakkhettaṁ.38.3<b>Vatthun</b>ti gharavatthuṁ koṭṭhakavatthuṁ purevatthuṁ pacchāvatthuṁ ārāmavatthuṁ vihāravatthuṁ.38.4<b>Hiraññan</b>ti hiraññaṁ vuccati kahāpaṇoti—38.5khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā.

39.1<b>Gavāssaṁ dāsaporisan</b>ti.39.2<b>Gavan</b>ti gavā vuccanti.39.3<b>Assā</b>ti pasukādayo vuccanti.39.4<b>Dāsā</b>ti cattāro dāsā—39.5antojātako dāso, dhanakkītako dāso, sāmaṁ vā dāsabyaṁ upeti, akāmako vā dāsavisayaṁ upeti.

40.1“Āmāya dāsāpi bhavanti heke,40.2Dhanena kītāpi bhavanti dāsā;40.3Sāmañca eke upayanti dāsyaṁ,40.4Bhayāpanuṇṇāpi bhavanti dāsā”ti.

41.1<b>Purisā</b>ti tayo purisā—41.2bhatakā, kammakarā, upajīvinoti—41.3gavāssaṁ dāsaporisaṁ.

42.1<b>Thiyo bandhū puthu kāme</b>ti.42.2<b>Thiyo</b>ti itthipariggaho vuccati.42.3<b>Bandhū</b>ti cattāro bandhū—42.4ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mantabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhu.42.5<b>Puthu kāme</b>ti bahū kāme.42.6Ete puthu kāmā manāpikā rūpā …pe…42.7manāpikā phoṭṭhabbāti—42.8thiyo bandhū puthu kāme.

43.1<b>Yo naro anugijjhatī</b>ti.43.2<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.43.3<b>Naro</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.43.4<b>Anugijjhatī</b>ti kilesakāmena vatthukāmesu gijjhati anugijjhati paligijjhati palibajjhatīti—43.5yo naro anugijjhati.

44.1Tenāha bhagavā—

45.1∥“Khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ vā,45.2gavāssaṁ dāsaporisaṁ;45.3Thiyo bandhū puthu kāme,45.4yo naro anugijjhatī”ti.

46.1∥<b>Abalā naṁ balīyanti,</b>46.2<b>maddantenaṁ parissayā;</b>46.3<b>Tato naṁ dukkhamanveti,</b>46.4<b>nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.</b>

47.1<b>Abalā naṁ balīyantī</b>ti.47.2<b>Abalā</b>ti abalā kilesā dubbalā appabalā appathāmakā hīnā nihīnā (…) omakā lāmakā chatukkā parittā.47.3Te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti, evampi abalā naṁ balīyanti.47.4Atha vā abalaṁ puggalaṁ dubbalaṁ appabalaṁ appathāmakaṁ hīnaṁ nihīnaṁ omakaṁ lāmakaṁ chatukkaṁ parittaṁ, yassa natthi saddhābalaṁ vīriyabalaṁ satibalaṁ samādhibalaṁ paññābalaṁ hiribalaṁ ottappabalaṁ.47.5Te kilesā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—47.6evampi abalā naṁ balīyantīti.

48.1<b>Maddantenaṁ parissayā</b>ti.48.2Dve parissayā—48.3pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.48.4Katame <b>pākaṭaparissayā</b>?48.5Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī,48.6corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā,48.7cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ, madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā—48.8ime vuccanti pākaṭaparissayā.

49.1Katame <b>paṭicchannaparissayā</b>?49.2Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ, kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ, rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ, māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—49.3ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

50.1<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā?50.2Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.50.3Kathaṁ parisahantīti parissayā?50.4Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.50.5Evaṁ parisahantīti parissayā.50.6Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā?50.7Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.50.8Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ?50.9Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya,50.10sīlesu paripūrikāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya,50.11jāgariyānuyogassa satisampajaññassa,50.12catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ sammappadhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvanānuyogassa,50.13pañcannaṁ indriyānaṁ bhāvanānuyogassa pañcannaṁ balānaṁ bhāvanānuyogassa,50.14sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ bhāvanānuyogassa,50.15ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa—50.16imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.50.17Evaṁ parihānāya saṁvattantīti—50.18parissayā.

51.1Kathaṁ tatrāsayāti parissayā?51.2Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā.51.3Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti,51.4dake dakāsayā pāṇā sayanti,51.5vane vanāsayā pāṇā sayanti,51.6rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti,51.7evamevaṁ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā.51.8Evampi tatrāsayāti—51.9parissayā.

52.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

53.1“Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati.53.2Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati?53.3Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—53.4tasmā sāntevāsikoti vuccati.53.5Te naṁ samudācaranti.53.6Samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti—53.7tasmā sācariyakoti vuccati.

