1.1Atha sāriputtasuttaniddesaṁ vakkhati—

2.1∥<b>Na me diṭṭho ito pubbe,</b>2.2(iccāyasmā sāriputto)2.3<b>Na suto uda kassaci;</b>2.4<b>Evaṁ vagguvado satthā,</b>2.5<b>Tusitā gaṇimāgato.</b>

3.1<b>Na me diṭṭho ito pubbe</b>ti.3.2Ito pubbe me mayā na diṭṭhapubbo so bhagavā iminā cakkhunā iminā attabhāvena.3.3Yadā bhagavā tāvatiṁsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṁ vassaṁvuṭṭho devagaṇaparivuto majjhe maṇimayena sopāṇena saṅkassanagaraṁ otiṇṇo imaṁ dassanaṁ pubbe na diṭṭhoti—3.4na me diṭṭho ito pubbe.

4.1<b>Iccāyasmā sāriputto</b>ti.4.2<b>Iccā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—4.3iccāti.4.4<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissavacanametaṁ—4.5āyasmāti.4.6<b>Sāriputto</b>ti tassa therassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—4.7iccāyasmā sāriputto.

5.1<b>Na suto uda kassacī</b>ti.5.2<b>Nā</b>ti paṭikkhepo.5.3<b>Udā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—5.4udāti.5.5<b>Kassacī</b>ti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti—5.6na suto uda kassaci.

6.1<b>Evaṁ vagguvado satthā</b>ti.6.2Evaṁ vagguvado madhuravado pemanīyavado hadayaṅgamavado karavīkarutamañjughoso.6.3Aṭṭhaṅgasamannāgato kho pana tassa bhagavato mukhato ghoso niccharati—6.4visaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca.6.5Yathā parisaṁ kho pana so bhagavā sarena viññāpeti, na assa bahiddhā parisāya ghoso niccharati, brahmassaro kho pana so bhagavā karavīkabhāṇīti—6.6evaṁ vagguvado.

7.1<b>Satthā</b>ti satthā bhagavā satthavāho.7.2Yathā satthavāho satte kantāraṁ tāreti, corakantāraṁ tāreti, vāḷakantāraṁ tāreti, dubbhikkhakantāraṁ tāreti, nirudakakantāraṁ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantabhūmiṁ sampāpeti;7.3evamevaṁ bhagavā satthavāho satte kantāraṁ tāreti, jātikantāraṁ tāreti, jarākantāraṁ tāreti, byādhikantāraṁ …pe… maraṇakantāraṁ … sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṁ tāreti, rāgakantāraṁ tāreti, dosakantāraṁ … mohakantāraṁ … mānakantāraṁ … diṭṭhikantāraṁ … kilesakantāraṁ … duccaritakantāraṁ tāreti, rāgagahanaṁ tāreti, dosagahanaṁ … mohagahanaṁ … mānagahanaṁ … diṭṭhigahanaṁ … kilesagahanaṁ … duccaritagahanaṁ tāreti uttāreti nittāreti patāreti khemantaṁ amataṁ nibbānaṁ sampāpetīti.7.4Evampi bhagavā satthavāho.

8.1Atha vā bhagavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetāti.8.2Evampi bhagavā satthavāho.

9.1Atha vā bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatāti.9.2Evampi bhagavā satthavāhoti—9.3evaṁ vagguvado satthā.

10.1<b>Tusitā gaṇimāgato</b>ti.10.2Bhagavā tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkantoti.10.3Evampi tusitā gaṇimāgato.

11.1Atha vā devā vuccanti tusitā.11.2Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā pamuditā pītisomanassajātā devalokato gaṇiṁ āgatoti.11.3Evampi tusitā gaṇimāgato.11.4Atha vā arahanto vuccanti tusitā.11.5Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā paripuṇṇasaṅkappā arahantānaṁ gaṇiṁ āgatoti.11.6Evampi tusitā gaṇimāgato.11.7<b>Gaṇī</b>ti gaṇī bhagavā.11.8Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṁ pariharatīti gaṇī, gaṇaṁ ovadatīti gaṇī, gaṇamanusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṁ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṁ odahati aññā cittaṁ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṁ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, bhikkhunigaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa … brāhmaṇagaṇassa … vessagaṇassa … suddagaṇassa … devagaṇassa … brahmagaṇassa gaṇī, saṅghī gaṇī gaṇācariyo.11.9<b>Āgato</b>ti upagato samupagato samupapanno saṅkassanagaranti—11.10tusitā gaṇimāgato.

12.1Tenāha thero sāriputto—

13.1∥“Na me diṭṭho ito pubbe,13.2(iccāyasmā sāriputto)13.3Na suto uda kassaci;13.4Evaṁ vagguvado satthā,13.5Tusitā gaṇimāgato”ti.

14.1∥<b>Sadevakassa lokassa,</b>14.2<b>yathā dissati cakkhumā;</b>14.3<b>Sabbaṁ tamaṁ vinodetvā,</b>14.4<b>ekova ratimajjhagā.</b>

15.1<b>Sadevakassa lokassā</b>ti sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti—15.2sadevakassa lokassa.

16.1<b>Yathā dissati cakkhumā</b>ti yathā bhagavantaṁ tāvatiṁsabhavane pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṁ nisinnaṁ dhammaṁ desentaṁ devatā passanti tathā manussā passanti.16.2Yathā manussā passanti tathā devatā passanti.16.3Yathā devānaṁ dissati tathā manussānaṁ dissati.16.4Yathā manussānaṁ dissati tathā devānaṁ dissatīti.16.5Evampi yathā dissati cakkhumā.16.6Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā adantā dantavaṇṇena dissanti, asantā santavaṇṇena dissanti, anupasantā upasantavaṇṇena dissanti, anibbutā nibbutavaṇṇena dissanti.

17.1“Patirūpako mattikākuṇḍalova,17.2Lohaḍḍhamāsova suvaṇṇachanno;17.3Caranti loke parivārachannā,17.4Anto asuddhā bahi sobhamānā”ti.

18.1Na bhagavā evaṁ dissati.18.2Bhagavā bhūtena tacchena tathena yāthāvena aviparītena sabhāvena danto dantavaṇṇena dissati, santo santavaṇṇena dissati, upasanto upasantavaṇṇena dissati, nibbuto nibbutavaṇṇena dissati, akappitairiyāpathā ca buddhā bhagavanto paṇidhisampannāti.18.3Evampi yathā dissati cakkhumā.

19.1Atha vā bhagavā visuddhasaddo gatakittisaddasiloko nāgabhavane ca supaṇṇabhavane ca yakkhabhavane ca asurabhavane ca gandhabbabhavane ca mahārājabhavane ca indabhavane ca brahmabhavane ca devabhavane ca ediso ca tādiso ca tato ca bhiyyoti.19.2Evampi yathā dissati cakkhumā.

20.1Atha vā bhagavā dasahi balehi samannāgato, catūhi vesārajjehi, catūhi paṭisambhidāhi, chahi abhiññāhi, chahi buddhadhammehi, tejena ca balena ca guṇena ca vīriyena ca paññāya ca dissati ñāyati paññāyati.

21.1∥“Dūre santo pakāsenti,21.2himavantova pabbato;21.3Asantettha na dissanti,21.4rattiṁ khittā yathā sarā”ti.

22.1Evampi yathā dissati cakkhumā.

23.1<b>Cakkhumā</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā—23.2maṁsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.

24.1Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā?24.2Maṁsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṁvijjanti—24.3nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo.24.4Akkhilomāni ca bhagavato.24.5Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ umāpupphasamānaṁ.24.6Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇikārapupphasamānaṁ.24.7Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni.24.8Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ suddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ addāriṭṭhakasamānaṁ.24.9Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ.24.10Tena bhagavā pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.24.11Yadāpi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato hoti;24.12kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti.24.13Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati.24.14Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya.24.15Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taññeva tilaphalaṁ uddhareyya.24.16Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato pākatikamaṁsacakkhu.24.17Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā.

25.1Kathaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā?25.2Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate;25.3yathākammūpage satte pajānāti—25.4“ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā;25.5ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā”ti.25.6Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate;25.7yathākammūpage satte pajānāti.25.8Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṁsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuṁ passeyya, sahassimpi cūḷanikaṁ lokadhātuṁ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṁ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya, yāvatakaṁ pana ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya.25.9Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato dibbacakkhu.25.10Evaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

26.1Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā?26.2Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā.26.3So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

27.1So hi bhagavā jānaṁ jānāti, passaṁ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato.27.2Natthi tassa bhagavato aññātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphassitaṁ paññāya.27.3Atītaṁ anāgataṁ paccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchanti.27.4Yaṁ kiñci neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā, parattho vā, ubhayattho vā, diṭṭhadhammiko vā attho, samparāyiko vā attho, uttāno vā attho, gambhīro vā attho, gūḷho vā attho, paṭicchanno vā attho, neyyo vā attho, nīto vā attho, anavajjo vā attho, nikkileso vā attho, vodāno vā attho, paramattho vā attho, sabbaṁ taṁ antobuddhañāṇe parivattati.

28.1Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ, anāgate appaṭihataṁ ñāṇaṁ, paccuppanne appaṭihataṁ ñāṇaṁ.28.2Sabbaṁ kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti.28.3Sabbaṁ vacīkammaṁ …28.4sabbaṁ manokammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti.28.5Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ;28.6neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ;28.7neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi;28.8aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.28.9Yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ sammāphusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati, uparimaṁ samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino;28.10evamevaṁ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino.28.11Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ, neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ;28.12neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ na pavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi;28.13aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

29.1Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.29.2Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā.29.3Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.29.4Sabbesaṁ sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti, anusayaṁ jānāti, caritaṁ jānāti, adhimuttiṁ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti.29.5Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

30.1Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṁ upādāya antomahāsamudde parivattanti;30.2evamevaṁ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.30.3Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṁ venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti;30.4evamevaṁ yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti;30.5buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.30.6Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca.30.7Kathitā visajjitāva te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca.30.8Te bhagavato sampajjanti.30.9Atha kho bhagavāva tattha atirocati, yadidaṁ paññāyāti.30.10Evaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

31.1Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā?31.2Bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante appekacce naparalokavajjabhayadassāvino viharante.31.3Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakaṁ accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena;31.4evamevaṁ bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante appekacce naparalokavajjabhayadassāvino viharante.31.5Jānāti bhagavā—31.6“ayaṁ puggalo rāgacarito, ayaṁ dosacarito, ayaṁ mohacarito, ayaṁ vitakkacarito, ayaṁ saddhācarito, ayaṁ ñāṇacarito”ti.31.7Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṁ katheti;31.8dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṁ ācikkhati;31.9mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṁvāse niveseti;31.10vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ ācikkhati;31.11saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṁ nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ dhammasudhammataṁ saṅghasuppaṭipattiṁ sīlāni ca attano;31.12ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṁ ācikkhati aniccākāraṁ dukkhākāraṁ anattākāraṁ.

32.1∥“Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,32.2Yathāpi passe janataṁ samantato;32.3Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha,32.4Pāsādamāruyha samantacakkhu;32.5Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko,32.6Avekkhassu jātijarābhibhūtan”ti.

33.1Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.

34.1Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā?34.2Samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṁ.34.3Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

35.1∥“Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci,35.2Atho aviññātamajānitabbaṁ;35.3Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ,35.4Tathāgato tena samantacakkhū”ti.

36.1Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti—36.2yathā dissati cakkhumā.

37.1<b>Sabbaṁ tamaṁ vinodetvā</b>ti sabbaṁ rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ mānatamaṁ diṭṭhitamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ nuditvā panuditvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—37.2sabbaṁ tamaṁ vinodetvā.

38.1<b>Ekova ratimajjhagā</b>ti.38.2<b>Eko</b>ti bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṁ gatoti eko, anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko.

39.1Kathaṁ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko?39.2Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rudantānaṁ vilapantānaṁ ñātisaṅghaṁ pahāya sabbaṁ gharāvāsapalibodhaṁ chinditvā puttadārapalibodhaṁ chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā sannidhipalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—39.3evaṁ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko.

