1.1Atha attadaṇḍasuttaniddesaṁ vakkhati—

2.1∥<b>Attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ,</b>2.2<b>janaṁ passatha medhagaṁ;</b>2.3<b>Saṁvegaṁ kittayissāmi,</b>2.4<b>yathā saṁvijitaṁ mayā.</b>

3.1<b>Attadaṇḍā bhayaṁ jātan</b>ti.3.2<b>Daṇḍā</b>ti tayo daṇḍā—3.3kāyadaṇḍo, vacīdaṇḍo, manodaṇḍo.3.4Tividhaṁ kāyaduccaritaṁ kāyadaṇḍo, catubbidhaṁ vacīduccaritaṁ vacīdaṇḍo, tividhaṁ manoduccaritaṁ manodaṇḍo.3.5<b>Bhayan</b>ti dve bhayāni—3.6diṭṭhadhammikañca bhayaṁ samparāyikañca bhayaṁ.3.7Katamaṁ diṭṭhadhammikaṁ bhayaṁ?3.8Idhekacco kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati.3.9Tamenaṁ gahetvā rañño dassenti—3.10“ayaṁ, deva, coro āgucārī.3.11Imassa yaṁ icchasi taṁ daṇḍaṁ paṇehī”ti.3.12Tamenaṁ rājā paribhāsati.3.13So paribhāsapaccayā bhayampi uppādeti, dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.3.14Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?3.15Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

4.1Ettakenapi rājā na tussati.4.2Tamenaṁ rājā bandhāpeti andubandhanena vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā antamaso savacanīyampi karoti—4.3“na te labbhā ito pakkamitun”ti.4.4So bandhanapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.4.5Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?4.6Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

5.1Ettakenapi rājā na tussati.5.2Rājā tassa dhanaṁ āharāpeti—5.3sataṁ vā sahassaṁ vā satasahassaṁ vā.5.4So dhanajānipaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.5.5Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?5.6Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

6.1∥Ettakenapi rājā na tussati.6.2Tamenaṁ rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti—6.3kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakavattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṁsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi karoti, palighaparivattakampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṁ chindati.6.4So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.6.5Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?6.6Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.6.7Rājā imesaṁ catunnaṁ daṇḍānaṁ issaro.

7.1So sakena kammena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.7.2Tamenaṁ nirayapālā pañcavidhabandhanaṁ nāma kammakāraṇaṁ kārenti—7.3tattaṁ ayokhilaṁ hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ majjhe urasmiṁ gamenti.7.4So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;7.5na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.7.6Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?7.7Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.

8.1Tamenaṁ nirayapālā saṁvesetvā kuṭhārīhi tacchenti.8.2So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;8.3na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.8.4Tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā vāsīhi tacchenti.8.5Tamenaṁ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi …pe…8.6tamenaṁ nirayapālā mahantaṁ aṅgārapabbataṁ ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ āropentipi oropentipi …pe…8.7tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya.8.8So tattha pheṇuddehakaṁ paccati.8.9So tattha pheṇuddehakaṁ paccamāno sakimpi uddhaṁ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṁ gacchati.8.10So tattha dukkhā tibbā kaṭukā vedanā vedeti;8.11na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.8.12Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?8.13Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.8.14Tamenaṁ nirayapālā mahāniraye pakkhipanti.8.15So kho pana mahānirayo—

9.1Catukkaṇṇo catudvāro,9.2vibhatto bhāgaso mito;9.3Ayopākārapariyanto,9.4ayasā paṭikujjito.

10.1∥Tassa ayomayā bhūmi,10.2jalitā tejasā yutā;10.3Samantā yojanasataṁ,10.4pharitvā tiṭṭhati sabbadā.

11.1∥Kadariyātapanā ghorā,11.2accimanto durāsadā;11.3Lomahaṁsanarūpā ca,11.4bhesmā paṭibhayā dukhā.

12.1Puratthimāya bhittiyā,12.2accikkhandho samuṭṭhito;12.3Dahanto pāpakammante,12.4pacchimāya paṭihaññati.

13.1Pacchimāya ca bhittiyā,13.2Accikkhandho samuṭṭhito;13.3Dahanto pāpakammante,13.4Puratthimāya paṭihaññati.

14.1Uttarāya ca bhittiyā,14.2accikkhandho samuṭṭhito;14.3Dahanto pāpakammante,14.4dakkhiṇāya paṭihaññati.

15.1Dakkhiṇāya ca bhittiyā,15.2accikkhandho samuṭṭhito;15.3Dahanto pāpakammante,15.4uttarāya paṭihaññati.

16.1Heṭṭhato ca samuṭṭhāya,16.2accikkhandho bhayānako;16.3Dahanto pāpakammante,16.4chadanasmiṁ paṭihaññati.

17.1Chadanamhā samuṭṭhāya,17.2accikkhandho bhayānako;17.3Dahanto pāpakammante,17.4bhūmiyaṁ paṭihaññati.

18.1Ayokapālamādittaṁ,18.2santattaṁ jalitaṁ yathā;18.3Evaṁ avīcinirayo,18.4heṭṭhā upari passato.

19.1Tattha sattā mahāluddā,19.2mahākibbisakārino;19.3Accantapāpakammantā,19.4paccanti na ca miyyare.

20.1Jātavedasamo kāyo,20.2tesaṁ nirayavāsinaṁ;20.3Passa kammānaṁ daḷhattaṁ,20.4na bhasmā hoti napī masi.

21.1Puratthimenapi dhāvanti,21.2tato dhāvanti pacchimaṁ;21.3Uttarenapi dhāvanti,21.4tato dhāvanti dakkhiṇaṁ.

22.1Yaṁ yaṁ disaṁ padhāvanti,22.2taṁ taṁ dvāraṁ pidhīyati;22.3Abhinikkhamitāsā te,22.4sattā mokkhagavesino.

23.1Na te tato nikkhamituṁ,23.2labhanti kammapaccayā;23.3Tesañca pāpakammantaṁ,23.4avipakkaṁ kataṁ bahunti.

24.1Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto tassa?24.2Attadaṇḍato jātaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ.24.3Yāni ca nerayikāni dukkhāni yāni ca tiracchānayonikāni dukkhāni yāni ca pettivisayikāni dukkhāni yāni ca mānusikāni dukkhāni;24.4tāni kuto jātāni kuto sañjātāni kuto nibbattāni kuto abhinibbattāni kuto pātubhūtāni?24.5Attadaṇḍato jātāni sañjātāni nibbattāni abhinibbattāni pātubhūtānīti—24.6attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ.

25.1<b>Janaṁ passatha medhagan</b>ti.25.2<b>Janan</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca medhagaṁ janaṁ kalahaṁ janaṁ viruddhaṁ janaṁ paṭiviruddhaṁ janaṁ āhataṁ janaṁ paccāhataṁ janaṁ āghātitaṁ janaṁ paccāghātitaṁ janaṁ passatha dakkhatha oloketha nijjhāyetha upaparikkhathāti—25.3janaṁ passatha medhagaṁ.

26.1∥<b>Saṁvegaṁ kittayissāmī</b>ti.26.2Saṁvegaṁ ubbegaṁ utrāsaṁ bhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavaṁ upasaggaṁ.26.3<b>Kittayissāmī</b>ti pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—26.4saṁvegaṁ kittayissāmi.

