1.1Atha guhaṭṭhakasuttaniddesaṁ vakkhati—

2.1∥<b>Satto guhāyaṁ bahunābhichanno,</b>2.2<b>Tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho;</b>2.3<b>Dūre vivekā hi tathāvidho so,</b>2.4<b>Kāmā hi loke na hi suppahāyā.</b>

3.1<b>Satto guhāyaṁ bahunābhichanno</b>ti.3.2Sattoti hi kho vuttaṁ, api ca guhā tāva vattabbā.3.3<b>Guhā</b> vuccati kāyo.3.4Kāyoti vā guhāti vā dehoti vā sandehoti vā nāvāti vā rathoti vā dhajoti vā vammikoti vā nagaranti vā nīḷanti vā kuṭīti vā gaṇḍoti vā kumbhoti vā nāgoti vā kāyassetaṁ adhivacanaṁ.3.5<b>Satto guhāyan</b>ti guhāyaṁ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho.3.6Yathā bhittikhile vā nāgadante vā gaṇḍaṁ sattaṁ visattaṁ āsattaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ;3.7evamevaṁ guhāyaṁ satto visatto āsatto laggo laggito palibuddho.3.8Vuttañhetaṁ bhagavatā—

4.1∥“Rūpe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto;4.2tasmā sattoti vuccati.4.3Vedanāya kho, rādha …pe…4.4saññāya kho, rādha …4.5saṅkhāresu kho, rādha …4.6viññāṇe kho, rādha, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayūpādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, tatra satto tatra visatto;4.7tasmā sattoti vuccati.4.8Sattoti lagganādhivacanan”ti—4.9satto guhāyaṁ.4.10<b>Bahunābhichanno</b>ti bahukehi kilesehi channo, rāgena channo dosena channo mohena channo kodhena channo upanāhena channo makkhena channo paḷāsena channo issāya channo macchariyena channo māyāya channo sāṭheyyena channo thambhena channo sārambhena channo mānena channo atimānena channo madena channo pamādena channo—4.11sabbakilesehi …4.12sabbaduccaritehi …4.13sabbadarathehi …4.14sabbapariḷāhehi …4.15sabbasantāpehi …4.16sabbākusalābhisaṅkhārehi channo vichanno ucchanno āvuto nivuto ovuto pihito paṭicchanno paṭikujjitoti—4.17satto guhāyaṁ bahunābhichanno.

5.1<b>Tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho</b>ti tiṭṭhanto naro ratto rāgavasena tiṭṭhati, duṭṭho dosavasena tiṭṭhati, mūḷho mohavasena tiṭṭhati, vinibaddho mānavasena tiṭṭhati, parāmaṭṭho diṭṭhivasena tiṭṭhati, vikkhepagato uddhaccavasena tiṭṭhati, aniṭṭhaṅgato vicikicchāvasena tiṭṭhati, thāmagato anusayavasena tiṭṭhati.5.2Evampi tiṭṭhaṁ naro.

6.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—6.2“santi, bhikkhave, cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati.6.3Santi, bhikkhave, sotaviññeyyā saddā …6.4ghānaviññeyyā gandhā …6.5jivhāviññeyyā rasā …6.6kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā …6.7manoviññeyyā dhammā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā, tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhatī”ti.6.8Evampi tiṭṭhaṁ naro.

7.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—7.2“rūpūpayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati, rūpārammaṇaṁ rūpapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjati.7.3Vedanūpayaṁ vā, bhikkhave …7.4saññūpayaṁ …7.5saṅkhārūpayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārapatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjatī”ti.7.6Evampi tiṭṭhaṁ naro.

8.1∥Vuttampi hetaṁ bhagavatā—8.2“kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṁ tattha viññāṇaṁ virūḷhaṁ.8.3Yattha patiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ virūḷhaṁ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti.8.4Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṁ vuddhi.8.5Yattha atthi saṅkhārānaṁ vuddhi, atthi tattha āyatiṁ punabbhavābhinibbatti.8.6Yattha atthi āyatiṁ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ.8.7Yattha atthi āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ, sasokaṁ taṁ, bhikkhave, sarajaṁ saupāyāsanti vadāmī”ti.8.8Evampi tiṭṭhaṁ naro.

9.1“Phasse ce, bhikkhave, āhāre …pe…9.2manosañcetanāya ce, bhikkhave, āhāre …9.3viññāṇe ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṁ tattha viññāṇaṁ virūḷhaṁ.9.4Yattha patiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ virūḷhaṁ, atthi tattha nāmarūpassāvakkanti.9.5Yattha atthi nāmarūpassāvakkanti, atthi tattha saṅkhārānaṁ vuddhi.9.6Yattha atthi saṅkhārānaṁ vuddhi, atthi tattha āyatiṁ punabbhavābhinibbatti.9.7Yattha atthi āyatiṁ punabbhavābhinibbatti, atthi tattha āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ.9.8Yattha atthi āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ, sasokaṁ taṁ, bhikkhave, sarajaṁ saupāyāsanti vadāmī”ti.9.9Evampi tiṭṭhaṁ naro.

10.1<b>Mohanasmiṁ pagāḷho</b>ti.10.2Mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā.10.3Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā;10.4sotaviññeyyā saddā …10.5ghānaviññeyyā gandhā …10.6jivhāviññeyyā rasā …10.7kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.10.8Kiṁ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā?10.9Yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti, mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitā, taṁ kāraṇā mohanā vuccanti pañca kāmaguṇā.10.10<b>Mohanasmiṁ pagāḷho</b>ti mohanasmiṁ pagāḷho ogāḷho ajjhogāḷho nimuggoti—10.11tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho.

11.1∥<b>Dūre vivekā hi tathāvidho so</b>ti.11.2<b>Vivekā</b>ti tayo vivekā—11.3kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko.11.4Katamo kāyaviveko?11.5Idha bhikkhu vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.11.6Kāyena vivitto viharati.11.7So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti.11.8Ayaṁ kāyaviveko.

12.1Katamo cittaviveko?12.2Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.3Dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.4Tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā cittaṁ vivittaṁ hoti.12.5Catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.6Ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti.12.7Viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti.12.8Ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti.12.9Nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti.12.10Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.11Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.12Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.13Arahato rūpārūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ vivittaṁ hoti.12.14Ayaṁ cittaviveko.

13.1∥Katamo upadhiviveko?13.2<b>Upadhi</b> vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.13.3Upadhiviveko vuccati amataṁ nibbānaṁ.13.4Yo sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.13.5Ayaṁ upadhiviveko.13.6Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṁ nekkhammābhiratānaṁ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṁ paramavodānappattānaṁ, upadhiviveko ca nirūpadhīnaṁ puggalānaṁ visaṅkhāragatānaṁ.

14.1<b>Dūre vivekā hī</b>ti.14.2Yo so evaṁ guhāyaṁ satto, evaṁ bahukehi kilesehi channo, evaṁ mohanasmiṁ pagāḷho, so kāyavivekāpi dūre, cittavivekāpi dūre, upadhivivekāpi dūre vidūre suvidūre na santike na sāmantā anāsanne vivekaṭṭhe.14.3<b>Tathāvidho</b>ti tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so mohanasmiṁ pagāḷhoti—14.4dūre vivekā hi tathāvidho so.