40.1Kathaṁ bhagavā adutiyaṭṭhena eko?40.2So evaṁ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni.40.3So eko carati, eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—40.4evaṁ bhagavā adutiyaṭṭhena eko.

41.1Kathaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko?41.2So evaṁ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṁ padahanto māraṁ sasenaṁ kaṇhaṁ namuciṁ pamattabandhuṁ vidhamitvā taṇhājāliniṁ visaritaṁ visattikaṁ pajahasi vinodesi byantiṁ akāsi anabhāvaṁ gamesi.

42.1“Taṇhādutiyo puriso,42.2dīghamaddhānasaṁsaraṁ;42.3Itthabhāvaññathābhāvaṁ,42.4saṁsāraṁ nātivattati.

43.1Etamādīnavaṁ ñatvā,43.2Taṇhaṁ dukkhassa sambhavaṁ;43.3Vītataṇho anādāno,43.4Sato bhikkhu paribbaje”ti.

44.1Evaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.

45.1Kathaṁ bhagavā ekantavītarāgoti eko?45.2Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṁ pahīnattā ekantanikkilesoti eko.

46.1Kathaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko?46.2Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

47.1∥“Ekāyanaṁ jātikhayantadassī,47.2Maggaṁ pajānāti hitānukampī;47.3Etena maggena tariṁsu pubbe,47.4Tarissanti ye ca taranti oghan”ti.

48.1Evaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko.

49.1Kathaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko?49.2<b>Bodhi</b> vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.49.3Bhagavā tena bodhiñāṇena “sabbe saṅkhārā aniccā”ti bujjhi,49.4“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti bujjhi,49.5“sabbe dhammā anattā”ti bujjhi,49.6“avijjāpaccayā saṅkhārā”ti bujjhi …pe…49.7“jātipaccayā jarāmaraṇan”ti bujjhi;49.8“avijjānirodhā saṅkhāranirodho”ti bujjhi …pe…49.9“jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti bujjhi;49.10“idaṁ dukkhan”ti bujjhi,49.11“ayaṁ dukkhasamudayo”ti bujjhi,49.12“ayaṁ dukkhanirodho”ti bujjhi,49.13“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti bujjhi;49.14“ime āsavā”ti bujjhi …pe…49.15“ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti bujjhi;49.16“ime dhammā pariññeyyā”ti bujjhi …49.17pahātabbāti …49.18bhāvetabbāti …49.19sacchikātabbāti bujjhi,49.20channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi,49.21pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi,49.22catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi,49.23“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ,49.24sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti bujjhi.

50.1Atha vā yaṁ kiñci bujjhitabbaṁ anubujjhitabbaṁ paṭibujjhitabbaṁ sambujjhitabbaṁ adhigantabbaṁ phassitabbaṁ sacchikātabbaṁ, sabbaṁ taṁ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi sammābujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi.50.2Evaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko.

51.1<b>Ratimajjhagā</b>ti.51.2<b>Ratin</b>ti nekkhammaratiṁ vivekaratiṁ upasamaratiṁ sambodhiratiṁ ajjhagā samajjhagā adhigacchi phassesi sacchākāsīti—51.3ekova ratimajjhagā.

52.1Tenāha thero sāriputto—

53.1∥“Sadevakassa lokassa,53.2yathā dissati cakkhumā;53.3Sabbaṁ tamaṁ vinodetvā,53.4ekova ratimajjhagā”ti.

54.1∥<b>Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ,</b>54.2<b>Akuhaṁ gaṇimāgataṁ;</b>54.3<b>Bahūnamidha baddhānaṁ,</b>54.4<b>Atthi pañhena āgamaṁ.</b>

55.1∥<b>Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādin</b>ti.55.2<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ pāpuṇi balesu ca vasībhāvaṁ.55.3<b>Buddho</b>ti kenaṭṭhena buddho?55.4Bujjhitā saccānīti buddho,55.5bodhetā pajāyāti buddho,55.6sabbaññutāya buddho,55.7sabbadassāvitāya buddho,55.8anaññaneyyatāya buddho,55.9visavitāya buddho,55.10khīṇāsavasaṅkhātena buddho,55.11nirupalepasaṅkhātena buddho,55.12ekantavītarāgoti buddho,55.13ekantavītadosoti buddho,55.14ekantavītamohoti buddho,55.15ekantanikkilesoti buddho,55.16ekāyanamaggaṁ gatoti buddho,55.17eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti buddho,55.18abuddhivihatattā buddhipaṭilābhattā buddho.55.19Buddhoti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ,55.20na bhātarā kataṁ,55.21na bhaginiyā kataṁ,55.22na mittāmaccehi kataṁ,55.23na ñātisālohitehi kataṁ,55.24na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ,55.25na devatāhi kataṁ.55.26Vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti—55.27taṁ buddhaṁ.55.28<b>Asitan</b>ti dve nissayā—55.29taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.55.30Katamo taṇhānissayo?55.31Yāva taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ—55.32idaṁ mama, etaṁ mama, ettakaṁ mama, ettāvatā mama, mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā, khettaṁ vatthuṁ hiraññaṁ suvaṇṇaṁ, gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ—55.33ayaṁ taṇhānissayo.

56.1Katamo diṭṭhinissayo?56.2Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi.56.3Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisukāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho “ayāthāvakasmiṁ yāthāvakan”ti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—56.4ayaṁ diṭṭhinissayo.

57.1Buddhassa bhagavato taṇhānissayo pahīno, diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho;57.2taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā bhagavā cakkhuṁ asito, sotaṁ … ghānaṁ … jivhaṁ … kāyaṁ … manaṁ asito,57.3rūpe … sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe …57.4kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ …57.5kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ …57.6ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ …57.7atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ …57.8diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—57.9taṁ buddhaṁ asitaṁ.

58.1<b>Tādin</b>ti bhagavā pañcahākārehi tādī—58.2iṭṭhāniṭṭhe tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, muttāvīti tādī, taṁniddesā tādī.

59.1Kathaṁ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī?59.2Bhagavā lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṁsāyapi tādī nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī;59.3ekacce bāhaṁ gandhena limpeyyuṁ, ekacce bāhaṁ vāsiyā taccheyyuṁ, amukasmiṁ natthi rāgo, amukasmiṁ natthi paṭighaṁ, anunayapaṭighavippahīno ugghātinigghātivītivatto anurodhavirodhaṁ samatikkanto.59.4Evaṁ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādī.

60.1Kathaṁ bhagavā cattāvīti tādī?60.2Bhagavato rāgo catto vanto mutto pahīno paṭinissaṭṭho, doso … moho … kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṁ … māyā … sāṭheyyaṁ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā paṭinissaṭṭhā.60.3Evaṁ bhagavā cattāvīti tādī.

61.1∥Kathaṁ bhagavā tiṇṇāvīti tādī?61.2Bhagavā kāmoghaṁ tiṇṇo, bhavoghaṁ tiṇṇo, diṭṭhoghaṁ tiṇṇo, avijjoghaṁ tiṇṇo, sabbaṁ saṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto.61.3So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiyo pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.61.4Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ.61.5So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbūḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.61.6So nevācinati, nāpacinati;61.7apacinitvā ṭhito neva pajahati, na upādiyati;61.8pajahitvā ṭhito neva saṁsibbati, na ussineti;61.9visinetvā ṭhito neva vidhūpeti, na sandhūpeti;61.10vidhūpetvā ṭhito, asekhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena samādhikkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena paññākkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimuttikkhandhena samannāgatattā ṭhito, asekhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito, saccaṁ sampaṭipādiyitvā ṭhito, ejaṁ samatikkamitvā ṭhito, kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito, aparigamanatāya ṭhito, kaṭaṁ samādāya ṭhito, muttipaṭisevanatāya ṭhito, mettāya pārisuddhiyā ṭhito, karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito, muditāya pārisuddhiyā ṭhito, upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito, accantapārisuddhiyā ṭhito, atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito, vimuttattā ṭhito, santusitattā ṭhito, khandhapariyante ṭhito, dhātupariyante ṭhito, āyatanapariyante ṭhito, gatipariyante ṭhito, upapattipariyante ṭhito, paṭisandhipariyante ṭhito, bhavapariyante ṭhito, saṁsārapariyante ṭhito, vaṭṭapariyante ṭhito, antime bhave ṭhito, antime samussaye ṭhito, antimadehadharo bhagavā.

62.1“Tassāyaṁ pacchimako bhavo,62.2carimoyaṁ samussayo;62.3Jātimaraṇasaṁsāro,62.4natthi tassa punabbhavo”ti.

63.1Evaṁ bhagavā tiṇṇāvīti tādī.

64.1Kathaṁ bhagavā muttāvīti tādī?64.2Bhagavato rāgā cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, dosā cittaṁ … mohā cittaṁ … kodhā … upanāhā … makkhā … paḷāsā … issāya … macchariyā … māyāya … sāṭheyyā … thambhā … sārambhā … mānā … atimānā … madā … pamādā … sabbakilesehi … sabbaduccaritehi … sabbadarathehi … sabbapariḷāhehi … sabbasantāpehi … sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ.64.3Evaṁ bhagavā muttāvīti tādī.

65.1Kathaṁ bhagavā taṁniddesā tādī?65.2Bhagavā sīle sati sīlavāti taṁniddesā tādī, saddhāya sati saddhoti taṁniddesā tādī, vīriye sati vīriyavāti taṁniddesā tādī, satiyā sati satimāti taṁniddesā tādī, samādhismiṁ sati samāhitoti taṁniddesā tādī, paññāya sati paññavāti taṁniddesā tādī, vijjāya sati tevijjoti taṁniddesā tādī, abhiññāya sati chaḷabhiññoti taṁniddesā tādī, dasabale sati dasabaloti taṁniddesā tādī.65.3Evaṁ bhagavā taṁniddesā tādīti—65.4taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ.

66.1<b>Akuhaṁ gaṇimāgatan</b>ti.66.2<b>Akuho</b>ti tīṇi kuhanavatthūni—66.3paccayapaṭisevanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu, iriyāpathasaṅkhātaṁ kuhanavatthu, sāmantajappanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu.

67.1Katamaṁ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu?67.2Idha gahapatikā bhikkhuṁ nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi.67.3So pāpiccho icchāpakato atthiko cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ bhiyyokamyataṁ upādāya cīvaraṁ paccakkhāti, piṇḍapātaṁ paccakkhāti, senāsanaṁ paccakkhāti, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paccakkhāti.67.4So evamāha—67.5“kiṁ samaṇassa mahagghena cīvarena.67.6Etaṁ sāruppaṁ, yaṁ samaṇo susānā vā saṅkārakūṭā vā pāpaṇikā vā nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṁ karitvā dhāreyya.67.7Kiṁ samaṇassa mahagghena piṇḍapātena.67.8Etaṁ sāruppaṁ, yaṁ samaṇo uñchācariyāya piṇḍiyālopena jīvitaṁ kappeyya.67.9Kiṁ samaṇassa mahagghena senāsanena.67.10Etaṁ sāruppaṁ, yaṁ samaṇo rukkhamūliko vā assa sosāniko vā abbhokāsiko vā.67.11Kiṁ samaṇassa mahagghena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena.67.12Etaṁ sāruppaṁ, yaṁ samaṇo pūtimuttena haritakīkhaṇḍena osadhaṁ kareyyā”ti tadupādāya lūkhaṁ cīvaraṁ dhāreti, lūkhaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjati, lūkhaṁ senāsanaṁ paṭisevati, lūkhaṁ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭisevati.67.13Tamenaṁ gahapatikā evaṁ jānanti—67.14“ayaṁ samaṇo appiccho santuṭṭho pavivitto asaṁsaṭṭho āraddhavīriyo dhutavādo”ti bhiyyo bhiyyo nimantenti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi.67.15So evamāha—67.16“tiṇṇaṁ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṁ puññaṁ pasavati, saddhāya sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṁ puññaṁ pasavati, deyyadhammassa sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṁ puññaṁ pasavati, dakkhiṇeyyānaṁ sammukhībhāvā saddho kulaputto bahuṁ puññaṁ pasavati.67.17Tumhākañcevāyaṁ saddhā atthi, deyyadhammo ca saṁvijjati, ahañca paṭiggāhako.67.18Sace ahaṁ na paṭiggahessāmi, evaṁ tumhe puññena paribāhirā bhavissatha, na mayhaṁ iminā attho, api ca tumhākaṁyeva anukampāya paṭiggaṇhāmī”ti.67.19Tadupādāya bahumpi cīvaraṁ paṭiggaṇhāti, bahumpi piṇḍapātaṁ paṭiggaṇhāti, bahumpi senāsanaṁ paṭiggaṇhāti, bahumpi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭiggaṇhāti.67.20Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—67.21idaṁ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu.