27.1<b>Yathā saṁvijitaṁ mayā</b>ti.27.2Yathā mayā attanāyeva attānaṁ saṁvejito ubbejito saṁvegamāpāditoti—27.3yathā saṁvijitaṁ mayā.

28.1Tenāha bhagavā—

29.1∥“Attadaṇḍā bhayaṁ jātaṁ,29.2janaṁ passatha medhagaṁ;29.3Saṁvegaṁ kittayissāmi,29.4yathā saṁvijitaṁ mayā”ti.

30.1∥<b>Phandamānaṁ pajaṁ disvā,</b>30.2<b>macche appodake yathā;</b>30.3<b>Aññamaññehi byāruddhe,</b>30.4<b>disvā maṁ bhayamāvisi.</b>

31.1∥<b>Phandamānaṁ pajaṁ disvā</b>ti.31.2<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ.31.3Pajaṁ taṇhāphandanāya phandamānaṁ diṭṭhiphandanāya phandamānaṁ,31.4kilesaphandanāya phandamānaṁ,31.5duccaritaphandanāya phandamānaṁ,31.6payogaphandanāya phandamānaṁ,31.7vipākaphandanāya phandamānaṁ,31.8rattaṁ rāgena phandamānaṁ,31.9duṭṭhaṁ dosena phandamānaṁ,31.10mūḷhaṁ mohena phandamānaṁ,31.11vinibaddhaṁ mānena phandamānaṁ,31.12parāmaṭṭhaṁ diṭṭhiyā phandamānaṁ,31.13vikkhepagataṁ uddhaccena phandamānaṁ,31.14aniṭṭhaṅgataṁ vicikicchāya phandamānaṁ,31.15thāmagataṁ anusayehi phandamānaṁ,31.16lābhena phandamānaṁ,31.17alābhena phandamānaṁ,31.18yasena phandamānaṁ,31.19ayasena phandamānaṁ,31.20pasaṁsāya phandamānaṁ,31.21nindāya phandamānaṁ,31.22sukhena phandamānaṁ,31.23dukkhena phandamānaṁ,31.24jātiyā phandamānaṁ,31.25jarāya phandamānaṁ,31.26byādhinā phandamānaṁ,31.27maraṇena phandamānaṁ,31.28sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi phandamānaṁ,31.29nerayikena dukkhena phandamānaṁ,31.30tiracchānayonikena dukkhena phandamānaṁ,31.31pettivisayikena dukkhena phandamānaṁ,31.32mānusikena dukkhena phandamānaṁ,31.33gabbhokkantimūlakena dukkhena …31.34gabbhaṭṭhitimūlakena dukkhena …31.35gabbhavuṭṭhānamūlakena dukkhena …31.36jātassūpanibandhakena dukkhena …31.37jātassa parādheyyakena dukkhena …31.38attūpakkamena dukkhena …31.39parūpakkamena dukkhena …31.40dukkhadukkhena …31.41saṅkhāradukkhena …31.42vipariṇāmadukkhena …31.43cakkhurogena dukkhena …31.44sotarogena …31.45ghānarogena …31.46jivhārogena …31.47kāyarogena …31.48sīsarogena …31.49kaṇṇarogena …31.50mukharogena …31.51dantarogena …31.52kāsena …31.53sāsena …31.54pināsena …31.55ḍāhena …31.56jarena …31.57kucchirogena …31.58mucchāya …31.59pakkhandikāya …31.60sūlāya …31.61visūcikāya …31.62kuṭṭhena …31.63gaṇḍena …31.64kilāsena …31.65sosena …31.66apamārena …31.67dadduyā …31.68kaṇḍuyā …31.69kacchuyā …31.70rakhasāya …31.71vitacchikāya …31.72lohitena …31.73pittena …31.74madhumehena …31.75aṁsāya …31.76pīḷakāya …31.77bhagandalāya …31.78pittasamuṭṭhānena ābādhena …31.79semhasamuṭṭhānena ābādhena …31.80vātasamuṭṭhānena ābādhena …31.81sannipātikena ābādhena …31.82utupariṇāmajena ābādhena …31.83visamaparihārajena ābādhena …31.84opakkamikena ābādhena …31.85kammavipākajena ābādhena …31.86sītena …31.87uṇhena …31.88jighacchāya …31.89pipāsāya …31.90uccārena …31.91passāvena …31.92ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena dukkhena …31.93mātumaraṇena dukkhena …31.94pitumaraṇena dukkhena …31.95bhātumaraṇena dukkhena …31.96bhaginimaraṇena dukkhena …31.97puttamaraṇena dukkhena …31.98dhītumaraṇena dukkhena …31.99ñātimaraṇena dukkhena …31.100bhogabyasanena dukkhena …31.101rogabyasanena dukkhena …31.102sīlabyasanena dukkhena …31.103diṭṭhibyasanena dukkhena phandamānaṁ samphandamānaṁ vipphandamānaṁ vedhamānaṁ pavedhamānaṁ sampavedhamānaṁ.31.104<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—31.105phandamānaṁ pajaṁ disvā.

32.1<b>Macche appodake yathā</b>ti yathā macchā appodake udakapariyādāne kākehi vā kulalehi vā balākāhi vā paripātiyamānā ukkhipiyamānā khajjamānā phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhanti;32.2evamevaṁ pajā taṇhāphandanāya phandanti …pe…32.3diṭṭhibyasanena dukkhena phandanti samphandanti vipphandanti vedhanti pavedhanti sampavedhantīti—32.4macche appodake yathā.

33.1<b>Aññamaññehi byāruddhe</b>ti aññamaññaṁ sattā viruddhā paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitā.33.2Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhaginīpi bhaginiyā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginipi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati;33.3te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṁ pāṇīhipi upakkamanti, leḍḍūhipi upakkamanti, daṇḍehipi upakkamanti, satthehipi upakkamanti, te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhanti—33.4aññamaññehi byāruddhe.

34.1<b>Disvā maṁ bhayamāvisī</b>ti.34.2<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā bhayaṁ pīḷanaṁ ghaṭṭanaṁ upaddavo upasaggo āvisīti—34.3disvā maṁ bhayamāvisi.

35.1Tenāha bhagavā—

36.1∥“Phandamānaṁ pajaṁ disvā,36.2macche appodake yathā;36.3Aññamaññehi byāruddhe,36.4disvā maṁ bhayamāvisī”ti.

37.1∥<b>Samantamasāro loko,</b>37.2<b>disā sabbā sameritā;</b>37.3<b>Icchaṁ bhavanamattano,</b>37.4<b>nāddasāsiṁ anositaṁ.</b>

38.1<b>Samantamasāro loko</b>ti.38.2<b>Loko</b>ti nirayaloko tiracchānayoniloko pettivisayaloko manussaloko devaloko, khandhaloko dhātuloko āyatanaloko, ayaṁ loko paro loko, brahmaloko devaloko—38.3ayaṁ vuccati loko.38.4Nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.38.5Tiracchānayoniloko …38.6pettivisayaloko …38.7manussaloko …38.8devaloko …38.9khandhaloko …38.10dhātuloko …38.11āyatanaloko …38.12ayaṁ loko …38.13paro loko …38.14brahmaloko …38.15devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

39.1∥Yathā pana naḷo asāro nissāro sārāpagato, yathā eraṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udumbaro asāro nissāro sārāpagato, yathā setakaccho asāro nissāro sārāpagato, yathā pāribhaddako asāro nissāro sārāpagato, yathā pheṇapiṇḍo asāro nissāro sārāpagato, yathā udakapubbuḷaṁ asāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ, yathā marīci asārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho asāro nissāro sārāpagato, yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā;39.2evamevaṁ nirayaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

40.1Tiracchānayoniloko …40.2pettivisayaloko …40.3manussaloko …40.4devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.40.5Khandhaloko …40.6dhātuloko …40.7āyatanaloko …40.8ayaṁ loko …40.9paro loko …40.10brahmaloko …40.11devaloko asāro nissāro sārāpagato niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vāti—40.12samantamasāro loko.