15.1<b>Kāmā hi loke na hi suppahāyā</b>ti.15.2<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—15.3vatthukāmā ca kilesakāmā ca.15.4Katame vatthukāmā?15.5Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ suvaṇṇaṁ, gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—15.6vatthukāmā.15.7Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā, ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā, hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā, āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā, nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā, pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā, mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā, sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā.15.8Ime vuccanti vatthukāmā.

16.1Katame kilesakāmā?16.2Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo, yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.

17.1∥“Addasaṁ kāma te mūlaṁ,17.2Saṅkappā kāma jāyasi;17.3Na taṁ saṅkappayissāmi,17.4Evaṁ kāma na hehisī”ti.—

18.1Ime vuccanti kilesakāmā.18.2<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.18.3<b>Kāmā hi loke na hi suppahāyā</b>ti.18.4Kāmā hi loke duppahāyā duccajjā duppariccajjā dunnimmadayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattāti—18.5kāmā hi loke na hi suppahāyā.

19.1Tenāha bhagavā—

20.1∥“Satto guhāyaṁ bahunābhichanno,20.2Tiṭṭhaṁ naro mohanasmiṁ pagāḷho;20.3Dūre vivekā hi tathāvidho so,20.4Kāmā hi loke na hi suppahāyā”ti.

21.1∥<b>Icchānidānā bhavasātabaddhā,</b>21.2<b>Te duppamuñcā na hi aññamokkhā;</b>21.3<b>Pacchā pure vāpi apekkhamānā,</b>21.4<b>Ime va kāme purime va jappaṁ.</b>

22.1∥<b>Icchānidānā bhavasātabaddhā</b>ti.22.2Icchā vuccati taṇhā.22.3Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo, cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko, ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā, suttaṁ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti, vanaṁ vanatho sandhavo sneho apekkhā paṭibandhu, āsā āsīsanā āsīsitattaṁ, rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā, lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā, jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañchikatā sādhukamyatā, adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā, kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā, rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ, upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ, dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo, taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.22.4<b>Icchānidānā</b>ti icchānidānakā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti—22.5icchānidānā.

23.1<b>Bhavasātabaddhā</b>ti.23.2Ekaṁ bhavasātaṁ—23.3sukhā vedanā.23.4Dve bhavasātāni—23.5sukhā ca vedanā iṭṭhañca vatthu.23.6Tīṇi bhavasātāni—23.7yobbaññaṁ, ārogyaṁ, jīvitaṁ.23.8Cattāri bhavasātāni—23.9lābho, yaso, pasaṁsā, sukhaṁ.23.10Pañca bhavasātāni—23.11manāpikā rūpā,23.12manāpikā saddā,23.13manāpikā gandhā,23.14manāpikā rasā,23.15manāpikā phoṭṭhabbā.23.16Cha bhavasātāni—23.17cakkhusampadā,23.18sotasampadā,23.19ghānasampadā,23.20jivhāsampadā,23.21kāyasampadā,23.22manosampadā.23.23Bhavasātabaddhā,23.24sukhāya vedanāya sātabaddhā,23.25iṭṭhasmiṁ vatthusmiṁ baddhā,23.26yobbaññe baddhā,23.27ārogye baddhā,23.28jīvite baddhā,23.29lābhe baddhā,23.30yase baddhā,23.31pasaṁsāyaṁ baddhā,23.32sukhe baddhā,23.33manāpikesu rūpesu baddhā,23.34saddesu,23.35gandhesu,23.36rasesu,23.37manāpikesu phoṭṭhabbesu baddhā,23.38cakkhusampadāya baddhā, sota,23.39ghāna,23.40jivhā,23.41kāya,23.42manosampadāya baddhā, vibaddhā ābaddhā laggā laggitā palibaddhāti—23.43icchānidānā bhavasātabaddhā.

24.1<b>Te duppamuñcā na hi aññamokkhā</b>ti te vā bhavasātavatthū duppamuñcā, sattā vā etto dummocayā.24.2Kathaṁ te bhavasātavatthū duppamuñcā?24.3Sukhā vedanā duppamuñcā,24.4iṭṭhaṁ vatthu duppamuñcaṁ,24.5yobbaññaṁ duppamuñcaṁ,24.6ārogyaṁ duppamuñcaṁ,24.7jīvitaṁ duppamuñcaṁ,24.8lābho duppamuñco,24.9yaso duppamuñco,24.10pasaṁsā duppamuñcā,24.11sukhaṁ duppamuñcaṁ,24.12manāpikā rūpā duppamuñcā,24.13manāpikā saddā,24.14gandhā,24.15rasā,24.16phoṭṭhabbā duppamuñcā,24.17cakkhusampadā duppamuñcā,24.18sota,24.19ghāna,24.20jivhā,24.21kāya,24.22manosampadā duppamuñcā dummocayā duppamocayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā, duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā.24.23Evaṁ te bhavasātavatthū duppamuñcā.

25.1Kathaṁ sattā etto dummocayā?25.2Sukhāya vedanāya sattā dummocayā,25.3iṭṭhasmā vatthusmā dummocayā,25.4yobbaññā dummocayā,25.5ārogyā dummocayā,25.6jīvitā dummocayā,25.7lābhā dummocayā,25.8yasā dummocayā,25.9pasaṁsāya dummocayā,25.10sukhā dummocayā,25.11manāpikehi rūpehi dummocayā,25.12manāpikehi saddehi,25.13gandhehi,25.14rasehi,25.15phoṭṭhabbehi dummocayā,25.16cakkhusampadāya dummocayā,25.17sota,25.18ghāna,25.19jivhā,25.20kāya …25.21manosampadāya dummocayā duruddharā, dussamuddharā dubbuṭṭhāpayā dussamuṭṭhāpayā dunniveṭhayā dubbiniveṭhayā duttarā duppatarā dussamatikkamā dubbinivattā.25.22Evaṁ sattā etto dummocayāti—25.23te duppamuñcā.

26.1∥<b>Na hi aññamokkhā</b>ti te attanā palipapalipannā na sakkonti paraṁ palipapalipannaṁ uddharituṁ.26.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—26.3“so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.26.4So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṁ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.26.5Evampi na hi aññamokkhā.

27.1Atha vā natthañño koci mocetā.27.2Te yadi muñceyyuṁ, sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjamānā muñceyyunti.27.3Evampi na hi aññamokkhā.

28.1Vuttampi hetaṁ bhagavatā—

29.1∥“Nāhaṁ sahissāmi pamocanāya,29.2Kathaṅkathiṁ dhotaka kiñci loke;29.3Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno,29.4Evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresī”ti.

30.1Evampi na hi aññamokkhā.

31.1Vuttampi hetaṁ bhagavatā—

32.1∥“Attanā hi kataṁ pāpaṁ,32.2attanā saṅkilissati;32.3Attanā akataṁ pāpaṁ,32.4attanāva visujjhati;32.5Suddhī asuddhi paccattaṁ,32.6nāñño aññaṁ visodhaye”ti.

33.1Evampi na hi aññamokkhā.

34.1∥Vuttampi hetaṁ bhagavatā—34.2“evamevaṁ kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṁ, tiṭṭhati nibbānagāmī maggo, tiṭṭhāmahaṁ samādapetā.34.3Atha ca pana mama sāvakā mayā evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ ārādhenti, ekacce nārādhenti.34.4Ettha kyāhaṁ, brāhmaṇa, karomi?34.5Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato.34.6Maggaṁ buddho ācikkhati.34.7Attanā paṭipajjamānā mucceyyun”ti.34.8Evampi na hi aññamokkhāti—34.9te duppamuñcā na hi aññamokkhā.