68.1Katamaṁ iriyāpathasaṅkhātaṁ kuhanavatthu?68.2Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo, “evaṁ maṁ jano sambhāvessatī”ti gamanaṁ saṇṭhapeti, ṭhānaṁ saṇṭhapeti, nisajjaṁ saṇṭhapeti, sayanaṁ saṇṭhapeti, paṇidhāya gacchati, paṇidhāya tiṭṭhati, paṇidhāya nisīdati, paṇidhāya seyyaṁ kappeti, samāhito viya gacchati, samāhito viya tiṭṭhati, samāhito viya nisīdati, samāhito viya seyyaṁ kappeti, āpāthakajjhāyīva hoti.68.3Yā evarūpā iriyāpathassa āṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭikā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—68.4idaṁ iriyāpathasaṅkhātaṁ kuhanavatthu.

69.1Katamaṁ sāmantajappanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu?69.2Idhekacco pāpiccho icchāpakato sambhāvanādhippāyo “evaṁ maṁ jano sambhāvessatī”ti, ariyadhammasannissitaṁ vācaṁ bhāsati.69.3“Yo evarūpaṁ cīvaraṁ dhāreti so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;69.4“yo evarūpaṁ pattaṁ dhāreti …69.5lohathālakaṁ dhāreti …69.6dhammakaraṇaṁ dhāreti …69.7parissāvanaṁ dhāreti …69.8kuñcikaṁ dhāreti …69.9upāhanaṁ dhāreti …69.10kāyabandhanaṁ dhāreti …69.11āyogaṁ dhāreti, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;69.12“yassa evarūpo upajjhāyo so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;69.13“yassa evarūpo ācariyo …69.14evarūpā samānupajjhāyakā …69.15samānācariyakā …69.16mittā …69.17sandiṭṭhā …69.18sambhattā …69.19sahāyā, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;69.20“yo evarūpe vihāre vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati;69.21“yo evarūpe aḍḍhayoge vasati …69.22pāsāde vasati …69.23hammiye vasati …69.24guhāyaṁ vasati …69.25leṇe vasati …69.26kuṭiyā vasati …69.27kūṭāgāre vasati …69.28aṭṭe vasati …69.29māḷe vasati …69.30uddaṇḍe vasati …69.31upaṭṭhānasālāyaṁ vasati …69.32maṇḍape vasati …69.33rukkhamūle vasati, so samaṇo mahesakkho”ti bhaṇati.

70.1Atha vā korajikakorajiko, bhākuṭikabhākuṭiko, kuhakakuhako, lapakalapako, mukhasambhāvito “ayaṁ samaṇo imāsaṁ evarūpānaṁ vihārasamāpattīnaṁ lābhī”ti.70.2Tādisaṁ gambhīraṁ gūḷhaṁ nipuṇaṁ paṭicchannaṁ lokuttaraṁ suññatāpaṭisaññuttaṁ kathaṁ katheti.70.3Yā evarūpā bhākuṭikā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—70.4idaṁ sāmantajappanasaṅkhātaṁ kuhanavatthu.70.5Buddhassa bhagavato imāni tīṇi kuhanavatthūni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.70.6Tasmā buddho akuhoti—70.7akuhaṁ.

71.1<b>Gaṇimāgatan</b>ti.71.2<b>Gaṇī</b>ti gaṇī bhagavā.71.3Gaṇācariyoti gaṇī, gaṇassa satthāti gaṇī, gaṇaṁ pariharatīti gaṇī, gaṇaṁ ovadatīti gaṇī, gaṇaṁ anusāsatīti gaṇī, visārado gaṇaṁ upasaṅkamatīti gaṇī, gaṇassa sussūsati sotaṁ odahati aññā cittaṁ upaṭṭhapetīti gaṇī, gaṇaṁ akusalā vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī, bhikkhugaṇassa gaṇī, bhikkhunigaṇassa gaṇī, upāsakagaṇassa gaṇī, upāsikāgaṇassa gaṇī, rājagaṇassa gaṇī, khattiyagaṇassa gaṇī, brāhmaṇagaṇassa gaṇī, vessagaṇassa gaṇī, suddagaṇassa gaṇī, brahmagaṇassa gaṇī, devagaṇassa gaṇī, saṅghiṁ gaṇiṁ gaṇācariyaṁ.71.4<b>Āgatan</b>ti upagataṁ samupagataṁ samupapannaṁ saṅkassanagaranti—71.5akuhaṁ gaṇimāgataṁ.

72.1<b>Bahūnamidha baddhānan</b>ti.72.2Bahūnaṁ khattiyānaṁ brāhmaṇānaṁ vessānaṁ suddānaṁ gahaṭṭhānaṁ pabbajitānaṁ devānaṁ manussānaṁ.72.3<b>Baddhānan</b>ti baddhānaṁ baddhacarānaṁ paricārakānaṁ sissānanti—72.4bahūnamidha baddhānaṁ.

73.1∥<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti.73.2Pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṁ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṁ sotukāmo āgatomhīti.73.3Evampi atthi pañhena āgamaṁ.73.4Atha vā pañhatthikānaṁ pañhaṁ pucchitukāmānaṁ pañhaṁ sotukāmānaṁ āgamanaṁ abhikkamanaṁ upasaṅkamanaṁ payirupāsanaṁ siyā atthīti.73.5Evampi atthi pañhena āgamaṁ.73.6Atha vā pañhāgamo tuyhaṁ atthi, tvampi pahu, tvamasi alamattho mayā pucchitaṁ kathetuṁ visajjetuṁ “vahassetaṁ bhāran”ti.73.7Evampi atthi pañhena āgamaṁ.

74.1Tenāha thero sāriputto—

75.1∥“Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ,75.2akuhaṁ gaṇimāgataṁ;75.3Bahūnamidha baddhānaṁ,75.4atthi pañhena āgaman”ti.

76.1∥<b>Bhikkhuno vijigucchato,</b>76.2<b>bhajato rittamāsanaṁ;</b>76.3<b>Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā,</b>76.4<b>pabbatānaṁ guhāsu vā.</b>

77.1∥<b>Bhikkhuno vijigucchato</b>ti.77.2<b>Bhikkhuno</b>ti puthujjanakalyāṇassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhuno.77.3<b>Vijigucchato</b>ti jātiyā vijigucchato, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi vijigucchato, nerayikena dukkhena … tiracchānayonikena dukkhena … pettivisayikena dukkhena … mānusikena dukkhena … gabbhokkantimūlakena dukkhena … gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena … gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena … jātassūpanibandhakena dukkhena … jātassa parādheyyakena dukkhena … attūpakkamena dukkhena … parūpakkamena dukkhena … dukkhadukkhena … saṅkhāradukkhena … vipariṇāmadukkhena … cakkhurogena dukkhena … sotarogena dukkhena … ghānarogena dukkhena … jivhārogena dukkhena … kāyarogena dukkhena … sīsarogena dukkhena … kaṇṇarogena dukkhena … mukharogena dukkhena … dantarogena dukkhena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṁsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pittasamuṭṭhānena ābādhena … semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena … visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena … mātumaraṇena dukkhena … pitumaraṇena dukkhena … bhātumaraṇena … bhaginimaraṇena … puttamaraṇena … dhītumaraṇena … ñātibyasanena … bhogabyasanena … rogabyasanena … sīlabyasanena … diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchato aṭṭīyato harāyato jigucchatoti—77.4bhikkhuno vijigucchato.

78.1<b>Bhajato rittamāsanan</b>ti.78.2<b>Āsana</b>ṁ vuccati yattha nisīdati—78.3mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro.78.4Taṁ āsanaṁ asappāyarūpadassanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyasaddassavanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ.78.5Taṁ pavivittaṁ āsanaṁ bhajato sambhajato sevato nisevato saṁsevato paṭisevatoti—78.6bhajato rittamāsanaṁ.

79.1<b>Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā</b>ti.79.2Rukkhamūlaṁyeva rukkhamūlaṁ, susānaṁyeva susānanti—79.3rukkhamūlaṁ susānaṁ vā.79.4<b>Pabbatānaṁ guhāsu vā</b>ti.79.5Pabbatāyeva pabbatā, kandarāyeva kandarā, giriguhāyeva giriguhā.79.6Pabbatantarikāyo vuccanti pabbatapabbhārāti—79.7pabbatānaṁ guhāsu vā.

80.1Tenāha thero sāriputto—

81.1∥“Bhikkhuno vijigucchato,81.2bhajato rittamāsanaṁ;81.3Rukkhamūlaṁ susānaṁ vā,81.4pabbatānaṁ guhāsu vā”ti.

82.1∥<b>Uccāvacesu sayanesu,</b>82.2<b>kīvanto tattha bheravā;</b>82.3<b>Ye hi bhikkhu na vedheyya,</b>82.4<b>nigghose sayanāsane.</b>

83.1<b>Uccāvacesu sayanesū</b>ti.83.2<b>Uccāvacesū</b>ti uccāvacesu hīnappaṇītesu chekapāpakesu.83.3<b>Sayanaṁ</b> vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhāti—83.4uccāvacesu sayanesu.83.5<b>Kīvanto tattha bheravā</b>ti.83.6<b>Kīvanto</b>ti kīvanto kūjanto nadanto saddaṁ karonto.83.7Atha vā <b>kīvanto</b>ti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā te.83.8<b>Bheravā</b>ti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vāti—83.9kīvanto tattha bheravā.

84.1<b>Ye hi bhikkhu na vedheyyā</b>ti.84.2<b>Ye hī</b>ti ye hi bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—84.3ye hi bhikkhu na vedheyya.

85.1<b>Nigghose sayanāsane</b>ti.85.2Appasadde appanigghose vijanavāte manussarāhasseyyake paṭisallānasāruppe senāsaneti—85.3nigghose sayanāsane.

86.1Tenāha thero sāriputto—

87.1∥“Uccāvacesu sayanesu,87.2kīvanto tattha bheravā;87.3Ye hi bhikkhu na vedheyya,87.4nigghose sayanāsane”ti.

88.1∥<b>Kati parissayā loke,</b>88.2<b>gacchato agataṁ disaṁ;</b>88.3<b>Ye bhikkhu abhisambhave,</b>88.4<b>pantamhi sayanāsane.</b>

89.1<b>Kati parissayā loke</b>ti.89.2<b>Katī</b>ti kati kittakā kīvatakā kīvabahukā.89.3<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—89.4pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.89.5Katame pākaṭaparissayā?89.6Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā …pe…89.7sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā—89.8ime vuccanti pākaṭaparissayā.

90.1Katame paṭicchannaparissayā?90.2Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—90.3ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

91.1<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā?91.2Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.

92.1Kathaṁ parisahantīti parissayā?92.2Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.92.3Evaṁ parisahantīti—92.4parissayā.

93.1Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā?93.2Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.93.3Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ?93.4Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa—93.5imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.93.6Evaṁ parihānāya saṁvattantīti—93.7parissayā.

94.1Kathaṁ tatrāsayāti parissayā?94.2Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā.94.3Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti;94.4evamevaṁ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti.94.5Evampi tatrāsayāti—94.6parissayā.