41.1<b>Disā sabbā sameritā</b>ti.41.2Ye puratthimāya disāya saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.41.3Ye pacchimāya disāya saṅkhārā …41.4ye uttarāya disāya saṅkhārā …41.5ye dakkhiṇāya disāya saṅkhārā …41.6ye puratthimāya anudisāya saṅkhārā …41.7ye pacchimāya anudisāya saṅkhārā …41.8ye uttarāya anudisāya saṅkhārā …41.9ye dakkhiṇāya anudisāya saṅkhārā …41.10ye heṭṭhimāya disāya saṅkhārā …41.11ye uparimāya disāya saṅkhārā …41.12ye dasasu disāsu saṅkhārā, tepi eritā sameritā calitā ghaṭṭitā aniccatāya jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā dukkhe patiṭṭhitā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtā.41.13Bhāsitampi cetaṁ—

42.1∥“Kiñcāpi te taṁ jalatī vimānaṁ,42.2Obhāsayaṁ uttariyaṁ disāya;42.3Rūpe raṇaṁ disvā sadā pavedhitaṁ,42.4Tasmā na rūpe ramatī sumedho.

43.1∥Maccunābbhāhato loko,43.2jarāya parivārito;43.3Taṇhāsallena otiṇṇo,43.4icchādhūmāyito sadā.

44.1∥Sabbo ādīpito loko,44.2sabbo loko padhūpito;44.3Sabbo pajjalito loko,44.4sabbo loko pakampito”ti.

45.1Disā sabbā sameritā.

46.1<b>Icchaṁ bhavanamattano</b>ti.46.2Attano bhavanaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti—46.3icchaṁ bhavanamattano.46.4<b>Nāddasāsiṁ anositan</b>ti.46.5Ajjhositaṁyeva addasaṁ, anajjhositaṁ nāddasaṁ, sabbaṁ yobbaññaṁ jarāya ositaṁ, sabbaṁ ārogyaṁ byādhinā ositaṁ, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇena ositaṁ, sabbaṁ lābhaṁ alābhena ositaṁ, sabbaṁ yasaṁ ayasena ositaṁ, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindāya ositaṁ, sabbaṁ sukhaṁ dukkhena ositaṁ.

47.1∥“Lābho alābho yaso ayaso ca,47.2Nindā pasaṁsā ca sukhaṁ dukhañca;47.3Ete aniccā manujesu dhammā,47.4Asassatā vipariṇāmadhammā”ti.

48.1Nāddasāsiṁ anositaṁ.

49.1Tenāha bhagavā—

50.1∥“Samantamasāro loko,50.2disā sabbā sameritā;50.3Icchaṁ bhavanamattano,50.4nāddasāsiṁ anositan”ti.

51.1∥<b>Osāne tveva byāruddhe,</b>51.2<b>disvā me aratī ahu;</b>51.3<b>Athettha sallamaddakkhiṁ,</b>51.4<b>duddasaṁ hadayassitaṁ.</b>

52.1<b>Osāne tveva byāruddhe</b>ti.52.2<b>Osāne tvevā</b>ti sabbaṁ yobbaññaṁ jarā osāpeti, sabbaṁ ārogyaṁ byādhi osāpeti, sabbaṁ jīvitaṁ maraṇaṁ osāpeti, sabbaṁ lābhaṁ alābho osāpeti, sabbaṁ yasaṁ ayaso osāpeti, sabbaṁ pasaṁsaṁ nindā osāpeti, sabbaṁ sukhaṁ dukkhaṁ osāpetīti—52.3osāne tveva.52.4<b>Byāruddhe</b>ti yobbaññakāmā sattā jarāya paṭiviruddhā, ārogyakāmā sattā byādhinā paṭiviruddhā, jīvitukāmā sattā maraṇena paṭiviruddhā, lābhakāmā sattā alābhena paṭiviruddhā, yasakāmā sattā ayasena paṭiviruddhā, pasaṁsakāmā sattā nindāya paṭiviruddhā, sukhakāmā sattā dukkhena paṭiviruddhā āhatā paccāhatā āghātitā paccāghātitāti—52.5osāne tveva byāruddhe.

53.1∥<b>Disvā me aratī ahū</b>ti.53.2<b>Disvā</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—53.3disvā.53.4<b>Me aratī</b>ti yā arati yā anabhirati yā anabhiramanā yā ukkaṇṭhitā yā paritasitā <b>ahū</b>ti—53.5disvā me aratī ahu.

54.1<b>Athettha sallamaddakkhin</b>ti.54.2<b>Athā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—54.3athāti.54.4<b>Etthā</b>ti sattesu.54.5<b>Sallan</b>ti satta sallāni—54.6rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ.54.7<b>Addakkhin</b>ti addasaṁ adakkhiṁ apassiṁ paṭivijjhinti—54.8athettha sallamaddakkhiṁ.

55.1<b>Duddasaṁ hadayassitan</b>ti.55.2<b>Duddasan</b>ti duddasaṁ duddakkhaṁ duppassaṁ dubbujjhaṁ duranubujjhaṁ duppaṭivijjhanti—55.3duddasaṁ.55.4<b>Hadayassitan</b>ti hadayaṁ vuccati cittaṁ.55.5Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.55.6<b>Hadayassitan</b>ti hadayanissitaṁ cittasitaṁ cittanissitaṁ cittena sahagataṁ sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ ekuppādaṁ ekanirodhaṁ ekavatthukaṁ ekārammaṇanti—55.7duddasaṁ hadayassitaṁ.

56.1Tenāha bhagavā—

57.1∥“Osāne tveva byāruddhe,57.2disvā me aratī ahu;57.3Athettha sallamaddakkhiṁ,57.4duddasaṁ hadayassitan”ti.

58.1∥<b>Yena sallena otiṇṇo,</b>58.2<b>disā sabbā vidhāvati;</b>58.3<b>Tameva sallamabbuyha,</b>58.4<b>na dhāvati na sīdati.</b>

59.1<b>Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatī</b>ti.59.2<b>Sallan</b>ti.59.3Satta sallāni—59.4rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ, sokasallaṁ, kathaṅkathāsallaṁ.59.5Katamaṁ rāgasallaṁ?59.6Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandirāgo cittassa sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ—59.7idaṁ rāgasallaṁ.

60.1Katamaṁ dosasallaṁ?60.2“Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati …pe…60.3caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—60.4idaṁ dosasallaṁ.