35.1<b>Pacchā pure vāpi apekkhamānā</b>ti.35.2<b>Pacchā</b> vuccati anāgataṁ, <b>pure</b> vuccati atītaṁ.35.3Api ca atītaṁ upādāya anāgatañca paccuppannañca pacchā, anāgataṁ upādāya atītañca paccuppannañca pure.35.4Kathaṁ pure apekkhaṁ karoti?35.5“Evaṁrūpo ahosiṁ atītamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.35.6“Evaṁvedano ahosiṁ …35.7evaṁsañño ahosiṁ …35.8evaṁsaṅkhāro ahosiṁ …35.9evaṁviññāṇo ahosiṁ atītamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.35.10Evampi pure apekkhaṁ karoti.

36.1Atha vā “iti me cakkhu ahosi atītamaddhānaṁ, iti rūpā”ti—36.2tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ hoti viññāṇaṁ.36.3Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati.36.4Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti.36.5“Iti me sotaṁ ahosi atītamaddhānaṁ, iti saddā”ti …pe…36.6“iti me ghānaṁ ahosi atītamaddhānaṁ, iti gandhā”ti …36.7“iti me jivhā ahosi atītamaddhānaṁ, iti rasā”ti …36.8“iti me kāyo ahosi atītamaddhānaṁ, iti phoṭṭhabbā”ti …36.9“iti me mano ahosi atītamaddhānaṁ, iti dhammā”ti—36.10tattha chandarāgapaṭibaddhaṁ hoti viññāṇaṁ.36.11Chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati.36.12Tadabhinandanto evampi pure apekkhaṁ karoti.

37.1Atha vā yānissa tāni pubbe mātugāmena saddhiṁ hasitalapitakīḷitāni tadassādeti taṁ nikāmeti, tena ca vittiṁ āpajjati.37.2Evampi pure apekkhaṁ karoti.

38.1Kathaṁ pacchā apekkhaṁ karoti?38.2“Evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.38.3“Evaṁvedano siyaṁ …38.4evaṁsañño siyaṁ …38.5evaṁsaṅkhāro siyaṁ …38.6evaṁviññāṇo siyaṁ anāgatamaddhānan”ti tattha nandiṁ samannāneti.38.7Evampi pacchā apekkhaṁ karoti.

39.1Atha vā “iti me cakkhu siyā anāgatamaddhānaṁ, iti rūpā”ti—39.2appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.39.3Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.39.4Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karoti.39.5“Iti me sotaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ, iti saddā”ti …39.6“iti me ghānaṁ siyā anāgatamaddhānaṁ, iti gandhā”ti …39.7“iti me jivhā siyā anāgatamaddhānaṁ, iti rasā”ti …39.8“iti me kāyo siyā anāgatamaddhānaṁ, iti phoṭṭhabbā”ti …39.9“iti me mano siyā anāgatamaddhānaṁ, iti dhammā”ti—39.10appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.39.11Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.39.12Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karoti.

40.1Atha vā “imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti—40.2appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.40.3Cetaso paṇidhānapaccayā tadabhinandati.40.4Tadabhinandanto evampi pacchā apekkhaṁ karotīti—40.5pacchā pure vāpi apekkhamānā.

41.1<b>Ime va kāme purime va jappan</b>ti.41.2<b>Ime va kāme</b>ti paccuppanne pañca kāmaguṇe icchantā sādiyantā patthayantā pihayantā abhijappantā.41.3Purime va jappanti atīte pañca kāmaguṇe jappantā pajappantā abhijappantāti—41.4ime va kāme purime va jappaṁ.

42.1Tenāha bhagavā—

43.1∥“Icchānidānā bhavasātabaddhā,43.2Te duppamuñcā na hi aññamokkhā;43.3Pacchā pure vāpi apekkhamānā,43.4Ime va kāme purime va jappan”ti.

44.1∥<b>Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā,</b>44.2<b>Avadāniyā te visame niviṭṭhā;</b>44.3<b>Dukkhūpanītā paridevayanti,</b>44.4<b>Kiṁsū bhavissāma ito cutāse.</b>

45.1<b>Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā</b>ti.45.2<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—45.3vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…45.4ime vuccanti vatthukāmā …pe…45.5ime vuccanti kilesakāmā.45.6<b>Gedho</b> vuccati taṇhā.45.7Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.45.8Kilesakāmena vatthukāmesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti—45.9kāmesu giddhā.

46.1<b>Pasutā</b>ti yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.2Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti …46.3sadde …46.4gandhe …46.5rase …46.6phoṭṭhabbe …pe…46.7pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.8Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti …46.9sadde …46.10gandhe …46.11rase …46.12phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.13Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti …46.14sadde …46.15gandhe …46.16rase …46.17phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.18Yathā kalahakārako kalahapasuto, kammakārako kammapasuto, gocare caranto gocarapasuto, jhāyī jhānapasuto;46.19evamevaṁ yepi kāme esanti gavesanti pariyesanti, taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.20Yepi taṇhāvasena rūpe esanti gavesanti pariyesanti …46.21sadde …46.22gandhe …46.23rase …46.24phoṭṭhabbe …pe…46.25pariyesanti taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.26Yepi taṇhāvasena rūpe paṭilabhanti …46.27sadde …46.28gandhe …46.29rase …46.30phoṭṭhabbe paṭilabhanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.46.31Yepi taṇhāvasena rūpe paribhuñjanti …46.32sadde …46.33gandhe …46.34rase …46.35phoṭṭhabbe paribhuñjanti taccaritā tabbahulā taggarukā, tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyā, tepi kāmapasutā.

47.1<b>Pamūḷhā</b>ti yebhuyyena devamanussā pañcasu kāmaguṇesu muyhanti sammuyhanti sampamuyhanti mūḷhā sammūḷhā sampamūḷhā avijjāya andhīkatā āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti—47.2kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā.

48.1∥<b>Avadāniyā te visame niviṭṭhā</b>ti.48.2<b>Avadāniyā</b>ti avagacchantītipi avadāniyā, maccharinopi vuccanti avadāniyā, buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti—48.3avadāniyā.48.4Kathaṁ avagacchantīti avadāniyā?48.5Nirayaṁ gacchanti, tiracchānayoniṁ gacchanti, pettivisayaṁ gacchantīti, evaṁ avagacchantīti—48.6avadāniyā.48.7Kathaṁ maccharino vuccanti avadāniyā?48.8Pañca macchariyāni—48.9āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.48.10Yaṁ evarūpaṁ macchariyaṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa, idaṁ vuccati macchariyaṁ.48.11Api ca khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ gāho.48.12Idaṁ vuccati macchariyaṁ.48.13Iminā macchariyena avadaññutāya samannāgatā janā pamattā.48.14Evaṁ maccharino vuccanti avadāniyā.48.15Kathaṁ buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti—48.16avadāniyā?48.17Buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ na ādiyanti na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, anassavā avacanakarā paṭilomavuttino, aññeneva mukhaṁ karonti.48.18Evaṁ buddhānaṁ sāvakānaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusiṭṭhiṁ nādiyantīti avadāniyāti—48.19avadāniyā.