54.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā,54.2ghānena gandhaṁ ghāyitvā,54.3jivhāya rasaṁ sāyitvā,54.4kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā,54.5manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti ye pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāsavanti pāpakā akusalā dhammāti—54.6tasmā sāntevāsikoti vuccati.54.7Te naṁ samudācaranti.54.8Samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti—54.9tasmā sācariyakoti vuccati.54.10Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatī”ti.54.11Evampi tatrāsayāti—54.12parissayā.

55.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

56.1“Tayome, bhikkhave, antarāmalā—56.2antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.56.3Katame tayo?56.4Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.56.5Doso …pe…56.6moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.56.7Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā—56.8antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.

57.1Anatthajanano lobho,57.2lobho cittappakopano;57.3Bhayamantarato jātaṁ,57.4taṁ jano nāvabujjhati.

58.1Luddho atthaṁ na jānāti,58.2luddho dhammaṁ na passati;58.3Andhantamaṁ tadā hoti,58.4yaṁ lobho sahate naraṁ.

59.1Anatthajanano doso,59.2doso cittappakopano;59.3Bhayamantarato jātaṁ,59.4taṁ jano nāvabujjhati.

60.1Kuddho atthaṁ na jānāti,60.2kuddho dhammaṁ na passati;60.3Andhantamaṁ tadā hoti,60.4yaṁ doso sahate naraṁ.

61.1Anatthajanano moho,61.2moho cittappakopano;61.3Bhayamantarato jātaṁ,61.4taṁ jano nāvabujjhati.

62.1Mūḷho atthaṁ na jānāti,62.2mūḷho dhammaṁ na passati;62.3Andhantamaṁ tadā hoti,62.4yaṁ moho sahate naran”ti.

63.1Evampi tatrāsayāti—63.2parissayā.

64.1∥Vuttampi hetaṁ bhagavatā—64.2“tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.64.3Katame tayo?64.4Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.64.5Doso kho, mahārāja …pe…64.6moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.64.7Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti, ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

65.1∥Lobho doso ca moho ca,65.2purisaṁ pāpacetasaṁ;65.3Hiṁsanti attasambhūtā,65.4tacasāraṁva samphalan”ti.

66.1Evampi tatrāsayāti—66.2parissayā.

67.1Vuttampi cetaṁ bhagavatā—

68.1∥“Rāgo ca doso ca itonidānā,68.2Arati rati lomahaṁso itojā;68.3Ito samuṭṭhāya manovitakkā,68.4Kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti.

69.1Evampi tatrāsayāti—69.2parissayā.69.3<b>Maddantenaṁ parissayā</b>ti.69.4Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddantīti—69.5maddantenaṁ parissayā.

70.1∥<b>Tato naṁ dukkhamanvetī</b>ti.70.2<b>Tato</b>ti tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, jarādukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, byādhidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, maraṇadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti, mānusikaṁ dukkhaṁ …70.3gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ …70.4gabbhe ṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ …70.5gabbhā vuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ …70.6jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ …70.7jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ …70.8attūpakkamaṁ dukkhaṁ …70.9parūpakkamaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,70.10dukkhadukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,70.11saṅkhāradukkhaṁ …70.12vipariṇāmadukkhaṁ …70.13cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo, kāso sāso pināso ḍāho jaro, kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā, kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro, daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ, madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā, opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassadukkhaṁ …70.14mātumaraṇaṁ dukkhaṁ …70.15pitumaraṇaṁ dukkhaṁ …70.16bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ …70.17bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ …70.18puttamaraṇaṁ dukkhaṁ …70.19dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ …70.20ñātibyasanaṁ dukkhaṁ …70.21bhogabyasanaṁ dukkhaṁ …70.22rogabyasanaṁ dukkhaṁ …70.23sīlabyasanaṁ dukkhaṁ …70.24diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti—70.25tato naṁ dukkhamanveti.

71.1<b>Nāvaṁ bhinnamivodakan</b>ti.71.2Yathā bhinnaṁ nāvaṁ dakamesiṁ tato tato udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,71.3puratopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,71.4pacchatopi …71.5heṭṭhatopi …71.6passatopi udakaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti;71.7evamevaṁ tato tato parissayato taṁ puggalaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti,71.8jātidukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hoti …pe…71.9diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ anveti anugacchati anvāyikaṁ hotīti—71.10nāvaṁ bhinnamivodakaṁ.

72.1Tenāha bhagavā—

73.1∥“Abalā naṁ balīyanti,73.2maddante naṁ parissayā;73.3Tato naṁ dukkhamanveti,73.4nāvaṁ bhinnamivodakan”ti.