61.1Katamaṁ mohasallaṁ?61.2Dukkhe aññāṇaṁ …pe…61.3dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ.61.4Yaṁ evarūpaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—61.5idaṁ mohasallaṁ.

62.1∥Katamaṁ mānasallaṁ?62.2“Seyyohamasmī”ti māno, “sadisohamasmī”ti māno, “hīnohamasmī”ti māno.62.3Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—62.4idaṁ mānasallaṁ.

63.1Katamaṁ diṭṭhisallaṁ?63.2Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi.63.3Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ “yāthāvakan”ti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—63.4idaṁ diṭṭhisallaṁ.

64.1Katamaṁ sokasallaṁ?64.2Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ—64.3idaṁ sokasallaṁ.

65.1Katamaṁ kathaṅkathāsallaṁ?65.2Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā.65.3Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhaṇā chambhitattaṁ cittassa manovilekho—65.4idaṁ kathaṅkathāsallaṁ.

66.1<b>Yena sallena otiṇṇo, disā sabbā vidhāvatī</b>ti.66.2Rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati;66.3evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.66.4Atha vā rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato bhoge pariyesanto nāvāya mahāsamuddaṁ pakkhandati.66.5Sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi pīḷiyamāno khuppipāsāya miyyamāno tigumbaṁ gacchati, takkolaṁ gacchati, takkasīlaṁ gacchati, kāḷamukhaṁ gacchati, purapūraṁ gacchati, vesuṅgaṁ gacchati, verāpathaṁ gacchati, javaṁ gacchati, tāmaliṁ gacchati, vaṅkaṁ gacchati, eḷabandhanaṁ gacchati, suvaṇṇakūṭaṁ gacchati, suvaṇṇabhūmiṁ gacchati, tambapaṇṇiṁ gacchati, suppārakaṁ gacchati, bhārukacchaṁ gacchati, suraṭṭhaṁ gacchati, bhaṅgalokaṁ gacchati, bhaṅgaṇaṁ gacchati, paramabhaṅgaṇaṁ gacchati, yonaṁ gacchati, paramayonaṁ gacchati, vinakaṁ gacchati, mūlapadaṁ gacchati, marukantāraṁ gacchati, jaṇṇupathaṁ gacchati, ajapathaṁ gacchati, meṇḍapathaṁ gacchati, saṅkupathaṁ gacchati, chattapathaṁ gacchati, vaṁsapathaṁ gacchati, sakuṇapathaṁ gacchati, mūsikapathaṁ gacchati, daripathaṁ gacchati, vettācāraṁ gacchati;66.6pariyesanto na labhati, alābhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti, pariyesanto labhati, laddhā ārakkhamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti “kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṁ na corā hareyyuṁ na aggi daheyya na udakaṁ vaheyya na appiyā dāyādā hareyyun”ti.66.7Tassa evaṁ ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti, so vippayogamūlakampi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.66.8Evampi rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

67.1Dosasallena …67.2mohasallena …67.3mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati.67.4Evaṁ mānasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

68.1∥Diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, naehibhadantiko, natiṭṭhabhadantiko;68.2nābhihaṭaṁ, na uddissakataṁ, na nimantanaṁ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṁ, na daṇḍamantaraṁ, na musalamantaraṁ, na dvinnaṁ bhuñjamānānaṁ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī.68.3Na macchaṁ na maṁsaṁ na suraṁ na merayaṁ na thusodakaṁ pivati.68.4So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko …pe…68.5sattāgāriko vā hoti sattālopiko.68.6Ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti …pe…68.7sattahipi dattīhi yāpeti.68.8Ekāhikampi āhāraṁ āhāreti, dvīhikampi āhāraṁ āhāreti …pe…68.9sattāhikampi āhāraṁ āhāreti.68.10Iti evarūpaṁ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.68.11Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

69.1Atha vā diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato so sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tilabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojano.69.2So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṁsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinānipi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti, kesamassulocanānuyogamanuyutto viharati.69.3Ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayiko hoti, kaṇṭakāpassaye seyyaṁ kappeti, phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti, ekāpassayiko hoti rajojalladharo, abbhokāsikopi hoti yathāsanthatiko, vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto, apānakopi hoti apānakattamanuyutto, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati.69.4Iti evarūpaṁ anekavihitaṁ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati.69.5Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

70.1Sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjati.70.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—

71.1“Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā mātā kālamakāsi.71.2Sā tassā kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—71.3‘api me mātaraṁ addassatha, api me mātaraṁ addassathā’ti.

72.1Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarissā itthiyā pitā kālamakāsi …72.2bhātā kālamakāsi …72.3bhaginī kālamakāsi …72.4putto kālamakāsi …72.5dhītā kālamakāsi …72.6sāmiko kālamakāsi.72.7Sā tassa kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—72.8‘api me sāmikaṁ addassatha, api me sāmikaṁ addassathā’ti.

73.1Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa mātā kālamakāsi.73.2So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—73.3‘api me mātaraṁ addassatha, api me mātaraṁ addassathā’ti.

74.1Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa pitā kālamakāsi …74.2bhātā kālamakāsi …74.3bhaginī kālamakāsi …74.4putto kālamakāsi …74.5dhītā kālamakāsi …74.6pajāpati kālamakāsi.74.7So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyāya rathiyaṁ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha—74.8‘api me pajāpatiṁ addassatha, api me pajāpatiṁ addassathā’ti.

75.1Bhūtapubbaṁ, brāhmaṇa, imissāyeva sāvatthiyā aññatarā itthī ñātikulaṁ agamāsi.75.2Tassā te ñātakā sāmikaṁ acchinditvā aññassa dātukāmā, sā ca taṁ na icchati.75.3Atha kho sā itthī sāmikaṁ etadavoca—75.4‘ime maṁ, ayyaputta, ñātakā tava acchinditvā aññassa dātukāmā, ubho mayaṁ marissāmā’ti.75.5Atha kho so puriso taṁ itthiṁ dvidhā chetvā attānaṁ opāteti—75.6‘ubho pecca bhavissāmā’”ti.75.7Evaṁ sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

76.1Kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto—76.2“ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānaṁ, nanu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ ahosiṁ nu kho atītamaddhānaṁ, bhavissāmi nu kho ahaṁ anāgatamaddhānaṁ, nanu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kathaṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ, kiṁ hutvā kiṁ bhavissāmi nu kho anāgatamaddhānaṁ, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ajjhattaṁ kathaṅkathī hoti, ahaṁ nu khosmi, no nu khosmi, kiṁ nu khosmi kathaṁ nu khosmi, ayaṁ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṁ gāmī bhavissatī”ti.76.3Evaṁ kathaṅkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.

77.1Te salle abhisaṅkharoti;77.2te salle abhisaṅkharonto sallābhisaṅkhāravasena puratthimaṁ disaṁ dhāvati, pacchimaṁ disaṁ dhāvati, uttaraṁ disaṁ dhāvati, dakkhiṇaṁ disaṁ dhāvati.77.3Te sallābhisaṅkhārā appahīnā;77.4sallābhisaṅkhārānaṁ appahīnattā gatiyā dhāvati, niraye dhāvati, tiracchānayoniyā dhāvati, pettivisaye dhāvati, manussaloke dhāvati, devaloke dhāvati, gatiyā gatiṁ, upapattiyā upapattiṁ, paṭisandhiyā paṭisandhiṁ, bhavena bhavaṁ, saṁsārena saṁsāraṁ, vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti—77.5yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati.