49.1<b>Te visame niviṭṭhā</b>ti visame kāyakamme niviṭṭhā,49.2visame vacīkamme niviṭṭhā,49.3visame manokamme niviṭṭhā,49.4visame pāṇātipāte niviṭṭhā,49.5visame adinnādāne niviṭṭhā,49.6visame kāmesumicchācāre niviṭṭhā,49.7visame musāvāde niviṭṭhā,49.8visamāya pisuṇāya vācāya …49.9visamāya pharusāya vācāya …49.10visame samphappalāpe …49.11visamāya abhijjhāya niviṭṭhā,49.12visame byāpāde …49.13visamāya micchādiṭṭhiyā niviṭṭhā,49.14visamesu saṅkhāresu niviṭṭhā,49.15visamesu pañcasu kāmaguṇesu niviṭṭhā,49.16visamesu pañcasu nīvaraṇesu niviṭṭhā viniviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā laggā laggitā palibuddhāti—49.17avadāniyā te visame niviṭṭhā.

50.1<b>Dukkhūpanītā paridevayantī</b>ti.50.2<b>Dukkhūpanītā</b>ti dukkhappattā dukkhasampattā dukkhūpagatā,50.3mārappattā mārasampattā mārūpagatā,50.4maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpagatā.50.5<b>Paridevayantī</b>ti lapanti lālapanti, socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—50.6dukkhūpanītā paridevayanti.

51.1<b>Kiṁsū bhavissāma ito cutāse</b>ti ito cutā kiṁ bhavissāma?51.2Nerayikā bhavissāma,51.3tiracchānayonikā bhavissāma,51.4pettivisayikā bhavissāma,51.5manussā bhavissāma,51.6devā bhavissāma,51.7rūpī bhavissāma,51.8arūpī bhavissāma,51.9saññī bhavissāma,51.10asaññī bhavissāma,51.11nevasaññīnāsaññī bhavissāma,51.12“bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānaṁ,51.13nanu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ,51.14kiṁ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ,51.15kathaṁ nu kho bhavissāma anāgatamaddhānaṁ,51.16kiṁ hutvā kiṁ bhavissāma nu kho mayaṁ anāgatamaddhānan”ti saṁsayapakkhandā vimatipakkhandā dveḷhakajātā lapanti lālapanti,51.17socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—51.18kiṁsū bhavissāma ito cutāse.

52.1Tenāha bhagavā—

53.1∥“Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā,53.2Avadāniyā te visame niviṭṭhā;53.3Dukkhūpanītā paridevayanti,53.4Kiṁsū bhavissāma ito cutāse”ti.

54.1∥<b>Tasmā hi sikkhetha idheva jantu,</b>54.2<b>Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke;</b>54.3<b>Na tassa hetū visamaṁ careyya,</b>54.4<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.</b>

55.1<b>Tasmā hi sikkhetha idheva jantū</b>ti.55.2<b>Tasmā</b>ti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā, etamādīnavaṁ sampassamāno kāmesūti—55.3tasmā.55.4<b>Sikkhethā</b>ti tisso sikkhā—55.5adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.

56.1Katamā adhisīlasikkhā?56.2Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.56.3Khuddako sīlakkhandho, mahanto sīlakkhandho, sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mokkhaṁ pāmokkhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—56.4ayaṁ adhisīlasikkhā.

57.1Katamā adhicittasikkhā?57.2Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.57.3Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.57.4Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti—“upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.57.5Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—57.6ayaṁ adhicittasikkhā.

58.1Katamā adhipaññāsikkhā?58.2Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato, ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.58.3So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti.58.4“Ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti—58.5ayaṁ adhipaññāsikkhā.

59.1Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya,59.2jānanto sikkheyya,59.3passanto sikkheyya,59.4paccavekkhanto sikkheyya,59.5cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya,59.6saddhāya adhimuccanto sikkheyya,59.7vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya,59.8satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya,59.9cittaṁ samādahanto sikkheyya,59.10paññāya pajānanto sikkheyya,59.11abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya,59.12pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya,59.13pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya,59.14bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya,59.15sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya.

60.1<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloke—60.2tena vuccati idhāti.60.3<b>Jantū</b>ti satto naro …pe… manujoti—60.4tasmā hi sikkhetha idheva jantu.

61.1∥<b>Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke</b>ti.61.2<b>Yaṁ kiñcī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—61.3yaṁ kiñcīti.61.4<b>Visamanti jaññā</b>ti visamaṁ kāyakammaṁ visamanti jāneyya,61.5visamaṁ vacīkammaṁ visamanti jāneyya,61.6visamaṁ manokammaṁ visamanti jāneyya,61.7visamaṁ pāṇātipātaṁ visamoti jāneyya,61.8visamaṁ adinnādānaṁ visamanti jāneyya,61.9visamaṁ kāmesumicchācāraṁ visamoti jāneyya,61.10visamaṁ musāvādaṁ visamoti jāneyya,61.11visamaṁ pisuṇaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,61.12visamaṁ pharusaṁ vācaṁ visamāti jāneyya,61.13visamaṁ samphappalāpaṁ visamoti jāneyya,61.14visamaṁ abhijjhaṁ visamāti jāneyya,61.15visamaṁ byāpādaṁ visamoti jāneyya,61.16visamaṁ micchādiṭṭhiṁ visamāti jāneyya,61.17visame saṅkhāre visamāti jāneyya,61.18visame pañca kāmaguṇe visamāti jāneyya,61.19visame pañca nīvaraṇe visamāti jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyya.61.20<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—61.21yaṁ kiñci jaññā visamanti loke.

62.1<b>Na tassa hetū visamaṁ careyyā</b>ti.62.2Visamassa kāyakammassa hetu visamaṁ na careyya,62.3visamassa vacīkammassa hetu visamaṁ na careyya,62.4visamassa manokammassa hetu visamaṁ na careyya,62.5visamassa pāṇātipātassa hetu visamaṁ na careyya,62.6visamassa adinnādānassa hetu visamaṁ na careyya,62.7visamassa kāmesumicchācārassa hetu visamaṁ na careyya,62.8visamassa musāvādassa hetu visamaṁ na careyya,62.9visamāya pisuṇāya vācāya hetu visamaṁ na careyya,62.10visamāya pharusāya vācāya hetu visamaṁ na careyya,62.11visamassa samphappalāpassa hetu visamaṁ na careyya,62.12visamāya abhijjhāya hetu visamaṁ na careyya,62.13visamassa byāpādassa hetu visamaṁ na careyya,62.14visamāya micchādiṭṭhiyā hetu visamaṁ na careyya,62.15visamānaṁ saṅkhārānaṁ hetu visamaṁ na careyya,62.16visamānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,62.17visamānaṁ pañcannaṁ nīvaraṇānaṁ hetu visamaṁ na careyya,62.18visamāya cetanāya hetu visamaṁ na careyya,62.19visamāya patthanāya hetu visamaṁ na careyya,62.20visamāya paṇidhiyā hetu visamaṁ na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyyāti—62.21na tassa hetū visamaṁ careyya.

63.1<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti.63.2<b>Jīvitan</b>ti āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṁ jīvitindriyaṁ.63.3Api ca dvīhi kāraṇehi appakaṁ jīvitaṁ—63.4ṭhitiparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ, sarasaparittatāya vā appakaṁ jīvitaṁ.63.5Kathaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?63.6Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati na jīvissati;63.7anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati na jīvittha;63.8paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha na jīvissati.

64.1“Jīvitaṁ attabhāvo ca,64.2sukhadukkhā ca kevalā;64.3Ekacittasamāyuttā,64.4lahuso vattate khaṇo.

65.1Cullāsītisahassāni,65.2kappā tiṭṭhanti ye marū;65.3Na tveva tepi jīvanti,65.4dvīhi cittehi saṁyutā.