95.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

96.1“Sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati.96.2Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati?96.3Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti.96.4Tasmā sāntevāsikoti vuccati.96.5Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti.96.6Tasmā sācariyakoti vuccati.

97.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā …pe…97.2ghānena gandhaṁ ghāyitvā …97.3jivhāya rasaṁ sāyitvā …97.4kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …97.5manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti.97.6Tasmā sāntevāsikoti vuccati.97.7Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti.97.8Tasmā sācariyakoti vuccati.97.9Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatī”ti.97.10Evampi tatrāsayāti—97.11parissayā.

98.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

99.1“Tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.99.2Katame tayo?99.3Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko;99.4doso, bhikkhave …pe…99.5moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.99.6Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.

100.1Anatthajanano lobho,100.2lobho cittappakopano;100.3Bhayamantarato jātaṁ,100.4taṁ jano nāvabujjhati.

101.1Luddho atthaṁ na jānāti,101.2luddho dhammaṁ na passati;101.3Andhantamaṁ tadā hoti,101.4yaṁ lobho sahate naraṁ.

102.1Anatthajanano doso,102.2doso cittappakopano;102.3Bhayamantarato jātaṁ,102.4taṁ jano nāvabujjhati.

103.1Kuddho atthaṁ na jānāti,103.2kuddho dhammaṁ na passati;103.3Andhantamaṁ tadā hoti,103.4yaṁ doso sahate naraṁ.

104.1Anatthajanano moho,104.2moho cittappakopano;104.3Bhayamantarato jātaṁ,104.4taṁ jano nāvabujjhati.

105.1Mūḷho atthaṁ na jānāti,105.2mūḷho dhammaṁ na passati;105.3Andhantamaṁ tadā hoti,105.4yaṁ moho sahate naran”ti.

106.1Evampi tatrāsayāti—106.2parissayā.106.3Vuttañhetaṁ bhagavatā—

107.1∥“Tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.107.2Katame tayo?107.3Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya;107.4doso kho, mahārāja …pe…107.5moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.107.6Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāyāti.

108.1∥Lobho doso ca moho ca,108.2purisaṁ pāpacetasaṁ;108.3Hiṁsanti attasambhūtā,108.4tacasāraṁva samphalan”ti.

109.1Evampi tatrāsayāti—109.2parissayā.

110.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

111.1∥“Rāgo ca doso ca itonidānā,111.2Aratī ratī lomahaṁso itojā;111.3Ito samuṭṭhāya manovitakkā,111.4Kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti.

112.1Evampi tatrāsayāti—112.2parissayā.112.3<b>Loke</b>ti manussaloketi—112.4kati parissayā loke.

113.1<b>Gacchato agataṁ disan</b>ti.113.2Agatā disā vuccati amataṁ nibbānaṁ.113.3Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.113.4Agatapubbā sā disā na sā disā gatapubbā iminā dīghena addhunā.

114.1∥“Samatittikaṁ anavasesaṁ,114.2Telapattaṁ yathā parihareyya;114.3Evaṁ sacittamanurakkhe,114.4Patthayāno disaṁ agatapubbaṁ”.

115.1Agatapubbaṁ disaṁ vajato gacchato abhikkamatoti—115.2gacchato agataṁ disaṁ.

116.1<b>Ye bhikkhu abhisambhave</b>ti.116.2<b>Ye</b>ti ye parissaye abhisambhaveyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—116.3ye bhikkhu abhisambhave.

117.1<b>Pantamhi sayanāsane</b>ti.117.2Ante pante pariyante selante vā vanante vā nadante vā udakante vā yattha na kasīyati na vapīyati, janantaṁ atikkamitvā manussānaṁ anupacāre senāsaneti—117.3pantamhi sayanāsane.

118.1Tenāha thero sāriputto—

119.1∥“Kati parissayā loke,119.2gacchato agataṁ disaṁ;119.3Ye bhikkhu abhisambhave,119.4pantamhi sayanāsane”ti.

120.1∥<b>Kyāssa byappathayo assu,</b>120.2<b>kyāssassu idha gocarā;</b>120.3<b>Kāni sīlabbatānāssu,</b>120.4<b>pahitattassa bhikkhuno.</b>

121.1∥<b>Kyāssa byappathayo assū</b>ti.121.2Kīdisena byappathena samannāgato assa kiṁsaṇṭhitena kiṁpakārena kiṁpaṭibhāgenāti vacīpārisuddhiṁ pucchati.121.3Katamā vacīpārisuddhi?121.4Idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.121.5Pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya, iti bhinnānaṁ vā sandhātā, sahitānaṁ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.121.6Pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti;121.7yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.121.8Samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasaṁhitaṁ.121.9Catūhi vacīsucaritehi samannāgato catudosāpagataṁ vācaṁ bhāsati, bāttiṁsāya tiracchānakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.121.10Dasa kathāvatthūni katheti, seyyathidaṁ—121.11appicchakathaṁ santuṭṭhikathaṁ pavivekakathaṁ asaṁsaggakathaṁ vīriyārambhakathaṁ sīlakathaṁ samādhikathaṁ paññākathaṁ vimuttikathaṁ vimuttiñāṇadassanakathaṁ satipaṭṭhānakathaṁ sammappadhānakathaṁ iddhipādakathaṁ indriyakathaṁ balakathaṁ bojjhaṅgakathaṁ maggakathaṁ phalakathaṁ nibbānakathaṁ katheti.121.12Vācāya yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṁvuto—121.13ayaṁ vacīpārisuddhi.121.14Edisāya vacīpārisuddhiyā samannāgato assāti—121.15kyāssa byappathayo assu.

122.1<b>Kyāssassu idha gocarā</b>ti.122.2Kīdisena gocarena samannāgato assa kiṁsaṇṭhitena kiṁpakārena kiṁpaṭibhāgenāti gocaraṁ pucchati.122.3Atthi gocaro, atthi agocaro.

123.1∥Katamo agocaro?123.2Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti, vidhavāgocaro vā hoti, thullakumārīgocaro vā hoti, paṇḍakagocaro vā hoti, bhikkhunīgocaro vā hoti, pānāgāragocaro vā hoti, saṁsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṁsaggena.123.3Yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni anopānabhūtāni akkosakaparibhāsakāni anatthakāmāni ahitakāmāni aphāsukāmāni ayogakkhemakāmāni bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—123.4ayaṁ vuccati agocaro.

124.1Atha vā antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati, hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārikāyo olokento, kumārake olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati—124.2ayampi vuccati agocaro.

125.1Atha vā cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.125.2Yatvādhikaraṇamenaṁ …pe…125.3manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa na saṁvarāya paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ manindriye na saṁvaraṁ āpajjati—125.4ayampi vuccati agocaro.

126.1∥Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—126.2naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā iti, evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyutto hoti—126.3ayampi vuccati agocaro.

127.1∥Pañcapi kāmaguṇā agocarā.127.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—127.3“mā, bhikkhave, agocare caratha paravisaye.127.4Agocare, bhikkhave, carataṁ paravisaye lacchati māro otāraṁ, lacchati māro ārammaṇaṁ.127.5Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo?127.6Yadidaṁ pañca kāmaguṇā.127.7Katame pañca?127.8Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā,127.9sotaviññeyyā saddā …127.10ghānaviññeyyā gandhā …127.11jivhāviññeyyā rasā …127.12kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.127.13Ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo”—127.14ayampi vuccati agocaro.

128.1Katamo gocaro?128.2Idha bhikkhu na vesiyāgocaro hoti, na vidhavāgocaro hoti, na thullakumārīgocaro hoti, na paṇḍakagocaro hoti, na bhikkhunīgocaro hoti, na pānāgāragocaro hoti, asaṁsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṁsaggena.128.3Yāni vā pana tāni kulāni saddhāni pasannāni opānabhūtāni kāsāvapajjotāni isivātapaṭivātāni atthakāmāni hitakāmāni phāsukāmāni yogakkhemakāmāni bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ, tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati—128.4ayampi vuccati gocaro.

129.1Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati, na hatthiṁ olokento, na assaṁ olokento, na rathaṁ olokento, na pattiṁ olokento …pe…129.2na disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati—129.3ayampi vuccati gocaro.

130.1Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti …pe…130.2manindriye saṁvaraṁ āpajjati—130.3ayampi vuccati gocaro.

131.1Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—131.2naccaṁ gītaṁ vāditaṁ …pe… anīkadassanaṁ iti vā iti, evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti—131.3ayampi vuccati gocaro.

132.1∥Cattāropi satipaṭṭhānā gocaro.132.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—132.3“gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye.132.4Gocare, bhikkhave, carataṁ sake pettike visaye na lacchati māro otāraṁ, na lacchati māro ārammaṇaṁ.132.5Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo?132.6Yadidaṁ cattāro satipaṭṭhānā.132.7Katame cattāro?132.8Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati,132.9vedanāsu …pe…132.10citte …pe…132.11dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.132.12Ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo—132.13ayampi vuccati gocaro.132.14Edisena gocarena samannāgato assā”ti—132.15kyāssassu idha gocarā.

133.1<b>Kāni sīlabbatānāssū</b>ti.133.2Kīdisena sīlabbatena samannāgato assa kiṁsaṇṭhitena kiṁpakārena kiṁpaṭibhāgenāti sīlabbatapārisuddhiṁ pucchati.133.3Katamā sīlabbatapārisuddhi?133.4Atthi sīlañceva vatañca, atthi vataṁ na sīlaṁ.133.5Katamaṁ sīlañceva vatañca?133.6Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.133.7Yo tattha saññamo saṁvaro avītikkamo—133.8idaṁ sīlaṁ.133.9Yaṁ samādānaṁ—133.10taṁ vataṁ.133.11Saṁvaraṭṭhena sīlaṁ, samādānaṭṭhena vataṁ—133.12idaṁ vuccati sīlañceva vatañca.

134.1∥Katamaṁ vataṁ na sīlaṁ?134.2Aṭṭha dhutaṅgāni—134.3āraññikaṅgaṁ, piṇḍapātikaṅgaṁ, paṁsukūlikaṅgaṁ, tecīvarikaṅgaṁ, sapadānacārikaṅgaṁ, khalupacchābhattikaṅgaṁ, nesajjikaṅgaṁ, yathāsanthatikaṅgaṁ—134.4idaṁ vuccati vataṁ na sīlaṁ.134.5Vīriyasamādānampi vuccati vataṁ na sīlaṁ.134.6Kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṁsalohitaṁ, yaṁ taṁ purisathāmena purisabalena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṁ na taṁ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṁ bhavissatīti—134.7cittaṁ paggaṇhāti padahati.134.8Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ na sīlaṁ.

135.1“Nāsissaṁ na pivissāmi,135.2vihārato na nikkhame;135.3Napi passaṁ nipātessaṁ,135.4taṇhāsalle anūhate”ti.

136.1Cittaṁ paggaṇhāti padahati.136.2Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ na sīlaṁ.136.3Na tāvāhaṁ imaṁ pallaṅkaṁ bhindissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccissatīti—136.4cittaṁ paggaṇhāti padahati.136.5Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ.136.6Na tāvāhaṁ imamhā āsanā vuṭṭhahissāmi …136.7na tāvāhaṁ imamhā caṅkamā orohissāmi …136.8vihārā nikkhamissāmi …136.9aḍḍhayogā nikkhamissāmi …136.10pāsādā nikkhamissāmi …136.11hammiyā …136.12guhāya …136.13leṇā …136.14kuṭiyā …136.15kūṭāgārā …136.16aṭṭā …136.17māḷā …136.18uddaṇḍā …136.19upaṭṭhānasālāya …136.20maṇḍapā …136.21rukkhamūlā nikkhamissāmi yāva me na anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccissatīti—136.22cittaṁ paggaṇhāti padahati.136.23Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ.136.24Imasmiññeva pubbaṇhasamayaṁ ariyadhammaṁ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti—136.25cittaṁ paggaṇhāti padahati.136.26Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ.136.27Imasmiññeva majjhanhikasamayaṁ …136.28sāyanhasamayaṁ …136.29purebhattaṁ …136.30pacchābhattaṁ …136.31purimayāmaṁ …136.32majjhimayāmaṁ …136.33pacchimayāmaṁ …136.34kāḷe …136.35juṇhe …136.36vasse …136.37hemante …136.38gimhe …136.39purime vayokhandhe …136.40majjhime vayokhandhe …136.41pacchime vayokhandhe ariyadhammaṁ āharissāmi samāharissāmi adhigacchissāmi phassayissāmi sacchikarissāmīti—136.42cittaṁ paggaṇhāti padahati.136.43Evarūpampi vīriyasamādānaṁ vuccati vataṁ, na sīlaṁ—136.44ayaṁ sīlabbatapārisuddhi.136.45Edisāya sīlabbatapārisuddhiyā samannāgato assāti—136.46kāni sīlabbatānāssu.