78.1<b>Tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdatī</b>ti.78.2Tameva rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ diṭṭhisallaṁ sokasallaṁ kathaṅkathāsallaṁ abbuyha abbuhitvā uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā neva puratthimaṁ disaṁ dhāvati na pacchimaṁ disaṁ dhāvati na uttaraṁ disaṁ dhāvati na dakkhiṇaṁ disaṁ dhāvati.78.3Te sallābhisaṅkhārā pahīnā;78.4sallābhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyā na dhāvati, niraye na dhāvati, tiracchānayoniyā na dhāvati, pettivisaye na dhāvati, manussaloke na dhāvati, devaloke na dhāvati, na gatiyā gatiṁ, na upapattiyā upapattiṁ, na paṭisandhiyā paṭisandhiṁ, na bhavena bhavaṁ, na saṁsārena saṁsāraṁ, na vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti—78.5tameva sallamabbuyha na dhāvati.78.6<b>Na sīdatī</b>ti kāmoghe na sīdati, bhavoghe na sīdati, diṭṭhoghe na sīdati, avijjoghe na sīdati, na saṁsīdati na osīdati na avasīdati na gacchati na avagacchatīti—78.7tameva sallamabbuyha, na dhāvati na sīdati.

79.1Tenāha bhagavā—

80.1∥“Yena sallena otiṇṇo,80.2disā sabbā vidhāvati;80.3Tameva sallamabbuyha,80.4na dhāvati na sīdatī”ti.

81.1∥<b>Tattha sikkhānugīyanti,</b>81.2<b>yāni loke gadhitāni;</b>81.3<b>Na tesu pasuto siyā,</b>81.4<b>nibbijjha sabbaso kāme;</b>81.5<b>Sikkhe nibbānamattano.</b>

82.1<b>Tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitānī</b>ti.82.2<b>Sikkhā</b>ti hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā dhanusikkhā sālākiyaṁ sallakattiyaṁ kāyatikicchaṁ bhūtiyaṁ komārabhaccaṁ.82.3<b>Anugīyantī</b>ti gīyanti niggīyanti kathīyanti bhaṇīyanti dīpīyanti voharīyanti.82.4Atha vā gīyanti gaṇhīyanti uggaṇhīyanti dhārīyanti upadhārīyanti upalakkhīyanti gadhitapaṭilābhāya.82.5<b>Gadhitā</b> vuccanti pañca kāmaguṇā—82.6cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā,82.7sotaviññeyyā saddā …pe…82.8ghānaviññeyyā gandhā …82.9jivhāviññeyyā rasā …82.10kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā.82.11Kiṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā?82.12Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sādiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti taṅkāraṇā gadhitā vuccanti pañca kāmaguṇā.82.13<b>Loke</b>ti manussaloketi—82.14tattha sikkhānugīyanti, yāni loke gadhitāni.

83.1<b>Na tesu pasuto siyā</b>ti.83.2Tāsu vā sikkhāsu tesu vā pañcasu kāmaguṇesu na pasuto siyā, na tanninno assa, na tappoṇo, na tappabbhāro, na tadadhimutto, na tadadhipateyyoti—83.3na tesu pasuto siyā.

84.1<b>Nibbijjha sabbaso kāme</b>ti.84.2<b>Nibbijjhā</b>ti paṭivijjhitvā.84.3“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti paṭivijjhitvā,84.4“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti paṭivijjhitvā …pe…84.5“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti paṭivijjhitvā.84.6<b>Sabbaso</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—84.7sabbasoti.84.8<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—84.9vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…84.10ime vuccanti vatthukāmā …pe…84.11ime vuccanti kilesakāmāti—84.12nibbijjha sabbaso kāme.

85.1<b>Sikkhe nibbānamattano</b>ti.85.2<b>Sikkhā</b>ti tisso sikkhā—85.3adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe…85.4ayaṁ adhipaññāsikkhā.85.5<b>Nibbānamattano</b>ti attano rāgassa nibbāpanāya dosassa nibbāpanāya mohassa nibbāpanāya …pe…85.6sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi sikkheyya, imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya jānanto sikkheyya …pe…85.7sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—85.8sikkhe nibbānamattano.

86.1Tenāha bhagavā—

87.1∥“Tattha sikkhānugīyanti,87.2yāni loke gadhitāni;87.3Na tesu pasuto siyā,87.4nibbijjha sabbaso kāme;87.5Sikkhe nibbānamattano”ti.

88.1∥<b>Sacco siyā appagabbho,</b>88.2<b>amāyo rittapesuṇo;</b>88.3<b>Akkodhano lobhapāpaṁ,</b>88.4<b>vevicchaṁ vitare muni.</b>

89.1<b>Sacco siyā appagabbho</b>ti.89.2<b>Sacco siyā</b>ti saccavācāya samannāgato siyā, sammādiṭṭhiyā samannāgato siyā, ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato siyāti—89.3sacco siyā.89.4<b>Appagabbho</b>ti tīṇi pāgabbhiyāni—89.5kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ, vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ, cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ …pe…89.6idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.89.7Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti—89.8sacco siyā appagabbho.

90.1<b>Amāyo rittapesuṇo</b>ti.90.2Māyā vuccati vañcanikā cariyā.90.3Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati, mā maṁ jaññāti icchati, mā maṁ jaññāti saṅkappeti, mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati, mā maṁ jaññāti kāyena parakkamati.90.4Yā evarūpā māyā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—90.5ayaṁ vuccati māyā.90.6Yassesā māyā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati amāyo.90.7<b>Rittapesuṇo</b>ti pesuññanti idhekacco pisuṇavāco hoti …pe…90.8evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.90.9Yassetaṁ pesuññaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati rittapesuṇo vivittapesuṇo pavivittapesuṇoti—90.10amāyo rittapesuṇo.

91.1<b>Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munī</b>ti.91.2<b>Akkodhano</b>ti hi kho vuttaṁ, api ca kodho tāva vattabbo.91.3Dasahākārehi kodho jāyati.91.4“Anatthaṁ me acarī”ti kodho jāyati …pe…91.5yasseso kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati akkodhano.91.6Kodhassa pahīnattā akkodhano, kodhavatthussa pariññātattā akkodhano, kodhahetussa upacchinnattā akkodhano.91.7<b>Lobho</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ …pe…91.8abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.91.9Vevicchaṁ vuccati pañca macchariyāni—91.10āvāsamacchariyaṁ …pe…91.11gāho vuccati macchariyaṁ.91.12<b>Munī</b>ti.91.13Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.91.14<b>Akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare munī</b>ti.91.15Muni lobhapāpañca vevicchañca atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—91.16akkodhano lobhapāpaṁ, vevicchaṁ vitare muni.

92.1Tenāha bhagavā—

93.1∥“Sacco siyā appagabbho,93.2amāyo rittapesuṇo;93.3Akkodhano lobhapāpaṁ,93.4vevicchaṁ vitare munī”ti.