66.1Ye niruddhā marantassa,66.2tiṭṭhamānassa vā idha;66.3Sabbepi sadisā khandhā,66.4gatā appaṭisandhikā.

67.1Anantarā ca ye bhaggā,67.2ye ca bhaggā anāgatā;67.3Tadantare niruddhānaṁ,67.4vesamaṁ natthi lakkhaṇe.

68.1Anibbattena na jāto,68.2paccuppannena jīvati;68.3Cittabhaggā mato loko,68.4paññatti paramatthiyā.

69.1Yathā ninnā pavattanti,69.2chandena pariṇāmitā;69.3Acchinnadhārā vattanti,69.4saḷāyatanapaccayā.

70.1Anidhānagatā bhaggā,70.2puñjo natthi anāgate;70.3Nibbattā ye ca tiṭṭhanti,70.4āragge sāsapūpamā.

71.1Nibbattānañca dhammānaṁ,71.2bhaṅgo nesaṁ purakkhato;71.3Palokadhammā tiṭṭhanti,71.4purāṇehi amissitā.

72.1Adassanato āyanti,72.2Bhaṅgā gacchantyadassanaṁ;72.3Vijjuppādova ākāse,72.4Uppajjanti vayanti cā”ti.

73.1Evaṁ ṭhitiparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

74.1Kathaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ?74.2Assāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, passāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, assāsapassāsūpanibandhaṁ jīvitaṁ, mahābhūtūpanibandhaṁ jīvitaṁ, kabaḷīkārāhārūpanibandhaṁ jīvitaṁ, usmūpanibandhaṁ jīvitaṁ, viññāṇūpanibandhaṁ jīvitaṁ.74.3Mūlampi imesaṁ dubbalaṁ, pubbahetūpi imesaṁ dubbalā.74.4Ye paccayā tepi dubbalā, yepi pabhāvikā tepi dubbalā.74.5Sahabhūpi imesaṁ dubbalā, sampayogāpi imesaṁ dubbalā, sahajāpi imesaṁ dubbalā, yāpi payojikā sāpi dubbalā, aññamaññaṁ ime niccadubbalā, aññamaññaṁ anavaṭṭhitā ime.74.6Aññamaññaṁ paripātayanti ime, aññamaññassa hi natthi tāyitā, na cāpi ṭhapenti aññamaññaṁ ime.74.7Yopi nibbattako so na vijjati.

75.1“Na ca kenaci koci hāyati,75.2Gandhabbā ca ime hi sabbaso;75.3Purimehi pabhāvikā ime,75.4Yepi pabhāvikā te pure matā;75.5Purimāpi ca pacchimāpi ca,75.6Aññamaññaṁ na kadāci maddasaṁsū”ti.

76.1Evaṁ sarasaparittatāya appakaṁ jīvitaṁ.

77.1Api ca cātumahārājikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.77.2Tāvatiṁsānaṁ devānaṁ …pe…77.3yāmānaṁ devānaṁ …77.4tusitānaṁ devānaṁ …77.5nimmānaratīnaṁ devānaṁ …77.6paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ …77.7brahmakāyikānaṁ devānaṁ jīvitaṁ upādāya manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ parittakaṁ jīvitaṁ thokaṁ jīvitaṁ khaṇikaṁ jīvitaṁ lahukaṁ jīvitaṁ ittaraṁ jīvitaṁ anaddhanīyaṁ jīvitaṁ naciraṭṭhitikaṁ jīvitaṁ.

78.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

79.1∥“Appamidaṁ, bhikkhave, manussānaṁ āyu.79.2Gamaniyo samparāyo mantāya boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.79.3Yo, bhikkhave, ciraṁ jīvati so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.

80.1Appamāyu manussānaṁ,80.2hīḷeyya naṁ suporiso;80.3Careyyādittasīsova,80.4natthi maccussanāgamo.

81.1Accayanti ahorattā,81.2jīvitaṁ uparujjhati;81.3Āyu khiyyati maccānaṁ,81.4kunnadīnaṁva odakan”ti.

82.1∥<b>Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā</b>ti.82.2Dhīrāti dhīrā, dhitimāti dhīrā, dhitisampannāti dhīrā, dhīkatapāpāti dhīrā.82.3<b>Dhī</b> vuccati paññā.82.4Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tāya paññāya samannāgatattā dhīrā.82.5Api ca khandhadhīrā dhātudhīrā āyatanadhīrā, paṭiccasamuppādadhīrā satipaṭṭhānadhīrā sammappadhānadhīrā iddhipādadhīrā, indriyadhīrā baladhīrā bojjhaṅgadhīrā maggadhīrā phaladhīrā nibbānadhīrā.82.6Te dhīrā evamāhaṁsu—82.7“manussānaṁ appakaṁ jīvitaṁ, parittakaṁ jīvitaṁ, thokaṁ jīvitaṁ, khaṇikaṁ jīvitaṁ, lahukaṁ jīvitaṁ, ittaraṁ jīvitaṁ, anaddhanīyaṁ jīvitaṁ, naciraṭṭhitikaṁ jīvitan”ti.82.8Evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—82.9appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā.

83.1Tenāha bhagavā—

84.1∥“Tasmā hi sikkhetha idheva jantu,84.2Yaṁ kiñci jaññā visamanti loke;84.3Na tassa hetū visamaṁ careyya,84.4Appañhidaṁ jīvitamāhu dhīrā”ti.

85.1∥<b>Passāmi loke pariphandamānaṁ,</b>85.2<b>Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu;</b>85.3<b>Hīnā narā maccumukhe lapanti,</b>85.4<b>Avītataṇhāse bhavābhavesu.</b>

86.1<b>Passāmi loke pariphandamānan</b>ti.86.2<b>Passāmī</b>ti maṁsacakkhunāpi passāmi, dibbacakkhunāpi passāmi, paññācakkhunāpi passāmi, buddhacakkhunāpi passāmi, samantacakkhunāpi passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmi.86.3<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