74.1∥<b>Tasmā jantu sadā sato,</b>74.2<b>kāmāni parivajjaye;</b>74.3<b>Te pahāya tare oghaṁ,</b>74.4<b>nāvaṁ sitvāva pāragū.</b>

75.1∥<b>Tasmā jantu sadā sato</b>ti.75.2<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti—75.3tasmā.75.4<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.75.5<b>Sadā</b>ti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ avīci santati sahitaṁ phassitaṁ, purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ pacchimayāmaṁ, kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe.75.6<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—75.7kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,75.8vedanāsu …75.9citte …75.10dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.75.11Aparehi catūhi kāraṇehi sato …pe…75.12so vuccati satoti—75.13tasmā jantu sadā sato.

76.1∥<b>Kāmāni parivajjaye</b>ti.76.2<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—76.3vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…76.4ime vuccanti vatthukāmā …pe…76.5ime vuccanti kilesakāmā.76.6<b>Kāmāni parivajjaye</b>ti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeyya—76.7vikkhambhanato vā samucchedato vā.76.8Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya?76.9“Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,76.10“maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya,76.11“tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…76.12nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ bhāvento vikkhambhanato kāme parivajjeyya.76.13Evaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeyya …pe…76.14evaṁ samucchedato kāme parivajjeyyāti—76.15kāmāni parivajjaye.

77.1<b>Te pahāya tare oghan</b>ti.77.2<b>Te</b>ti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;77.3kāmacchandanīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;77.4byāpādanīvaraṇaṁ …pe…77.5thinamiddhanīvaraṇaṁ …77.6uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ …77.7vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—77.8te pahāya tare oghaṁ.

78.1<b>Nāvaṁ sitvāva pāragū</b>ti.78.2Yathā garukaṁ nāvaṁ bhārikaṁ udakaṁ sitvā osiñcitvā chaḍḍetvā lahukāya nāvāya khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya;78.3evamevaṁ vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā;78.4kāmacchandanīvaraṇaṁ …78.5byāpādanīvaraṇaṁ …78.6thinamiddhanīvaraṇaṁ …78.7uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ …78.8vicikicchānīvaraṇaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gamitvā khippaṁ lahuṁ appakasireneva pāraṁ gaccheyya.78.9Pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.78.10Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.78.11<b>Pāraṁ gaccheyyā</b>ti—78.12pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phuseyya, pāraṁ sacchikareyya.78.13<b>Pāragū</b>ti yopi pāraṁ gantukāmo sopi pāragū;78.14yopi pāraṁ gacchati sopi pāragū;78.15yopi pāraṅgato, sopi pāragū.

79.1Vuttampi hetaṁ bhagavatā—

80.1“Tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti kho, bhikkhave, arahato etaṁ adhivacanaṁ.80.2So abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū.80.3Abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṁ, pahānapāragū sabbakilesānaṁ, bhāvanāpāragū catunnaṁ ariyamaggānaṁ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṁ.80.4So vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ, vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ, vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya, vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā.80.5So pāraṅgato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.80.6So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho, dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ.

81.1∥So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.81.2So nevācinati nāpacinati, apacinitvā ṭhito.81.3Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito.81.4Neva saṁsibbati na ussineti, visinitvā ṭhito.81.5Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.81.6Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.81.7Asekkhena samādhikkhandhena …81.8asekkhena paññākkhandhena …81.9asekkhena vimuttikkhandhena …81.10asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito.81.11Saccaṁ sampaṭipādiyitvā ṭhito.81.12Ejaṁ samatikkamitvā ṭhito.81.13Kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito,81.14aparigamanatāya ṭhito,81.15kaṭaṁ samādāya ṭhito,81.16muttipaṭisevanatāya ṭhito,81.17mettāya pārisuddhiyā ṭhito,81.18karuṇāya …81.19muditāya …81.20upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito,81.21accantapārisuddhiyā ṭhito,81.22atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito,81.23vimuttattā ṭhito,81.24santussitattā ṭhito,81.25khandhapariyante ṭhito,81.26dhātupariyante ṭhito,81.27āyatanapariyante ṭhito,81.28gatipariyante ṭhito,81.29upapattipariyante ṭhito,81.30paṭisandhipariyante ṭhito,81.31bhavapariyante ṭhito,81.32saṁsārapariyante ṭhito,81.33vaṭṭapariyante ṭhito,81.34antime bhave ṭhito,81.35antime samussaye ṭhito,81.36antimadehadharo arahā.

82.1Tassāyaṁ pacchimako bhavo,82.2carimoyaṁ samussayo;82.3Jātimaraṇasaṁsāro,82.4natthi tassa punabbhavo”ti.

83.1Nāvaṁ sitvāva pāragūti.83.2Tenāha bhagavā—

84.1∥“Tasmā jantu sadā sato,84.2kāmāni parivajjaye;84.3Te pahāya tare oghaṁ,84.4nāvaṁ sitvāva pāragū”ti.

85.1Kāmasuttaniddeso paṭhamo.