94.1∥<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ,</b>94.2<b>Pamādena na saṁvase;</b>94.3<b>Atimāne na tiṭṭheyya,</b>94.4<b>Nibbānamanaso naro.</b>

95.1<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnan</b>ti.95.2<b>Niddā</b>ti yā kāyassa akalyatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṁ suppaṁ pacalāyikā suppaṁ suppanā suppitattaṁ.95.3<b>Tandin</b>ti yā tandī tandiyanā tandiyitattaṁ tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ.95.4<b>Thīnan</b>ti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ, thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa.95.5<b>Niddaṁ tandiṁ sahe thīnan</b>ti.95.6Niddañca tandiñca thinañca sahe saheyya parisaheyya abhibhaveyya ajjhotthareyya pariyādiyeyya maddeyyāti—95.7niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ.

96.1<b>Pamādena na saṁvase</b>ti.96.2Pamādo vattabbo kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu.96.3Cittassa vosaggo vosaggānuppādanaṁ vā kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo.96.4Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—96.5ayaṁ vuccati pamādo.96.6<b>Pamādena na saṁvase</b>ti pamādena na vaseyya na saṁvaseyya na āvaseyya na parivaseyya, pamādaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pamādā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—96.7pamādena na saṁvase.

97.1<b>Atimāne na tiṭṭheyyā</b>ti.97.2<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.97.3Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—97.4ayaṁ vuccati atimāno.97.5<b>Atimāne na tiṭṭheyyā</b>ti.97.6Atimāne na tiṭṭheyya na santiṭṭheyya, atimānaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, atimānā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—97.7atimāne na tiṭṭheyya.

98.1<b>Nibbānamanaso naro</b>ti.98.2Idhekacco dānaṁ dento sīlaṁ samādiyanto uposathakammaṁ karonto pānīyaṁ paribhojanīyaṁ upaṭṭhapento pariveṇaṁ sammajjanto cetiyaṁ vandanto cetiye gandhamālaṁ āropento cetiyaṁ padakkhiṇaṁ karonto yaṁ kiñci tedhātukaṁ kusalābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkharonto na gatihetu na upapattihetu na paṭisandhihetu na bhavahetu na saṁsārahetu na vaṭṭahetu, sabbaṁ taṁ visaṁyogādhippāyo nibbānaninno nibbānapoṇo nibbānapabbhāro abhisaṅkharotīti.98.3Evampi nibbānamanaso naro.98.4Atha vā sabbasaṅkhāradhātuyā cittaṁ paṭivāpetvā amatāya dhātuyā cittaṁ upasaṁharati—98.5“etaṁ santaṁ etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan”ti.98.6Evampi nibbānamanaso naro.

99.1“Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu,99.2Dadanti dānāni punabbhavāya;99.3Kāmañca te upadhiparikkhayāya,99.4Dadanti dānaṁ apunabbhavāya.

100.1Na paṇḍitā upadhisukhassa hetu,100.2Bhāventi jhānāni punabbhavāya;100.3Kāmañca te upadhiparikkhayāya,100.4Bhāventi jhānaṁ apunabbhavāya.

101.1Te nibbutiṁ āsisamānasā dadanti,101.2Tanninnacittā tadadhimuttā;101.3Najjo yathā sāgaramajjhupetā,101.4Bhavanti nibbānaparāyanā te”ti.

102.1Nibbānamanaso naro.102.2Tenāha bhagavā—

103.1∥“Niddaṁ tandiṁ sahe thīnaṁ,103.2pamādena na saṁvase;103.3Atimāne na tiṭṭheyya,103.4nibbānamanaso naro”ti.

104.1∥<b>Mosavajje na niyyetha,</b>104.2<b>rūpe snehaṁ na kubbaye;</b>104.3<b>Mānañca parijāneyya,</b>104.4<b>sāhasā virato care.</b>

105.1<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.105.2<b>Mosavajjaṁ</b> vuccati musāvādo.105.3Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho—105.4“ehambho purisa, yaṁ jānāsi taṁ vadehī”ti,105.5so ajānaṁ vā āha—“jānāmī”ti,105.6jānaṁ vā āha—“na jānāmī”ti,105.7apassaṁ vā āha—“passāmī”ti,105.8passaṁ vā āha—“na passāmī”ti.105.9Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti—105.10idaṁ vuccati mosavajjaṁ.105.11Api ca tīhākārehi …pe…105.12catūhākārehi …105.13pañcahākārehi …105.14chahākārehi …105.15sattahākārehi …105.16aṭṭhahākārehi …pe…105.17imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.105.18<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.105.19Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṁhareyya, mosavajjaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—105.20mosavajje na niyyetha.

106.1<b>Rūpe snehaṁ na kubbaye</b>ti.106.2<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.106.3<b>Rūpe snehaṁ na kubbaye</b>ti.106.4Rūpe snehaṁ na kareyya chandaṁ na kareyya pemaṁ na kareyya rāgaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—106.5rūpe snehaṁ na kubbaye.

107.1<b>Mānañca parijāneyyā</b>ti.107.2<b>Māno</b>ti ekavidhena māno—107.3yā cittassa unnati.107.4Duvidhena māno—107.5attukkaṁsanamāno ,107.6paravambhanamāno.107.7Tividhena māno—107.8“seyyohamasmī”ti māno ,107.9“sadisohamasmī”ti māno ,107.10“hīnohamasmī”ti māno.107.11Catuvidhena māno—107.12lābhena mānaṁ janeti ,107.13yasena mānaṁ janeti ,107.14pasaṁsāya mānaṁ janeti ,107.15sukhena mānaṁ janeti.107.16Pañcavidhena māno—107.17“lābhimhi manāpikānaṁ rūpānan”ti mānaṁ janeti,107.18“lābhimhi manāpikānaṁ saddānaṁ …pe…107.19gandhānaṁ …107.20rasānaṁ …107.21phoṭṭhabbānan”ti mānaṁ janeti.107.22Chabbidhena māno—107.23cakkhusampadāya mānaṁ janeti ,107.24sotasampadāya …pe…107.25ghānasampadāya …107.26jivhāsampadāya …107.27kāyasampadāya …107.28manosampadāya mānaṁ janeti.107.29Sattavidhena māno—107.30atimāno ,107.31mānātimāno ,107.32omāno ,107.33sadisamāno ,107.34adhimāno ,107.35asmimāno ,107.36micchāmāno.107.37Aṭṭhavidhena māno—107.38lābhena mānaṁ janeti ,107.39alābhena omānaṁ janeti ,107.40yasena mānaṁ janeti ,107.41ayasena omānaṁ janeti ,107.42pasaṁsāya mānaṁ janeti ,107.43nindāya omānaṁ janeti ,107.44sukhena mānaṁ janeti ,107.45dukkhena omānaṁ janeti.107.46Navavidhena māno—107.47seyyassa “seyyohamasmī”ti māno ,107.48seyyassa “sadisohamasmī”ti māno ,107.49seyyassa “hīnohamasmī”ti māno ,107.50sadisassa “seyyohamasmī”ti māno ,107.51sadisassa “sadisohamasmī”ti māno ,107.52sadisassa “hīnohamasmī”ti māno ,107.53hīnassa “seyyohamasmī”ti māno ,107.54hīnassa “sadisohamasmī”ti māno ,107.55hīnassa “hīnohamasmī”ti māno.107.56Dasavidhena māno—107.57idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.107.58Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—107.59ayaṁ vuccati māno.