87.1∥<b>Pariphandamānan</b>ti taṇhāphandanāya phandamānaṁ,87.2diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ,87.3kilesaphandanāya phandamānaṁ,87.4payogaphandanāya phandamānaṁ,87.5vipākaphandanāya phandamānaṁ,87.6duccaritaphandanāya phandamānaṁ,87.7rattaṁ rāgena phandamānaṁ,87.8duṭṭhaṁ dosena phandamānaṁ,87.9mūḷhaṁ mohena phandamānaṁ,87.10vinibaddhaṁ mānena phandamānaṁ,87.11parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā phandamānaṁ,87.12vikkhepagataṁ uddhaccena phandamānaṁ,87.13aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya phandamānaṁ,87.14thāmagataṁ anusayehi phandamānaṁ,87.15lābhena phandamānaṁ,87.16alābhena phandamānaṁ,87.17yasena phandamānaṁ,87.18ayasena phandamānaṁ,87.19pasaṁsāya phandamānaṁ,87.20nindāya phandamānaṁ,87.21sukhena phandamānaṁ,87.22dukkhena phandamānaṁ,87.23jātiyā phandamānaṁ,87.24jarāya phandamānaṁ,87.25byādhinā phandamānaṁ,87.26maraṇena phandamānaṁ,87.27sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ,87.28nerayikena dukkhena phandamānaṁ,87.29tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ,87.30pettivisayikena dukkhena phandamānaṁ,87.31mānusikena dukkhena phandamānaṁ,87.32gabbhokkantimūlakena dukkhena phandamānaṁ,87.33gabbhe ṭhitimūlakena dukkhena phandamānaṁ,87.34gabbhā vuṭṭhānamūlakena dukkhena phandamānaṁ,87.35jātassūpanibandhakena dukkhena phandamānaṁ,87.36jātassa parādheyyakena dukkhena phandamānaṁ,87.37attūpakkamena dukkhena phandamānaṁ,87.38parūpakkamena dukkhena phandamānaṁ,87.39dukkhadukkhena phandamānaṁ,87.40saṅkhāradukkhena phandamānaṁ,87.41vipariṇāmadukkhena phandamānaṁ,87.42cakkhurogena dukkhena phandamānaṁ,87.43sotarogena dukkhena phandamānaṁ,87.44ghānarogena dukkhena …pe…87.45jivhārogena …87.46kāyarogena …87.47sīsarogena …87.48kaṇṇarogena …87.49mukharogena …87.50dantarogena …87.51kāsena …87.52sāsena …87.53pināsena …87.54dāhena …87.55jarena …87.56kucchirogena …87.57mucchāya …87.58pakkhandikāya …87.59sūlāya …87.60visucikāya …87.61kuṭṭhena …87.62gaṇḍena …87.63kilāsena …87.64sosena …87.65apamārena …87.66dadduyā …87.67kaṇḍuyā …87.68kacchuyā …87.69rakhasāya …87.70vitacchikāya …87.71lohitena …87.72pittena …87.73madhumehena …87.74aṁsāya …87.75piḷakāya …87.76bhagandalāya …87.77pittasamuṭṭhānena ābādhena …87.78semhasamuṭṭhānena ābādhena …87.79vātasamuṭṭhānena ābādhena …87.80sannipātikena ābādhena …87.81utupariṇāmajena ābādhena …87.82visamaparihārajena ābādhena …87.83opakkamikena ābādhena …87.84kammavipākajena ābādhena …87.85sītena …87.86uṇhena …87.87jighacchāya …87.88pipāsāya …87.89uccārena …87.90passāvena …87.91ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena …87.92mātumaraṇena dukkhena …87.93pitumaraṇena dukkhena …87.94bhātumaraṇena dukkhena …87.95bhaginimaraṇena dukkhena …87.96puttamaraṇena dukkhena …87.97dhītumaraṇena dukkhena …87.98ñātibyasanena …87.99bhogabyasanena …87.100rogabyasanena …87.101sīlabyasanena …87.102diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti—87.103passāmi loke pariphandamānaṁ.

88.1<b>Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesū</b>ti.88.2<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ.88.3<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā.88.4<b>Taṇhagatan</b>ti taṇhāgataṁ taṇhānugataṁ taṇhāyānusaṭaṁ taṇhāyāsannaṁ taṇhāya pātitaṁ abhibhūtaṁ pariyādinnacittaṁ.88.5<b>Bhavesū</b>ti kāmabhave rūpabhave arūpabhaveti—88.6pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu.

89.1<b>Hīnā narā maccumukhe lapantī</b>ti.89.2<b>Hīnā narā</b>ti hīnā narā hīnena kāyakammena samannāgatāti hīnā narā,89.3hīnena vacīkammena samannāgatāti hīnā narā,89.4hīnena manokammena samannāgatāti hīnā narā,89.5hīnena pāṇātipātena samannāgatāti hīnā narā,89.6hīnena adinnādānena …89.7hīnena kāmesumicchācārena …89.8hīnena musāvādena …89.9hīnāya pisuṇāya vācāya …89.10hīnāya pharusāya vācāya …89.11hīnena samphappalāpena …89.12hīnāya abhijjhāya …89.13hīnena byāpādena …89.14hīnāya micchādiṭṭhiyā …89.15hīnehi saṅkhārehi …89.16hīnehi pañcahi kāmaguṇehi nīvaraṇehi …89.17hīnāya cetanāya …89.18hīnāya patthanāya …89.19hīnāya paṇidhiyā samannāgatāti hīnā narā hīnā nihīnā ohīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—89.20hīnā narā.89.21<b>Maccumukhe lapantī</b>ti.89.22<b>Maccumukhe</b>ti māramukhe maraṇamukhe,89.23maccuppattā maccusampattā maccūpāgatā,89.24mārappattā mārasampattā mārūpāgatā,89.25maraṇappattā maraṇasampattā maraṇūpāgatā lapanti lālapanti socanti kilamanti paridevanti urattāḷiṁ kandanti sammohaṁ āpajjantīti—89.26hīnā narā maccumukhe lapanti.

90.1<b>Avītataṇhāse bhavābhavesū</b>ti.90.2<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe…90.3dhammataṇhā.90.4<b>Bhavābhavesū</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave,90.5kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave,90.6kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave,90.7kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave,90.8punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā,90.9avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā.90.10Amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti—90.11avītataṇhāse bhavābhavesu.

91.1Tenāha bhagavā—

92.1∥“Passāmi loke pariphandamānaṁ,92.2Pajaṁ imaṁ taṇhagataṁ bhavesu;92.3Hīnā narā maccumukhe lapanti,92.4Avītataṇhāse bhavābhavesū”ti.

93.1∥<b>Mamāyite passatha phandamāne,</b>93.2<b>Maccheva appodake khīṇasote;</b>93.3<b>Etampi disvā amamo careyya,</b>93.4<b>Bhavesu āsattimakubbamāno.</b>

94.1<b>Mamāyite passatha phandamāne</b>ti.94.2<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—94.3taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca.94.4Katamaṁ taṇhāmamattaṁ?94.5Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ.94.6Idaṁ mamaṁ,94.7etaṁ mamaṁ,94.8ettakaṁ mamaṁ,94.9ettāvatā mamaṁ,94.10mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā,94.11attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca,94.12kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati.94.13Yāvatā aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ,94.14idaṁ taṇhāmamattaṁ.

95.1∥Katamaṁ diṭṭhimamattaṁ?95.2Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi,95.3dasavatthukā micchādiṭṭhi,95.4dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi;95.5yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphandikaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṁ yāthāvakan”ti gāho.95.6Yāvatā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni, idaṁ diṭṭhimamattaṁ.95.7<b>Mamāyite passatha phandamāne</b>ti mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti,95.8acchindantepi phandanti,95.9acchinnepi phandanti,95.10mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti,95.11vipariṇāmantepi phandanti,95.12vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti.95.13Evaṁ phandamāne paphandamāne samphandamāne vipphandamāne vedhamāne pavedhamāne sampavedhamāne passatha dakkhatha oloketha nijjhāyatha upaparikkhathāti—95.14mamāyite passatha phandamāne.

96.1<b>Maccheva appodake khīṇasote</b>ti.96.2Yathā macchā appodake parittodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti;96.3evamevaṁ pajā mamāyitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi phandanti,96.4acchindantepi phandanti,96.5acchinnepi phandanti,96.6mamāyitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi phandanti,96.7vipariṇāmantepi phandanti,96.8vipariṇatepi phandanti paphandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—96.9maccheva appodake khīṇasote.

97.1<b>Etampi disvā amamo careyyā</b>ti.97.2Etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mamattesūti—97.3etampi disvā.97.4<b>Amamo careyyā</b>ti <b>mamattā</b>ti dve mamattā—97.5taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…97.6idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…97.7idaṁ diṭṭhimamattaṁ.97.8Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ amamāyanto sotaṁ amamāyanto ghānaṁ amamāyanto jivhaṁ amamāyanto kāyaṁ amamāyanto manaṁ amamāyanto97.9rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … dhamme …97.10kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ …97.11kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ …97.12ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ …97.13atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ …97.14diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme amamāyanto agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisanto careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—97.15etampi disvā amamo careyya.