137.1<b>Pahitattassa bhikkhuno</b>ti.137.2<b>Pahitattassā</b>ti āraddhavīriyassa thāmagatassa daḷhaparakkamassa anikkhittacchandassa anikkhittadhurassa kusalesu dhammesu.137.3Atha vā pesitattassa yassatthāya pesito attatthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca.137.4“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti pesitattassa,137.5“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti pesitattassa,137.6“sabbe dhammā anattā”ti pesitattassa,137.7“avijjāpaccayā saṅkhārā”ti pesitattassa …pe…137.8“jātipaccayā jarāmaraṇan”ti pesitattassa,137.9“avijjānirodhā saṅkhāranirodho”ti pesitattassa …pe…137.10“jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti pesitattassa,137.11“idaṁ dukkhan”ti pesitattassa …pe…137.12“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti pesitattassa,137.13“ime āsavā”ti pesitattassa …pe…137.14“ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti pesitattassa,137.15“ime dhammā abhiññeyyā”ti pesitattassa …pe…137.16“ime dhammā sacchikātabbā”ti pesitattassa,137.17channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa,137.18pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ …137.19catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pesitattassa,137.20“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti pesitattassa.137.21<b>Bhikkhuno</b>ti puthujjanakalyāṇakassa vā bhikkhuno sekkhassa vā bhikkhunoti—137.22pahitattassa bhikkhuno.

138.1Tenāha thero sāriputto—

139.1∥“Kyāssa byappathayo assu,139.2kyāssassu idha gocarā;139.3Kāni sīlabbatānāssu,139.4pahitattassa bhikkhuno”ti.

140.1∥<b>Kaṁ so sikkhaṁ samādāya,</b>140.2<b>ekodi nipako sato;</b>140.3<b>Kammāro rajatasseva,</b>140.4<b>niddhame malamattano.</b>

141.1<b>Kaṁ so sikkhaṁ samādāyā</b>ti kaṁ so sikkhaṁ ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—141.2kaṁ so sikkhaṁ samādāya.

142.1<b>Ekodi nipako sato</b>ti.142.2<b>Ekodī</b>ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ …pe…142.3sammāsamādhi.142.4<b>Nipako</b>ti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.142.5<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—142.6kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,142.7vedanāsu …pe…142.8citte …pe…142.9dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.142.10So vuccati satoti—142.11sato.142.12Kaṁ so sikkhaṁ samādāyāti adhisīlasikkhaṁ pucchati.142.13<b>Ekodī</b>ti adhicittasikkhaṁ pucchati.142.14<b>Nipako</b>ti adhipaññāsikkhaṁ pucchati.142.15<b>Sato</b>ti pārisuddhiṁ pucchatīti—142.16kaṁ so sikkhaṁ samādāya, ekodi nipako sato.

143.1<b>Kammāro rajatasseva, niddhame malamattano</b>ti.143.2Kammāro vuccati suvaṇṇakāro, rajataṁ vuccati jātarūpaṁ.143.3Yathā suvaṇṇakāro jātarūpassa oḷārikampi malaṁ dhamati sandhamati niddhamati, majjhimakampi malaṁ dhamati sandhamati niddhamati, sukhumakampi malaṁ dhamati sandhamati niddhamati;143.4evamevaṁ bhikkhu attano oḷārikepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti, majjhimakepi kilese … sukhumakepi kilese dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.

144.1Atha vā bhikkhu attano rāgamalaṁ dosamalaṁ mohamalaṁ mānamalaṁ diṭṭhimalaṁ kilesamalaṁ duccaritamalaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.

145.1Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhiṁ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.145.2Sammāsaṅkappena micchāsaṅkappaṁ …pe…145.3sammāvācāya micchāvācaṁ …145.4sammākammantena micchākammantaṁ …145.5sammāājīvena micchāājīvaṁ …145.6sammāvāyāmena micchāvāyāmaṁ …145.7sammāsatiyā micchāsatiṁ …145.8sammāsamādhinā micchāsamādhiṁ …145.9sammāñāṇena micchāñāṇaṁ …145.10sammāvimuttiyā micchāvimuttiṁ dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.

146.1Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilese sabbe duccarite sabbe darathe sabbe pariḷāhe sabbe santāpe sabbākusalābhisaṅkhāre dhamati sandhamati niddhamati pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gametīti—146.2kammāro rajatasseva niddhame malamattano.

147.1Tenāha thero sāriputto—

148.1∥“Kaṁ so sikkhaṁ samādāya,148.2ekodi nipako sato;148.3Kammāro rajatasseva,148.4niddhame malamattano”ti.

149.1∥<b>Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu,</b>149.2(sāriputtāti bhagavā)149.3<b>Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve;</b>149.4<b>Sambodhikāmassa yathānudhammaṁ,</b>149.5<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.</b>

150.1<b>Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsū</b>ti.150.2<b>Vijigucchamānassā</b>ti jātiyā vijigucchamānassa, jarāya … byādhinā … maraṇena … sokehi … paridevehi … dukkhehi … domanassehi … upāyāsehi …pe…150.3diṭṭhibyasanena dukkhena vijigucchamānassa aṭṭīyamānassa harāyamānassāti—150.4vijigucchamānassa.150.5<b>Yadidaṁ phāsū</b>ti yaṁ phāsuvihāraṁ taṁ kathayissāmi.150.6Katamo phāsuvihāro?150.7Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nibbānañca nibbānagāminī ca paṭipadā—150.8ayaṁ phāsuvihāroti—150.9vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu.

151.1<b>Sāriputtāti bhagavā</b>ti.151.2Taṁ theraṁ nāmenālapati.151.3<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ.151.4Api ca bhaggarāgoti bhagavā,151.5bhaggadosoti bhagavā,151.6bhaggamohoti bhagavā,151.7bhaggamānoti bhagavā,151.8bhaggadiṭṭhīti bhagavā,151.9bhaggakaṇḍakoti bhagavā,151.10bhaggakilesoti bhagavā,151.11bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā,151.12bhavānaṁ antakaroti bhagavā,151.13bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;151.14bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā,151.15bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā,151.16bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā,151.17bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ āruppasamāpattīnanti bhagavā,151.18bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhiññāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā,151.19bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā,151.20bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā,151.21bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā;151.22bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ, na pitarā kataṁ, na bhātarā kataṁ, na bhaginiyā kataṁ, na mittāmaccehi kataṁ, na ñātisālohitehi kataṁ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ, na devatāhi kataṁ;151.23vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—151.24sāriputtāti bhagavā.

152.1<b>Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve</b>ti.152.2Āsanaṁ vuccati yattha nisīdati—152.3mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro.152.4Sayanaṁ vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhā.152.5Taṁ sayanāsanaṁ asappāyarūpadassanena rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ, asappāyasaddassavanena …pe…152.6asappāyehi pañcahi kāmaguṇehi rittaṁ vivittaṁ pavivittaṁ.152.7Taṁ sayanāsanaṁ sevato nisevato saṁsevato paṭisevatoti—152.8rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve.

153.1<b>Sambodhikāmassa yathānudhamman</b>ti.153.2Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ …pe…153.3dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.153.4Taṁ sambodhiṁ bujjhitukāmassa anubujjhitukāmassa paṭibujjhitukāmassa sambujjhitukāmassa adhigantukāmassa phassitukāmassa sacchikātukāmassāti—153.5sambodhikāmassa.

154.1<b>Yathānudhamman</b>ti katame bodhiyā anudhammā?154.2Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā aviruddhapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ—154.3ime vuccanti bodhiyā anudhammā.154.4Atha vā catunnaṁ maggānaṁ pubbabhāge vipassanā—154.5ime vuccanti bodhiyā anudhammāti—154.6sambodhikāmassa yathānudhammaṁ.

155.1∥<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan</b>ti.155.2<b>Tan</b>ti bodhiyā anudhammaṁ.155.3<b>Pavakkhāmī</b>ti pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmi.155.4<b>Yathā pajānan</b>ti yathā pajānaṁ yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—155.5taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.

156.1Tenāha bhagavā—

157.1∥“Vijigucchamānassa yadidaṁ phāsu,157.2(sāriputtāti bhagavā)157.3Rittāsanaṁ sayanaṁ sevato ve;157.4Sambodhikāmassa yathānudhammaṁ,157.5Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan”ti.

158.1∥<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye,</b>158.2<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī;</b>158.3<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ,</b>158.4<b>Manussaphassānaṁ catuppadānaṁ.</b>

159.1<b>Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye</b>ti.159.2<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.159.3Dhīro pañcannaṁ bhayānaṁ na bhāyeyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—159.4pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye.

160.1<b>Bhikkhu sato sapariyantacārī</b>ti.160.2<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu.160.3<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—160.4kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,160.5vedanāsu …pe…160.6citte …160.7dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato—160.8so vuccati sato.160.9<b>Sapariyantacārī</b>ti cattāro pariyantā—160.10sīlasaṁvarapariyanto, indriyasaṁvarapariyanto, bhojane mattaññutāpariyanto, jāgariyānuyogapariyanto.

161.1Katamo sīlasaṁvarapariyanto?161.2Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.161.3Antopūtibhāvaṁ paccavekkhamāno anto sīlasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—161.4ayaṁ sīlasaṁvarapariyanto.

162.1Katamo indriyasaṁvarapariyanto?162.2Idha bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.162.3Yatvādhikaraṇamenaṁ …pe…162.4cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.162.5Sotena saddaṁ sutvā … ghānena gandhaṁ ghāyitvā … jivhāya rasaṁ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.162.6Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ susaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā nānvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.162.7Ādittapariyāyaṁ paccavekkhamāno anto indriyasaṁvarapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—162.8ayaṁ indriyasaṁvarapariyanto.

163.1Katamo bhojane mattaññutāpariyanto?163.2Idha bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.163.3Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti.163.4Akkhabbhañjanavaṇapaṭicchādanaputtamaṁsūpamaṁ paccavekkhamāno anto bhojane mattaññutāpariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—163.5ayaṁ bhojane mattaññutāpariyanto.

164.1Katamo jāgariyānuyogapariyanto?164.2Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti.164.3Bhaddekarattavihāraṁ paccavekkhamāno anto jāgariyānuyogapariyante carati, mariyādaṁ na bhindati—164.4ayaṁ jāgariyānuyogapariyantoti—164.5bhikkhu sato sapariyantacārī.

165.1<b>Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānan</b>ti.165.2<b>Ḍaṁsā</b> vuccanti piṅgalamakkhikāyo.165.3<b>Adhipātakā</b> vuccanti sabbāpi makkhikāyo.165.4Kiṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo?165.5Tā uppatitvā uppatitvā khādanti;165.6taṅkāraṇā adhipātakā vuccanti sabbāpi makkhikāyo.165.7<b>Sarīsapā</b> vuccanti ahīti—165.8ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ.

166.1<b>Manussaphassānaṁ catuppadānan</b>ti.166.2Manussaphassā vuccanti corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā.166.3Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.166.4Yo koci manussato upaghāto—166.5manussaphasso.166.6<b>Catuppadānan</b>ti sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī.166.7Te bhikkhuṁ maddeyyuṁ khādeyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.166.8Catuppadato upaghāto yaṁ kiñci catuppadabhayanti—166.9manussaphassānaṁ catuppadānaṁ.