108.1<b>Mānañca parijāneyyā</b>ti.108.2Mānaṁ tīhi pariññāhi parijāneyya—108.3ñātapariññāya ,108.4tīraṇapariññāya ,108.5pahānapariññāya.108.6Katamā ñātapariññā?108.7Mānaṁ jānāti ayaṁ ekavidhena māno—108.8yā cittassa unnati.108.9Ayaṁ duvidhena māno—108.10attukkaṁsanamāno paravambhanamāno …pe…108.11ayaṁ dasavidhena māno—108.12idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunāti jānāti passati—108.13ayaṁ ñātapariññā.

109.1Katamā tīraṇapariññā?109.2Etaṁ ñātaṁ katvā mānaṁ tīreti aniccato dukkhato …pe…109.3nissaraṇato tīreti—109.4ayaṁ tīraṇapariññā.

110.1Katamā pahānapariññā?110.2Evaṁ tīrayitvā mānaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti—110.3ayaṁ pahānapariññā.110.4<b>Mānañca parijāneyyā</b>ti mānaṁ imāhi tīhi pariññāhi parijāneyyāti—110.5mānañca parijāneyya.

111.1<b>Sāhasā virato care</b>ti.111.2Katamā sāhasā cariyā?111.3Rattassa rāgacariyā sāhasā cariyā ,111.4duṭṭhassa dosacariyā sāhasā cariyā ,111.5mūḷhassa mohacariyā sāhasā cariyā ,111.6vinibaddhassa mānacariyā sāhasā cariyā ,111.7parāmaṭṭhassa diṭṭhicariyā sāhasā cariyā ,111.8vikkhepagatassa uddhaccacariyā sāhasā cariyā ,111.9aniṭṭhaṅgatassa vicikicchācariyā sāhasā cariyā ,111.10thāmagatassa anusayacariyā sāhasā cariyā—111.11ayaṁ sāhasā cariyā.111.12<b>Sāhasā virato care</b>ti sāhasā cariyāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—111.13sāhasā virato care.

112.1Tenāha bhagavā—

113.1∥“Mosavajje na niyyetha,113.2rūpe snehaṁ na kubbaye;113.3Mānañca parijāneyya,113.4sāhasā virato care”ti.

114.1∥<b>Purāṇaṁ nābhinandeyya,</b>114.2<b>nave khantiṁ na kubbaye;</b>114.3<b>Hīyamāne na soceyya,</b>114.4<b>ākāsaṁ na sito siyā.</b>

115.1<b>Purāṇaṁ nābhinandeyyā</b>ti.115.2Purāṇaṁ vuccati atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.115.3Atīte saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena nābhinandeyya nābhivadeyya na ajjhoseyya, abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—115.4purāṇaṁ nābhinandeyya.

116.1<b>Nave khantiṁ na kubbaye</b>ti.116.2Navā vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.116.3Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena khantiṁ na kareyya chandaṁ na kareyya pemaṁ na kareyya rāgaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—116.4nave khantiṁ na kubbaye.

117.1<b>Hīyamāne na soceyyā</b>ti.117.2Hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṁ kandeyya na sammohaṁ āpajjeyya.117.3Cakkhusmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne,117.4sotasmiṁ …pe…117.5ghānasmiṁ …117.6jivhāya …117.7kāyasmiṁ …117.8rūpasmiṁ …117.9saddasmiṁ …117.10gandhasmiṁ …117.11rasasmiṁ …117.12phoṭṭhabbasmiṁ …117.13kulasmiṁ …117.14gaṇasmiṁ …117.15āvāsasmiṁ …117.16lābhasmiṁ …117.17yasasmiṁ …117.18pasaṁsāya …117.19sukhasmiṁ …117.20cīvarasmiṁ …117.21piṇḍapātasmiṁ …117.22senāsanasmiṁ …117.23gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne na soceyya na kilameyya na parāmaseyya na parideveyya na urattāḷiṁ kandeyya na sammohaṁ āpajjeyyāti—117.24hīyamāne na soceyya.

118.1<b>Ākāsaṁ na sito siyā</b>ti.118.2Ākāsaṁ vuccati taṇhā.118.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.118.4Kiṅkāraṇā ākāsaṁ vuccati taṇhā?118.5Yāya taṇhāya rūpaṁ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati,118.6vedanaṁ …pe…118.7saññaṁ …118.8saṅkhāre …118.9viññāṇaṁ …118.10gatiṁ …118.11upapattiṁ …118.12paṭisandhiṁ …118.13bhavaṁ …118.14saṁsāraṁ …118.15vaṭṭaṁ ākassati samākassati gaṇhāti parāmasati abhinivisati;118.16taṅkāraṇā ākāsaṁ vuccati taṇhā.118.17<b>Ākāsaṁ na sito siyā</b>ti.118.18Taṇhānissito na siyā.118.19Taṇhaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, taṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—118.20ākāsaṁ na sito siyā.

119.1Tenāha bhagavā—

120.1∥“Purāṇaṁ nābhinandeyya,120.2nave khantiṁ na kubbaye;120.3Hīyamāne na soceyya,120.4ākāsaṁ na sito siyā”ti.

121.1∥<b>Gedhaṁ brūmi mahoghoti,</b>121.2<b>ājavaṁ brūmi jappanaṁ;</b>121.3<b>Ārammaṇaṁ pakampanaṁ,</b>121.4<b>kāmapaṅko duraccayo.</b>

122.1<b>Gedhaṁ brūmi mahoghotī</b>ti.122.2Gedho vuccati taṇhā.122.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.122.4Mahogho vuccati taṇhā.122.5Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.122.6<b>Gedhaṁ brūmi mahoghotī</b>ti.122.7Gedhaṁ “mahogho”ti brūmi ācikkhāmi desemi paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—122.8gedhaṁ brūmi mahoghoti.

123.1<b>Ājavaṁ brūmi jappanan</b>ti.123.2Ājavā vuccati taṇhā.123.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.123.4Jappanāpi vuccati taṇhā.123.5Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.123.6<b>Ājavaṁ brūmi jappanan</b>ti ājavaṁ “jappanā”ti brūmi ācikkhāmi …pe… uttānīkaromi pakāsemīti—123.7ājavaṁ brūmi jappanaṁ.

124.1<b>Ārammaṇaṁ pakampanan</b>ti.124.2Ārammaṇampi vuccati taṇhā.124.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.124.4Pakampanāpi vuccati taṇhā.124.5Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti—124.6ārammaṇaṁ pakampanaṁ.

125.1<b>Kāmapaṅko duraccayo</b>ti.125.2Kāmapaṅko kāmakaddamo kāmakileso kāmapalipo kāmapalirodho duraccayo durativatto duttaro duppataro dussamatikkamo dubbītivattoti—125.3kāmapaṅko duraccayo.

126.1Tenāha bhagavā—

127.1∥“Gedhaṁ brūmi mahoghoti,127.2ājavaṁ brūmi jappanaṁ;127.3Ārammaṇaṁ pakampanaṁ,127.4kāmapaṅko duraccayo”ti.