98.1<b>Bhavesu āsattimakubbamāno</b>ti.98.2<b>Bhavesū</b>ti kāmabhave rūpabhave arūpabhave.98.3<b>Āsatti</b> vuccati taṇhā.98.4Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.98.5<b>Bhavesu āsattimakubbamāno</b>ti.98.6Bhavesu āsattiṁ akubbamāno, chandaṁ pemaṁ rāgaṁ khantiṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—98.7bhavesu āsattimakubbamāno.

99.1Tenāha bhagavā—

100.1∥“Mamāyite passatha phandamāne,100.2Maccheva appodake khīṇasote;100.3Etampi disvā amamo careyya,100.4Bhavesu āsattimakubbamāno”ti.

101.1∥<b>Ubhosu antesu vineyya chandaṁ,</b>101.2<b>Phassaṁ pariññāya anānugiddho;</b>101.3<b>Yadattagarahī tadakubbamāno,</b>101.4<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro.</b>

102.1<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti.102.2<b>Antā</b>ti phasso eko anto phassasamudayo dutiyo anto, atīto eko anto anāgato dutiyo anto, sukhā vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto, nāmaṁ eko anto rūpaṁ dutiyo anto, cha ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni dutiyo anto, sakkāyo eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto.102.3<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.102.4<b>Ubhosu antesu vineyya chandan</b>ti ubhosu antesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—102.5ubhosu antesu vineyya chandaṁ.

103.1<b>Phassaṁ pariññāya anānugiddho</b>ti.103.2<b>Phasso</b>ti cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, adhivacanasamphasso, paṭighasamphasso, sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso, kusalo phasso akusalo phasso abyākato phasso, kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso arūpāvacaro phasso, suññato phasso animitto phasso appaṇihito phasso, lokiyo phasso lokuttaro phasso, atīto phasso anāgato phasso paccuppanno phasso, yo evarūpo phasso phusanā samphusanā samphusitattaṁ—103.3ayaṁ vuccati phasso.

104.1∥<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti phassaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā—104.2ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.104.3Katamā ñātapariññā?104.4Phassaṁ jānāti—104.5ayaṁ cakkhusamphasso, ayaṁ sotasamphasso, ayaṁ ghānasamphasso, ayaṁ jivhāsamphasso, ayaṁ kāyasamphasso, ayaṁ manosamphasso, ayaṁ adhivacanasamphasso, ayaṁ paṭighasamphasso, ayaṁ sukhavedanīyo phasso, ayaṁ dukkhavedanīyo phasso, ayaṁ adukkhamasukhavedanīyo phasso, ayaṁ kusalo phasso, ayaṁ akusalo phasso, ayaṁ abyākato phasso, ayaṁ kāmāvacaro phasso, ayaṁ rūpāvacaro phasso, ayaṁ arūpāvacaro phasso, ayaṁ suññato phasso, ayaṁ animitto phasso, ayaṁ appaṇihito phasso, ayaṁ lokiyo phasso, ayaṁ lokuttaro phasso, ayaṁ atīto phasso, ayaṁ anāgato phasso, ayaṁ paccuppanno phassoti jānāti passati—104.6ayaṁ ñātapariññā.

105.1∥Katamā tīraṇapariññā?105.2Evaṁ ñātaṁ katvā phassaṁ tīreti.105.3Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātijarābyādhimaraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesadhammato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—105.4ayaṁ tīraṇapariññā.

106.1∥Katamā pahānapariññā?106.2Evaṁ tīrayitvā phasse chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.106.3Vuttañhetaṁ bhagavatā—106.4“yo, bhikkhave, phassesu chandarāgo taṁ pajahatha.106.5Evaṁ so phasso pahīno bhavissati ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṁ kato āyatiṁ anuppādadhammo”ti—106.6ayaṁ pahānapariññā.106.7<b>Phassaṁ pariññāyā</b>ti.106.8Phassaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā.106.9<b>Anānugiddho</b>ti.106.10<b>Gedho</b> vuccati taṇhā.106.11Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.106.12Yasseso gedho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati agiddho.106.13So rūpe agiddho sadde agiddho gandhe agiddho rase agiddho phoṭṭhabbe agiddho106.14kule … gaṇe … āvāse … lābhe … yase … pasaṁsāya … sukhe … cīvare … piṇḍapāte … senāsane … gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā …106.15rūpadhātuyā … arūpadhātuyā … kāmabhave … rūpabhave … arūpabhave … saññābhave … asaññābhave … nevasaññānāsaññābhave …106.16ekavokārabhave … catuvokārabhave … pañcavokārabhave …106.17atīte … anāgate … paccuppanne …106.18diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—106.19phassaṁ pariññāya anānugiddho.

107.1<b>Yadattagarahī tadakubbamāno</b>ti.107.2<b>Yadi</b>ti yaṁ.107.3<b>Attagarahī</b>ti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—107.4katattā ca akatattā ca.107.5Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati?107.6Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritanti—107.7attānaṁ garahati.107.8Kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritanti—107.9attānaṁ garahati.107.10Kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritanti—107.11attānaṁ garahati.107.12Kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇīti—107.13attānaṁ garahati.107.14Kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇīti—107.15attānaṁ garahati.107.16Kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇīti—107.17attānaṁ garahati.107.18Kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇīti—107.19attānaṁ garahati.107.20Katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇīti—107.21attānaṁ garahati.107.22Katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇīti—107.23attānaṁ garahati.107.24Kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇīti—107.25attānaṁ garahati.107.26Katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhāti—107.27attānaṁ garahati.107.28Kato me byāpādo, akato me abyāpādoti—107.29attānaṁ garahati.107.30Katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhīti—107.31attānaṁ garahati.107.32Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati.107.33Atha vā sīlesumhi na paripūrakārīti—107.34attānaṁ garahati.107.35Indriyesumhi aguttadvāroti—107.36attānaṁ garahati.107.37Bhojanemhi amattaññūti—107.38attānaṁ garahati.107.39Jāgariyaṁ ananuyuttoti—107.40attānaṁ garahati.107.41Satisampajaññena asamannāgatoti—107.42attānaṁ garahati.107.43Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti—107.44attānaṁ garahati.107.45Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti—107.46attānaṁ garahati.107.47Abhāvitā me cattāro iddhipādāti—107.48attānaṁ garahati.107.49Abhāvitāni me pañcindriyānīti—107.50attānaṁ garahati.107.51Abhāvitāni me pañca balānīti—107.52attānaṁ garahati.107.53Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti—107.54attānaṁ garahati.107.55Abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti—107.56attānaṁ garahati.107.57Dukkhaṁ me apariññātanti—107.58attānaṁ garahati.107.59Samudayo me appahīnoti—107.60attānaṁ garahati.107.61Maggo me abhāvitoti—107.62attānaṁ garahati.107.63Nirodho me asacchikatoti—107.64attānaṁ garahati.107.65Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati.107.66Evaṁ attagarahitaṁ kammaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—107.67yadattagarahī tadakubbamāno.107.68<b>Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro</b>ti.107.69<b>Lepo</b>ti dve lepā—107.70taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe…107.71ayaṁ taṇhālepo …pe…107.72ayaṁ diṭṭhilepo.107.73<b>Dhīro</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.107.74Dhīro taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati, na palimpati, na upalimpati.107.75Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—107.76na limpatī diṭṭhasutesu dhīroti.