167.1Tenāha bhagavā—

168.1∥“Pañcannaṁ dhīro bhayānaṁ na bhāye,168.2Bhikkhu sato sapariyantacārī;168.3Ḍaṁsādhipātānaṁ sarīsapānaṁ,168.4Manussaphassānaṁ catuppadānan”ti.

169.1∥<b>Paradhammikānampi na santaseyya,</b>169.2<b>Disvāpi tesaṁ bahubheravāni;</b>169.3<b>Athāparāni abhisambhaveyya,</b>169.4<b>Parissayāni kusalānuesī.</b>

170.1<b>Paradhammikānampi na santaseyya, disvāpi tesaṁ bahubheravānī</b>ti.170.2Paradhammikā vuccanti satta sahadhammike ṭhapetvā ye keci buddhe dhamme saṅghe appasannā.170.3Te bhikkhuṁ pañhaṁ vā puccheyyuṁ vādaṁ vā āropeyyuṁ akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ vā kareyyuṁ.170.4Tesaṁ bahubherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na santaseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—170.5paradhammikānampi na santaseyya disvāpi tesaṁ bahubheravāni.

171.1<b>Athāparāni abhisambhaveyya, parissayāni kusalānuesī</b>ti.171.2Athāparānipi atthi abhisambhotabbāni abhibhavitabbāni ajjhottharitabbāni pariyādiyitabbāni madditabbāni.171.3<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—171.4pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe…171.5evampi tatrāsayāti—171.6parissayā.171.7<b>Kusalānuesī</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ …pe…171.8ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ esantena gavesantena pariyesantena parissayā abhisambhotabbā abhibhavitabbā ajjhottharitabbā pariyādiyitabbā madditabbāti—171.9athāparāni abhisambhaveyya parissayāni kusalānuesī.

172.1Tenāha bhagavā—

173.1∥“Paradhammikānampi na santaseyya,173.2Disvāpi tesaṁ bahubheravāni;173.3Athāparāni abhisambhaveyya,173.4Parissayāni kusalānuesī”ti.

174.1∥<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,</b>174.2<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya;</b>174.3<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,</b>174.4<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyya.</b>

175.1<b>Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho</b>ti.175.2Ātaṅkaphasso vuccati rogaphasso.175.3Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa;175.4cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa,175.5sotarogena,175.6ghānarogena,175.7jivhārogena,175.8kāyarogena …pe…175.9ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa.175.10Khudā vuccati chātako.175.11Chātakena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—175.12ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho.

176.1<b>Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyyā</b>ti.176.2<b>Sītan</b>ti dvīhi kāraṇehi sītaṁ hoti—176.3abbhantaradhātuppakopavasena vā sītaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā sītaṁ hoti.176.4<b>Uṇhan</b>ti dvīhi kāraṇehi uṇhaṁ hoti—176.5abbhantaradhātuppakopavasena vā uṇhaṁ hoti, bahiddhā utuvasena vā uṇhaṁ hotīti—176.6sītaṁ athuṇhaṁ.176.7<b>Adhivāsayeyyā</b>ti khamo assa sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ uppannānaṁ sārīrikānaṁ vedanānaṁ dukkhānaṁ tibbānaṁ kharānaṁ kaṭukānaṁ asātānaṁ amanāpānaṁ pāṇaharānaṁ adhivāsakajātiko assāti—176.8sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya.

177.1<b>So tehi phuṭṭho bahudhā anoko</b>ti.177.2<b>So tehī</b>ti ātaṅkaphassena ca khudāya ca sītena ca uṇhena ca phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—177.3so tehi phuṭṭho.177.4<b>Bahudhā</b>ti anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—177.5so tehi phuṭṭho bahudhā.177.6<b>Anoko</b>ti abhisaṅkhārasahagataviññāṇassa okāsaṁ na karotītipi—177.7anoko.177.8Atha vā kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa okāsaṁ na karotītipi—177.9anokoti—177.10so tehi phuṭṭho bahudhā anoko.

178.1<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti.178.2Vīriyaparakkamo vuccati yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī appaṭivānī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo.178.3<b>Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā</b>ti.178.4Vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya thiraṁ kareyya, daḷhasamādāno assa avatthitasamādānoti—178.5vīriyaṁ parakkamaṁ daḷhaṁ kareyya.

179.1Tenāha bhagavā—

180.1∥“Ātaṅkaphassena khudāya phuṭṭho,180.2Sītaṁ athuṇhaṁ adhivāsayeyya;180.3So tehi phuṭṭho bahudhā anoko,180.4Vīriyaparakkamaṁ daḷhaṁ kareyyā”ti.

181.1∥<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya,</b>181.2<b>Mettāya phasse tasathāvarāni;</b>181.3<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā,</b>181.4<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.</b>

182.1<b>Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyyā</b>ti.182.2<b>Theyyaṁ na kāre</b>ti idha bhikkhu adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato assa dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā vihareyyāti—182.3theyyaṁ na kāre.182.4<b>Na musā bhaṇeyyā</b>ti idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato assa saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassāti—182.5theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya.

183.1<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti.183.2<b>Mettā</b>ti yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṁ anudā anudāyanā anudāyitattaṁ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṁ.183.3<b>Tasā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā appahīnā, yesañca bhayabheravā appahīnā.183.4Kiṅkāraṇā vuccanti tasā?183.5Te tasanti uttasanti paritasanti bhāyanti santāsaṁ āpajjanti;183.6taṅkāraṇā vuccanti tasā.183.7<b>Thāvarā</b>ti yesaṁ tasitā taṇhā pahīnā, yesañca bhayabheravā pahīnā.183.8Kiṅkāraṇā vuccanti thāvarā?183.9Te na tasanti na uttasanti na paritasanti na bhāyanti santāsaṁ na āpajjanti;183.10taṅkāraṇā vuccanti thāvarā.183.11<b>Mettāya phasse tasathāvarānī</b>ti.183.12Tase ca thāvare ca mettāya phasseyya phareyya, mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihareyyāti—183.13mettāya phasse tasathāvarāni.

184.1<b>Yadāvilattaṁ manaso vijaññā</b>ti.184.2<b>Yadā</b>ti yadā.184.3<b>Manaso</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.184.4Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.184.5Vacīduccaritena …pe…184.6manoduccaritena …184.7rāgena …184.8dosena …184.9mohena …184.10kodhena …184.11upanāhena …184.12makkhena …184.13paḷāsena …184.14issāya …184.15macchariyena …184.16māyāya …184.17sāṭheyyena …184.18thambhena …184.19sārambhena …184.20mānena …184.21atimānena …184.22madena …184.23pamādena …184.24sabbakilesehi …184.25sabbaduccaritehi …184.26sabbadarathehi …184.27sabbapariḷāhehi …184.28sabbasantāpehi …184.29sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ.184.30Yadāvilattaṁ manaso vijaññāti.184.31Cittassa āvilabhāvaṁ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—184.32yadāvilattaṁ manaso vijaññā.

185.1<b>Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā</b>ti.185.2<b>Kaṇho</b>ti yo so māro kaṇho adhipati antagu namuci pamattabandhu.185.3Kaṇhassa pakkho mārapakkho mārapāso mārabaḷisaṁ mārāmisaṁ māravisayo māranivāso māragocaro mārabandhananti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti.185.4Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.185.5Atha vā kaṇhassa pakkho mārapakkho akusalapakkho dukkhuddayo dukkhavipāko nirayasaṁvattaniko tiracchānayonisaṁvattaniko pettivisayasaṁvattanikoti pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti.185.6Evampi kaṇhassa pakkhoti vinodayeyya.

186.1Tenāha bhagavā—

187.1∥“Theyyaṁ na kāre na musā bhaṇeyya,187.2Mettāya phasse tasathāvarāni;187.3Yadāvilattaṁ manaso vijaññā,187.4Kaṇhassa pakkhoti vinodayeyyā”ti.

188.1∥<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche,</b>188.2<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe;</b>188.3<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā,</b>188.4<b>Addhā bhavanto abhisambhaveyya.</b>

189.1<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti.189.2<b>Kodho</b>ti yo cittassa āghāto paṭighāto …pe…189.3caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.189.4<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.189.5<b>Kodhātimānassa vasaṁ na gacche</b>ti.189.6Kodhassa ca atimānassa ca vasaṁ na gaccheyya, kodhañca atimānañca pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—189.7kodhātimānassa vasaṁ na gacche.

190.1<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti.190.2Katamaṁ kodhassa mūlaṁ?190.3Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—190.4idaṁ kodhassa mūlaṁ.190.5Katamaṁ atimānassa mūlaṁ?190.6Avijjā mūlaṁ, ayoniso manasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—190.7idaṁ atimānassa mūlaṁ.190.8<b>Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe</b>ti.190.9Kodhassa ca atimānassa ca mūlaṁ palikhaṇitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā tiṭṭheyya santiṭṭheyyāti—190.10mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe.

191.1<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti.191.2<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—191.3athāti.191.4<b>Piyā</b>ti dve piyā—191.5sattā vā saṅkhārā vā.191.6Katame sattā piyā?191.7Idha yāssa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā puttā vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—191.8ime sattā piyā.191.9Katame saṅkhārā piyā?191.10Manāpikā rūpā manāpikā saddā …191.11gandhā …191.12rasā …191.13phoṭṭhabbā—191.14ime saṅkhārā piyā.191.15<b>Appiyā</b>ti dve appiyā—191.16sattā vā saṅkhārā vā.191.17Katame sattā appiyā?191.18Idha yāssa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukāmā ayogakkhemakāmā jīvitā voropetukāmā—191.19ime sattā appiyā.191.20Katame saṅkhārā appiyā?191.21Amanāpikā rūpā amanāpikā saddā, gandhā …191.22rasā …191.23phoṭṭhabbā—191.24ime saṅkhārā appiyā.191.25<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhavacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyyānikavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—191.26addhāti.191.27<b>Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā, addhā bhavanto abhisambhaveyyā</b>ti.191.28Piyāppiyaṁ sātāsātaṁ sukhadukkhaṁ somanassadomanassaṁ iṭṭhāniṭṭhaṁ abhisambhavanto vā abhibhaveyya adhibhavanto vā abhisambhaveyyāti—191.29athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā addhā bhavanto abhisambhaveyya.

192.1Tenāha bhagavā—

193.1∥“Kodhātimānassa vasaṁ na gacche,193.2Mūlampi tesaṁ palikhañña tiṭṭhe;193.3Athappiyaṁ vā pana appiyaṁ vā,193.4Addhā bhavanto abhisambhaveyyā”ti.

194.1∥<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti,</b>194.2<b>Vikkhambhaye tāni parissayāni;</b>194.3<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante,</b>194.4<b>Caturo sahetha paridevadhamme.</b>

195.1∥<b>Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapītī</b>ti.195.2<b>Paññā</b>ti yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo …pe…195.3amoho sammādiṭṭhi.195.4<b>Paññaṁ purakkhatvā</b>ti idhekacco paññaṁ purato katvā carati paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo pekkhāyanabahulo sampekkhāyanabahulo vibhūtavihārī taccariko tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti.195.5Evampi paññaṁ purakkhatvā.

196.1Atha vā gacchanto vā “gacchāmī”ti pajānāti, ṭhito vā “ṭhitomhī”ti pajānāti, nisinno vā “nisinnomhī”ti pajānāti, sayāno vā “sayānomhī”ti pajānāti, yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṁ pajānātīti.196.2Evampi paññaṁ purakkhatvā.

197.1Atha vā abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhibhāve sampajānakārī hotīti.197.2Evampi paññaṁ purakkhatvā.

198.1<b>Kalyāṇapītī</b>ti buddhānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—198.2kalyāṇapītīti.198.3Dhammānussati saṅghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati ānāpānassati maraṇassati kāyagatāsativasena upasamānussativasena uppajjati pīti pāmojjaṁ—198.4kalyāṇapītīti—198.5paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti.