108.1Tenāha bhagavā—

109.1∥“Ubhosu antesu vineyya chandaṁ,109.2Phassaṁ pariññāya anānugiddho;109.3Yadattagarahī tadakubbamāno,109.4Na limpatī diṭṭhasutesu dhīro”ti.

110.1∥<b>Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ,</b>110.2<b>Pariggahesu muni nopalitto;</b>110.3<b>Abbūḷhasallo caramappamatto,</b>110.4<b>Nāsīsatī lokamimaṁ parañca.</b>

111.1<b>Saññaṁ pariññā vitareyya oghan</b>ti.111.2<b>Saññā</b>ti kāmasaññā byāpādasaññā vihiṁsāsaññā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṁsāsaññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā—111.3yā evarūpā saññā sañjananā sañjānitattaṁ—111.4ayaṁ vuccati saññā.111.5<b>Saññaṁ pariññā</b>ti saññaṁ tīhi pariññāhi parijānitvā—111.6ñātapariññāya, tīraṇapariññāya, pahānapariññāya.

112.1Katamā ñātapariññā?112.2Saññaṁ jānāti—112.3ayaṁ kāmasaññā, ayaṁ byāpādasaññā, ayaṁ vihiṁsāsaññā, ayaṁ nekkhammasaññā, ayaṁ abyāpādasaññā, ayaṁ avihiṁsāsaññā, ayaṁ rūpasaññā, ayaṁ saddasaññā, ayaṁ gandhasaññā, ayaṁ rasasaññā, ayaṁ phoṭṭhabbasaññā, ayaṁ dhammasaññāti jānāti passati—112.4ayaṁ ñātapariññā.

113.1Katamā tīraṇapariññā?113.2Evaṁ ñātaṁ katvā saññaṁ tīreti.113.3Aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto …pe…113.4samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti—113.5ayaṁ tīraṇapariññā.

114.1∥Katamā pahānapariññā?114.2Evaṁ tīrayitvā saññāya chandarāgaṁ pajahati vinodeti anabhāvaṁ gameti.114.3Vuttampi hetaṁ bhagavatā—114.4“yo, bhikkhave, saññāya chandarāgo, taṁ pajahatha.114.5Evaṁ sā saññā pahīnā bhavissati ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṁ katā āyatiṁ anuppādadhammā”ti—114.6ayaṁ pahānapariññā.114.7<b>Saññaṁ pariññā</b>ti saññaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā.114.8<b>Vitareyya oghan</b>ti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—114.9saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ.

115.1<b>Pariggahesu muni nopalitto</b>ti.115.2<b>Pariggahā</b>ti dve pariggahā—115.3taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe…115.4ayaṁ taṇhāpariggaho …pe…115.5ayaṁ diṭṭhipariggaho.115.6<b>Munī</b>ti.115.7Monaṁ vuccati ñāṇaṁ.115.8Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, tena ñāṇena samannāgato muni monappattoti.115.9Tīṇi moneyyāni—115.10kāyamoneyyaṁ, vacīmoneyyaṁ, manomoneyyaṁ.

116.1Katamaṁ kāyamoneyyaṁ?116.2Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyapariññā kāyamoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ, kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ—116.3idaṁ kāyamoneyyaṁ.

117.1Katamaṁ vacīmoneyyaṁ?117.2Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ, vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ, vācāpariññā vacīmoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ, vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ—117.3idaṁ vacīmoneyyaṁ.

118.1Katamaṁ manomoneyyaṁ?118.2Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ, tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ, cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ, cittapariññā manomoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ, citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhaṁ manomoneyyaṁ—118.3idaṁ manomoneyyaṁ.

119.1“Kāyamuniṁ vācāmuniṁ,119.2manomunimanāsavaṁ;119.3Muniṁ moneyyasampannaṁ,119.4āhu sabbappahāyinaṁ.

120.1Kāyamuniṁ vācāmuniṁ,120.2manomunimanāsavaṁ;120.3Muniṁ moneyyasampannaṁ,120.4āhu ninhātapāpakan”ti.

121.1Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino—121.2agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti.121.3Katame agāramunino?121.4Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—121.5ime agāramunino.121.6Katame anagāramunino?121.7Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—121.8ime anagāramunino.121.9Satta sekhā sekhamunino.121.10Arahanto asekhamunino.121.11Paccekabuddhā paccekamunino.121.12Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā.

122.1∥“Na monena munī hoti,122.2mūḷharūpo aviddasu;122.3Yo ca tulaṁva paggayha,122.4varamādāya paṇḍito.

123.1∥Pāpāni parivajjeti,123.2sa munī tena so muni;123.3Yo munāti ubho loke,123.4muni tena pavuccati.

124.1∥Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ,124.2Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;124.3Devamanussehi pūjanīyo,124.4Saṅgajālamaticca so munī”ti.

125.1<b>Lepā</b>ti dve lepā—125.2taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe…125.3ayaṁ taṇhālepo …pe…125.4ayaṁ diṭṭhilepo.125.5Muni taṇhālepaṁ pahāya diṭṭhilepaṁ paṭinissajjitvā pariggahesu na limpati na palimpati na upalimpati.125.6Alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—125.7pariggahesu muni nopalitto.

126.1<b>Abbūḷhasallo caramappamatto</b>ti.126.2<b>Sallan</b>ti satta sallāni—126.3rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ.126.4Yassete sallā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abbūḷhasallo abbahitasallo uddhatasallo samuddhatasallo uppāṭitasallo samuppāṭitasallo cattasallo vantasallo muttasallo pahīnasallo paṭinissaṭṭhasallo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—126.5abbūḷhasallo.

127.1∥<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattanto pālento yapento yāpento.127.2<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.127.3“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.127.4“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā samādhikkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyaṁ …pe…127.5kusalesu dhammesu.127.6“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā paññākkhandhaṁ paripūreyyaṁ …127.7vimuttikkhandhaṁ …127.8vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.127.9“Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—127.10abbūḷhasallo caramappamatto.

128.1<b>Nāsīsatī lokamimaṁ parañcā</b>ti imaṁ lokaṁ nāsīsati sakattabhāvaṁ, paralokaṁ nāsīsati parattabhāvaṁ;128.2imaṁ lokaṁ nāsīsati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ;128.3imaṁ lokaṁ nāsīsati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṁ lokaṁ nāsīsati cha bāhirāni āyatanāni;128.4imaṁ lokaṁ nāsīsati manussalokaṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati devalokaṁ.128.5Imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati rūpadhātuṁ arūpadhātuṁ;128.6imaṁ lokaṁ nāsīsati kāmadhātuṁ rūpadhātuṁ, paraṁ lokaṁ nāsīsati arūpadhātuṁ.128.7Puna gatiṁ vā upapattiṁ vā paṭisandhiṁ vā bhavaṁ vā saṁsāraṁ vā vaṭṭaṁ vā nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nātijappatīti—128.8nāsīsatī lokamimaṁ parañcāti.

129.1Tenāha bhagavā—

130.1∥“Saññaṁ pariññā vitareyya oghaṁ,130.2Pariggahesu muni nopalitto;130.3Abbūḷhasallo caramappamatto,130.4Nāsīsatī lokamimaṁ parañcā”ti.

131.1Guhaṭṭhakasuttaniddeso dutiyo.