199.1<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti.199.2<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—199.3pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe…199.4ime vuccanti pākaṭaparissayā …pe…199.5ime vuccanti paṭicchannaparissayā …pe…199.6evampi tatrāsayāti—199.7parissayā.199.8<b>Vikkhambhaye tāni parissayānī</b>ti.199.9Tāni parissayāni vikkhambheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—199.10vikkhambhaye tāni parissayāni.

200.1∥<b>Aratiṁ sahetha sayanamhi pante</b>ti.200.2<b>Aratī</b>ti yā arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā.200.3<b>Sayanamhi pante</b>ti pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu aratiṁ saheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—200.4aratiṁ sahetha sayanamhi pante.

201.1<b>Caturo sahetha paridevadhamme</b>ti.201.2Cattāro paridevanīye dhamme saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—201.3caturo sahetha paridevadhamme.

202.1Tenāha bhagavā—

203.1∥“Paññaṁ purakkhatvā kalyāṇapīti,203.2Vikkhambhaye tāni parissayāni;203.3Aratiṁ sahetha sayanamhi pante,203.4Caturo sahetha paridevadhamme”ti.

204.1∥<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ,</b>204.2<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ;</b>204.3<b>Ete vitakke paridevaneyye,</b>204.4<b>Vinayetha sekho aniketacārī.</b>

205.1<b>Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissan</b>ti.205.2<b>Kiṁsū asissāmī</b>ti kiṁ bhuñjissāmi odanaṁ vā kummāsaṁ vā sattuṁ vā macchaṁ vā maṁsaṁ vāti—205.3kiṁsū asissaṁ.205.4<b>Kuva vā asissan</b>ti kattha bhuñjissāmi khattiyakule vā brāhmaṇakule vā vessakule vā suddakule vāti—205.5kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ.

206.1<b>Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessan</b>ti imaṁ rattiṁ dukkhaṁ sayittha phalake vā taṭṭikāya vā cammakhaṇḍe vā tiṇasanthāre vā paṇṇasanthāre vā palālasanthāre vā.206.2Āgāmirattiṁ kattha sukhaṁ sayissāmi mañce vā pīṭhe vā bhisiyā vā bimbohane vā vihāre vā aḍḍhayoge vā pāsāde vā hammiye vā guhāya vāti—206.3dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ.

207.1<b>Ete vitakke paridevaneyye</b>ti.207.2<b>Ete vitakke</b>ti dve piṇḍapātapaṭisaññutte vitakke, dve senāsanapaṭisaññutte vitakke.207.3<b>Paridevaneyye</b>ti ādevaneyye paridevaneyyeti—207.4ete vitakke paridevaneyye.

208.1<b>Vinayetha sekho aniketacārī</b>ti.208.2<b>Sekho</b>ti kiṅkāraṇā vuccati sekho?208.3Sikkhatīti—208.4sekho.208.5Kiñca sikkhati?208.6Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhati.208.7Katamā adhisīlasikkhā …pe…208.8ayaṁ adhipaññāsikkhā.208.9Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhati, jānanto passanto paccavekkhanto cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkhati, saddhāya adhimuccanto sikkhati, vīriyaṁ paggaṇhanto, satiṁ upaṭṭhapento, cittaṁ samādahanto, paññāya pajānanto sikkhati, abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkhati, pariññeyyaṁ parijānanto, pahātabbaṁ pajahanto, bhāvetabbaṁ bhāvento, sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkhati ācarati samācarati samādāya sikkhati.208.10Taṅkāraṇā vuccati—208.11sekho.208.12Vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya.208.13Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto …pe…208.14sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—208.15vinayetha sekho.

209.1<b>Aniketacārī</b>ti.209.2Kathaṁ niketacārī hoti?209.3Idhekacco kulapalibodhena samannāgato hoti, gaṇapalibodhena … āvāsapalibodhena … cīvarapalibodhena … piṇḍapātapalibodhena … senāsanapalibodhena … gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti.209.4Evaṁ niketacārī hoti.209.5Kathaṁ aniketacārī hoti?209.6Idha bhikkhu na kulapalibodhena samannāgato hoti, na gaṇapalibodhena … na āvāsapalibodhena … na cīvarapalibodhena … na piṇḍapātapalibodhena … na senāsanapalibodhena … na gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena samannāgato hoti.209.7Evaṁ aniketacārī hoti.

210.1“Magadhaṁ gatā kosalaṁ gatā,210.2Ekacciyā pana vajjibhūmiyā;210.3Migā viya asaṅghacārino,210.4Aniketā viharanti bhikkhavo.

211.1Sādhu caritakaṁ sādhu sucaritaṁ,211.2Sādhu sadā aniketavihāro;211.3Atthapucchanaṁ padakkhiṇaṁ kammaṁ,211.4Etaṁ sāmaññaṁ akiñcanassā”ti.

212.1Vinayetha sekho aniketacārī.212.2Tenāha bhagavā—

213.1∥“Kiṁsū asissaṁ kuva vā asissaṁ,213.2Dukkhaṁ vata settha kuvajja sessaṁ;213.3Ete vitakke paridevaneyye,213.4Vinayetha sekho aniketacārī”ti.

214.1∥<b>Annañca laddhā vasanañca kāle,</b>214.2<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ;</b>214.3<b>So tesu gutto yatacāri gāme,</b>214.4<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā.</b>

215.1<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti.215.2<b>Annan</b>ti odano kummāso sattu maccho maṁsaṁ.215.3<b>Vasanan</b>ti cha cīvarāni—215.4khomaṁ, kappāsikaṁ, koseyyaṁ, kambalaṁ, sāṇaṁ, bhaṅgaṁ.215.5<b>Annañca laddhā vasanañca kāle</b>ti.215.6Cīvaraṁ labhitvā piṇḍapātaṁ labhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—215.7annañca laddhā vasanañca kāle.

216.1<b>Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthan</b>ti.216.2<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya—216.3paṭiggahaṇato vā paribhogato vā.216.4Kathaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti?216.5Thokepi diyyamāne kulānudayāya kulānurakkhāya kulānukampāya paṭiggaṇhāti, bahukepi diyyamāne kāyaparihārikaṁ cīvaraṁ paṭiggaṇhāti kucchiparihārikaṁ piṇḍapātaṁ paṭiggaṇhāti.216.6Evaṁ paṭiggahaṇato mattaṁ jānāti.216.7Kathaṁ paribhogato mattaṁ jānāti?

217.1∥Paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva hirikopīnapaṭicchādanatthaṁ.

218.1Paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṁ paṭisevati neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.218.2Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro ca.

219.1Paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṁ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassānaṁ paṭighātāya, yāvadeva utuparissayavinodanapaṭisallānārāmatthaṁ.

220.1Paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭisevati yāvadeva uppannānaṁ veyyābādhikānaṁ vedanānaṁ paṭighātāya abyāpajjaparamatāya.

221.1Evaṁ paribhogato mattaṁ jānāti.221.2<b>Mattaṁ sa jaññā</b>ti.221.3Imehi dvīhi kāraṇehi mattaṁ jāneyya ājāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—221.4mattaṁ sa jaññā.

222.1<b>Idha tosanatthan</b>ti.222.2Idha bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati;222.3aladdhā ca cīvaraṁ na paritassati, laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;222.4tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.222.5Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—222.6ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

223.1Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca piṇḍapātaṁ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;223.2tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.223.3Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—223.4ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

224.1Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca senāsanaṁ na paritassati, laddhā ca senāsanaṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;224.2tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.224.3Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—224.4ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

225.1Puna caparaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati, aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ na paritassati, laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ agadhito amucchito anajjhosanno, ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati;225.2tāya ca pana itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti, na paraṁ vambheti.225.3Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato—225.4ayaṁ vuccati bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhitoti—225.5mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ.

226.1<b>So tesu gutto yatacāri gāme</b>ti.226.2<b>So tesu gutto</b>ti cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre gutto gopito rakkhito saṁvutoti.226.3Evampi so tesu gutto.226.4Atha vā āyatanesu gutto gopito rakkhito saṁvutoti.226.5Evampi so tesu gutto.

227.1<b>Yatacāri gāme</b>ti gāme yato yatto paṭiyatto gutto gopito rakkhito saṁvutoti—227.2so tesu gutto yatacāri gāme.

228.1<b>Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā</b>ti.228.2Dūsito khuṁsito vambhito ghaṭṭito garahito upavadito pharusena kakkhaḷena nappaṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṁ na paccakkoseyya, rosantaṁ nappaṭiroseyya, bhaṇḍantaṁ na paṭibhaṇḍeyya, na kalahaṁ kareyya, na bhaṇḍanaṁ kareyya, na viggahaṁ kareyya, na vivādaṁ kareyya, na medhagaṁ kareyya, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—228.3rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā.

229.1Tenāha bhagavā—

230.1∥“Annañca laddhā vasanañca kāle,230.2Mattaṁ sa jaññā idha tosanatthaṁ;230.3So tesu gutto yatacāri gāme,230.4Rusitopi vācaṁ pharusaṁ na vajjā”ti.

231.1∥<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo,</b>231.2<b>Jhānānuyutto bahujāgarassa;</b>231.3<b>Upekkhamārabbha samāhitatto,</b>231.4<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde.</b>

232.1<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo</b>ti.232.2Kathaṁ khittacakkhu hoti?232.3Idhekacco bhikkhu cakkhulolo, cakkhuloliyena samannāgato hoti, “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto ca hoti rūpadassanāya.232.4Evampi khittacakkhu hoti.

233.1Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.233.2Evampi khittacakkhu hoti.

234.1Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.234.2Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya nappaṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.234.3Evampi khittacakkhu hoti.

235.1Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—235.2naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā.235.3Evampi khittacakkhu hoti.

236.1Kathaṁ na khittacakkhu hoti?236.2Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti “adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti na ārāmena ārāmaṁ na uyyānena uyyānaṁ na gāmena gāmaṁ na nigamena nigamaṁ na nagarena nagaraṁ na raṭṭhena raṭṭhaṁ na janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ ananuyutto ca hoti rūpadassanāya.236.3Evampi na khittacakkhu hoti.

237.1Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati na hatthiṁ olokento …pe… na disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.237.2Evampi na khittacakkhu hoti.

238.1Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti …pe… cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.238.2Evampi na khittacakkhu hoti.

239.1Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā …pe… anīkadassanaṁ iti vā.239.2Evarūpā visūkadassanānuyogā paṭivirato hoti.239.3Evampi na khittacakkhu hotīti—239.4okkhittacakkhu.

240.1<b>Na ca pādalolo</b>ti.240.2Kathaṁ pādalolo hoti?240.3Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, ārāmena ārāmaṁ …pe… dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti rūpadassanāya.240.4Evampi pādalolo hoti.

241.1Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati.241.2Vihārato …pe…241.3iti bhavābhavakathaṁ katheti.241.4Evampi pādalolo hoti.

242.1<b>Na ca pādalolo</b>ti.242.2Pādaloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti—242.3okkhittacakkhu na ca pādalolo.

243.1<b>Jhānānuyutto bahujāgarassā</b>ti.243.2<b>Jhānānuyutto</b>ti dvīhi kāraṇehi jhānānuyutto—243.3anuppannassa vā paṭhamassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyutto,243.4anuppannassa vā dutiyassa jhānassa …243.5tatiyassa jhānassa …243.6catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto āyutto samāyuttoti.243.7Evampi jhānānuyutto.243.8Atha vā uppannaṁ vā paṭhamaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti,243.9uppannaṁ vā dutiyaṁ jhānaṁ …243.10tatiyaṁ jhānaṁ …243.11catutthaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkarotīti.243.12Evampi jhānānuyutto.

244.1<b>Bahujāgarassā</b>ti idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheti, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeti pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi katvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodhetīti—244.2jhānānuyutto bahujāgarassa.

245.1∥<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti.245.2<b>Upekkhā</b>ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa.245.3<b>Samāhitatto</b>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhi.245.4<b>Upekkhamārabbha samāhitatto</b>ti.245.5Catutthe jhāne upekkhaṁ ārabbha ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānasoti—245.6upekkhamārabbha samāhitatto.

246.1<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti.246.2<b>Takkā</b>ti nava vitakkā—246.3kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko, ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatāpaṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko—246.4ime vuccanti nava vitakkā.246.5Kāmavitakkānaṁ kāmasaññāsayo, byāpādavitakkānaṁ byāpādasaññāsayo, vihiṁsāvitakkānaṁ vihiṁsāsaññāsayo.246.6Atha vā takkānaṁ vitakkānaṁ saṅkappānaṁ avijjāsayo, ayoniso manasikāro āsayo, asmimāno āsayo, anottappaṁ āsayo, uddhaccaṁ āsayo.

247.1∥<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ pādakukkuccampi kukkuccaṁ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā.247.2Yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—247.3idaṁ vuccati kukkuccaṁ.

248.1Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—248.2katattā ca akatattā ca.248.3Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho?248.4“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.248.5“Kataṁ me vacīduccaritaṁ …248.6kataṁ me manoduccaritaṁ …248.7kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.248.8“Kataṁ me adinnādānaṁ …248.9kato me kāmesumicchācāro …248.10kato me musāvādo …248.11katā me pisuṇā vācā …248.12katā me pharusā vācā …248.13kato me samphappalāpo …248.14katā me abhijjhā …248.15kato me byāpādo …248.16katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.248.17Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

249.1Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho;249.2“indriyesumhi aguttadvāro”ti …249.3“bhojane amattaññūmhī”ti …249.4“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti …249.5“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti …249.6“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti …249.7“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti …249.8“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti …249.9“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti …249.10“abhāvitāni me pañca balānī”ti …249.11“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti …249.12“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti …249.13“dukkhaṁ me apariññātan”ti …249.14“dukkhasamudayo me appahīno”ti …249.15“maggo me abhāvito”ti …249.16“nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.249.17<b>Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde</b>ti.249.18Takkañca takkāsayañca kukkuccañca upacchindeyya chindeyya ucchindeyya samucchindeyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—249.19takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde.

250.1Tenāha bhagavā—

251.1∥“Okkhittacakkhu na ca pādalolo,251.2Jhānānuyutto bahujāgarassa;251.3Upekkhamārabbha samāhitatto,251.4Takkāsayaṁ kukkuccañcupacchinde”ti.

252.1∥<b>Cudito vacībhi satimābhinande,</b>252.2<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde;</b>252.3<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,</b>252.4<b>Janavādadhammāya na cetayeyya.</b>

253.1<b>Cudito vacībhi satimābhinande</b>ti.253.2<b>Cudito</b>ti upajjhāyā vā ācariyā vā samānupajjhāyakā vā samānācariyakā vā mittā vā sandiṭṭhā vā sambhattā vā sahāyā vā codenti—253.3“idaṁ te, āvuso, ayuttaṁ, idaṁ te appattaṁ, idaṁ te asāruppaṁ, idaṁ te asīlaṭṭhan”ti.253.4Satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.253.5Yathā itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko sīsaṁnhāto uppalamālaṁ vā vassikamālaṁ vā adhimuttakamālaṁ vā labhitvā ubhohi hatthehi paṭiggahetvā uttamaṅge sirasmiṁ patiṭṭhāpetvā nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya;253.6evamevaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā taṁ codanaṁ nandeyya abhinandeyya modeyya anumodeyya iccheyya sādiyeyya patthayeyya pihayeyya abhijappeyya.

254.1∥“Nidhīnaṁva pavattāraṁ,254.2yaṁ passe vajjadassinaṁ;254.3Niggayhavādiṁ medhāviṁ,254.4tādisaṁ paṇḍitaṁ bhaje.

255.1∥Tādisaṁ bhajamānassa,255.2seyyo hoti na pāpiyo;255.3Ovadeyyānusāseyya,255.4asabbhā ca nivāraye;255.5Satañhi so piyo hoti,255.6asataṁ hoti appiyo”ti.

256.1<b>Cudito vacībhi satimābhinande, sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti.256.2<b>Sabrahmacārī</b>ti ekakammaṁ ekuddeso samasikkhatā.256.3<b>Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde</b>ti.256.4Sabrahmacārīsu āhatacittataṁ khilajātataṁ pabhindeyya, pañcapi cetokhile bhindeyya, tayopi cetokhile bhindeyya, rāgakhilaṁ dosakhilaṁ mohakhilaṁ bhindeyya pabhindeyya sambhindeyyāti—256.5sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde.

257.1<b>Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelan</b>ti.257.2Ñāṇasamuṭṭhitaṁ vācaṁ muñceyya, atthūpasaṁhitaṁ dhammūpasaṁhitaṁ kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ vācaṁ muñceyya pamuñceyyāti—257.3vācaṁ pamuñce kusalaṁ.257.4<b>Nātivelan</b>ti.257.5<b>Velā</b>ti dve velā—257.6kālavelā ca sīlavelā ca.257.7Katamā kālavelā?257.8Kālātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, velātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelātikkantaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, velaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya, kālavelaṁ asampattaṁ vācaṁ na bhāseyya.

258.1“Yo ve kāle asampatte,258.2ativelañca bhāsati;258.3Evaṁ so nihato seti,258.4kokilāyeva atrajo”ti.

259.1Ayaṁ kālavelā.259.2Katamā sīlavelā?259.3Ratto vācaṁ na bhāseyya, duṭṭho vācaṁ na bhāseyya, mūḷho vācaṁ na bhāseyya, musāvādaṁ na bhāseyya, pisuṇavācaṁ na bhāseyya, pharusavācaṁ na bhāseyya, samphappalāpaṁ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpayeyya na vohareyya.259.4Ayaṁ sīlavelāti—259.5vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ.

260.1<b>Janavādadhammāya na cetayeyyā</b>ti.260.2<b>Janā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.260.3Janassa vādāya upavādāya nindāya garahāya akittiyā avaṇṇahārikāya sīlavipattiyā vā ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā ājīvavipattiyā vā na cetayeyya cetanaṁ na uppādeyya cittaṁ na uppādeyya saṅkappaṁ na uppādeyya manasikāraṁ na uppādeyyāti—260.4janavādadhammāya na cetayeyya.

261.1Tenāha bhagavā—

262.1∥“Cudito vacībhi satimābhinande,262.2Sabrahmacārīsu khilaṁ pabhinde;262.3Vācaṁ pamuñce kusalaṁ nātivelaṁ,262.4Janavādadhammāya na cetayeyyā”ti.

263.1∥<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke,</b>263.2<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe;</b>263.3<b>Rūpesu saddesu atho rasesu,</b>263.4<b>Gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ.</b>

264.1<b>Athāparaṁ pañca rajāni loke</b>ti.264.2<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—264.3athāti.264.4<b>Pañca rajānī</b>ti rūparajo, saddarajo, gandharajo, rasarajo, phoṭṭhabbarajo.

265.1“Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati,265.2Rāgassetaṁ adhivacanaṁ rajoti;265.3Etaṁ rajaṁ vippajahitvā paṇḍitā,265.4Viharanti te vigatarajassa sāsane.

266.1Doso rajo na ca pana reṇu vuccati,266.2…pe…266.3Viharanti te vigatarajassa sāsane.

267.1Moho rajo na ca pana reṇu vuccati,267.2…pe…267.3Viharanti te vigatarajassa sāsane”.

268.1<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—268.2athāparaṁ pañca rajāni loke.

269.1<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti.269.2<b>Yesan</b>ti rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa.269.3<b>Satīmā</b>ti yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—269.4ayaṁ vuccati sati.269.5Imāya satiyā upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.269.6So vuccati satimā.269.7<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—269.8adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.269.9Katamā adhisīlasikkhā …pe…269.10ayaṁ adhipaññāsikkhā.269.11<b>Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe</b>ti.269.12Satimā puggalo yesaṁ rūparāgassa saddarāgassa gandharāgassa rasarāgassa phoṭṭhabbarāgassa vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya …pe…269.13sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—269.14yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe.

270.1<b>Rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgan</b>ti.270.2Rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu rāgaṁ saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—270.3rūpesu saddesu atho rasesu, gandhesu phassesu sahetha rāgaṁ.

271.1Tenāha bhagavā—

272.1∥“Athāparaṁ pañca rajāni loke,272.2Yesaṁ satīmā vinayāya sikkhe;272.3Rūpesu saddesu atho rasesu,272.4Gandhesu phassesu sahetha rāgan”ti.

273.1∥<b>Etesu dhammesu vineyya chandaṁ,</b>273.2<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto;</b>273.3<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,</b>273.4<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so.</b>273.5(Iti bhagavā.)

274.1<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti.274.2<b>Etesū</b>ti rūpesu saddesu gandhesu rasesu phoṭṭhabbesu.274.3<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ …pe…274.4kāmacchandanīvaraṇaṁ.274.5<b>Etesu dhammesu vineyya chandan</b>ti.274.6Etesu dhammesu chandaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—274.7etesu dhammesu vineyya chandaṁ.

275.1<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti.275.2<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekho vā bhikkhu.275.3<b>Satimā</b>ti yā sati anussati …pe… sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—275.4ayaṁ vuccati sati.275.5Imāya satiyā upeto samupeto …pe…275.6so vuccati satimā.

276.1<b>Bhikkhu satimā suvimuttacitto</b>ti.276.2Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.3dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.4tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā ca cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.5catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ;276.6ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.7viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ …276.8ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ …276.9nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ;276.10sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.11sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.12anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ,276.13arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttanti—276.14bhikkhu satimā suvimuttacitto.

277.1<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti.277.2<b>Kālenā</b>ti uddhate citte samathassa kālo, samāhite citte vipassanāya kālo.

278.1“Kāle paggaṇhati cittaṁ,278.2niggaṇhati punāpare;278.3Sampahaṁsati kālena,278.4kāle cittaṁ samādahe.

279.1Ajjhupekkhati kālena,279.2so yogī kālakovido;279.3Kimhi kālamhi paggāho,279.4kimhi kāle viniggaho.

280.1Kimhi pahaṁsanākālo,280.2samathakālo ca kīdiso;280.3Upekkhākālaṁ cittassa,280.4kathaṁ dasseti yogino.

281.1Līne cittamhi paggāho,281.2uddhatasmiṁ viniggaho;281.3Nirassādagataṁ cittaṁ,281.4sampahaṁseyya tāvade.

282.1Sampahaṭṭhaṁ yadā cittaṁ,282.2alīnaṁ bhavatinuddhataṁ;282.3Samathassa ca so kālo,282.4ajjhattaṁ ramaye mano.

283.1Etena mevupāyena,283.2yadā hoti samāhitaṁ;283.3Samāhitacittamaññāya,283.4ajjhupekkheyya tāvade.

284.1Evaṁ kālavidū dhīro,284.2kālaññū kālakovido;284.3Kālena kālaṁ cittassa,284.4nimittamupalakkhaye”ti.

285.1<b>Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno</b>ti.285.2“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,285.3“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,285.4“sabbe dhammā anattā”ti sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno …pe…285.5“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti—285.6sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno.

286.1<b>Ekodibhūto vihane tamaṁ so, iti bhagavā</b>ti.286.2<b>Ekodī</b>ti ekaggacitto avikkhittacitto avisāhaṭamānaso samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhīti—286.3ekodibhūto.286.4<b>Vihane tamaṁ so</b>ti rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ diṭṭhitamaṁ mānatamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ haneyya vihaneyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya.

287.1<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ.287.2Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṁ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ;287.3vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—287.4ekodibhūto vihane tamaṁ so iti bhagavā.

288.1Tenāha bhagavā—

289.1∥“Etesu dhammesu vineyya chandaṁ,289.2Bhikkhu satimā suvimuttacitto;289.3Kālena so sammā dhammaṁ parivīmaṁsamāno,289.4Ekodibhūto vihane tamaṁ so”.289.5(Iti bhagavāti.)

290.1Sāriputtasuttaniddeso soḷasamo.

291.1Aṭṭhakavaggamhi soḷasa suttaniddesā samattā.

292.1Mahāniddesapāḷi niṭṭhitā.