128.1∥<b>Saccā avokkamaṁ muni,</b>128.2<b>thale tiṭṭhati brāhmaṇo;</b>128.3<b>Sabbaṁ so paṭinissajja,</b>128.4<b>sa ve santoti vuccati.</b>

129.1<b>Saccā avokkamaṁ munī</b>ti.129.2Saccavācāya avokkamanto, sammādiṭṭhiyā avokkamanto, ariyā aṭṭhaṅgikā maggā avokkamanto.129.3<b>Munī</b>ti.129.4Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so munīti—129.5saccā avokkamaṁ muni.

130.1<b>Thale tiṭṭhati brāhmaṇo</b>ti.130.2Thalaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.130.3Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.130.4<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā.130.5<b>Thale tiṭṭhati brāhmaṇo</b>ti.130.6Thale tiṭṭhati dīpe tiṭṭhati tāṇe tiṭṭhati leṇe tiṭṭhati saraṇe tiṭṭhati abhaye tiṭṭhati accute tiṭṭhati amate tiṭṭhati nibbāne tiṭṭhatīti—130.7thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

131.1<b>Sabbaṁ so paṭinissajjā</b>ti.131.2Sabbaṁ vuccati dvādasāyatanāni—131.3cakkhu ceva rūpā ca …pe…131.4mano ceva dhammā ca.131.5Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.131.6Yato taṇhā ca diṭṭhi ca māno ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.131.7Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sabbaṁ cattaṁ hoti vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhanti—131.8sabbaṁ so paṭinissajja.

132.1<b>Sa ve santoti vuccatī</b>ti.132.2So santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti vuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti—132.3sa ve santoti vuccati.

133.1Tenāha bhagavā—

134.1∥“Saccā avokkamaṁ muni,134.2thale tiṭṭhati brāhmaṇo;134.3Sabbaṁ so paṭinissajja,134.4sa ve santoti vuccatī”ti.

135.1∥<b>Sa ve vidvā sa vedagū,</b>135.2<b>ñatvā dhammaṁ anissito;</b>135.3<b>Sammā so loke iriyāno,</b>135.4<b>na pihetīdha kassaci.</b>

136.1<b>Sa ve vidvā sa vedagū</b>ti.136.2<b>Vidvā</b>ti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.136.3<b>Vedagū</b>ti.136.4Vedā vuccanti catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe… sabbavedanāsu vītarāgo sabbavedamaticca vedagū soti—136.5sa ve vidvā sa vedagū.

137.1<b>Ñatvā dhammaṁ anissito</b>ti.137.2<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.137.3“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,137.4“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…137.5“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.137.6<b>Anissito</b>ti dve nissayā—137.7taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe…137.8ayaṁ taṇhānissayo …pe…137.9ayaṁ diṭṭhinissayo.137.10Taṇhānissayaṁ pahāya diṭṭhinissayaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ anissito …137.11sotaṁ anissito …137.12ghānaṁ anissito …pe…137.13diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—137.14ñatvā dhammaṁ anissito.

138.1<b>Sammā so loke iriyāno</b>ti.138.2Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti …pe…138.3yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatāpi sammā so loke carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpetīti—138.4sammā so loke iriyāno.

139.1<b>Na pihetīdha kassacī</b>ti.139.2<b>Pihā</b> vuccati taṇhā.139.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.139.4Yassesā pihā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so kassaci na piheti khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vāti—139.5na pihetīdha kassaci.

140.1Tenāha bhagavā—

141.1∥“Sa ve vidvā sa vedagū,141.2ñatvā dhammaṁ anissito;141.3Sammā so loke iriyāno,141.4na pihetīdha kassacī”ti.

142.1∥<b>Yodha kāme accatari,</b>142.2<b>saṅgaṁ loke duraccayaṁ;</b>142.3<b>Na so socati nājjheti,</b>142.4<b>chinnasoto abandhano.</b>

143.1<b>Yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayan</b>ti.143.2<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁ ṭhānappatto yaṁ dhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.143.3<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—143.4vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…143.5ime vuccanti vatthukāmā …pe…143.6ime vuccanti kilesakāmā.143.7<b>Saṅgā</b>ti satta saṅgā—143.8rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo.143.9<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.143.10<b>Saṅgaṁ loke duraccayan</b>ti.143.11Yo kāme ca saṅge ca loke duraccaye durativatte duttare duppatare dussamatikkame dubbītivatte atari uttari patari samatikkami vītivattayīti—143.12yodha kāme accatari, saṅgaṁ loke duraccayaṁ.

144.1<b>Na so socati nājjhetī</b>ti.144.2Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.144.3“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati …pe…144.4sotaṁ me …144.5ghānaṁ me …144.6jivhā me …144.7kāyo me …144.8rūpā me …144.9saddā me …144.10gandhā me …144.11rasā me …144.12phoṭṭhabbā me …144.13kulaṁ me …144.14gaṇo me …144.15āvāso me …144.16lābho me …144.17yaso me …144.18pasaṁsā me …144.19sukhaṁ me …144.20cīvaraṁ me …144.21piṇḍapāto me …144.22senāsanaṁ me …144.23gilānapaccayabhesajjaparikkhārā me …144.24mātā me …144.25pitā me …144.26bhātā me …144.27bhaginī me …144.28putto me …144.29dhītā me …144.30mittā me …144.31amaccā me …144.32ñātī me …144.33“sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—144.34na socati.144.35<b>Nājjhetī</b>ti najjheti na ajjheti na upanijjhāyati na nijjhāyati na pajjhāyati.144.36Atha vā na jāyati na jiyyati na miyyati na cavati na upapajjatīti—144.37nājjhetīti—144.38na so socati nājjheti.

145.1<b>Chinnasoto abandhano</b>ti.145.2<b>Sotaṁ</b> vuccati taṇhā.145.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.145.4Yassesā sotā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati chinnasoto.145.5<b>Abandhano</b>ti rāgabandhanaṁ dosabandhanaṁ mohabandhanaṁ mānabandhanaṁ diṭṭhibandhanaṁ kilesabandhanaṁ duccaritabandhanaṁ, yassete bandhanā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati abandhanoti—145.6chinnasoto abandhano.

146.1Tenāha bhagavā—

147.1∥“Yodha kāme accatari,147.2saṅgaṁ loke duraccayaṁ;147.3Na so socati nājjheti,147.4chinnasoto abandhano”ti.

148.1∥<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehi,</b>148.2<b>pacchā te māhu kiñcanaṁ;</b>148.3<b>Majjhe ce no gahessasi,</b>148.4<b>upasanto carissasi.</b>

149.1<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehī</b>ti.149.2Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.149.3Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi.149.4Atha vā ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti.149.5Evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi.

150.1<b>Pacchā te māhu kiñcanan</b>ti.150.2Pacchā vuccati anāgataṁ.150.3Anāgate saṅkhāre ārabbha yāni uppajjeyyuṁ rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, imāni kiñcanāni tuyhaṁ mā ahu mā akāsi mā janesi mā sañjanesi mā nibbattesi mā abhinibbattesi pajaha vinodehi byantiṁ karohi anabhāvaṁ gamehīti—150.4pacchā te māhu kiñcanaṁ.

151.1<b>Majjhe ce no gahessasī</b>ti.151.2Majjhaṁ vuccati paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā.151.3Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na uggahessasi na gaṇhissasi na parāmasissasi nābhinandissasi nābhicarissasi na ajjhosissasi, abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajahissasi vinodessasi byantiṁ karissasi anabhāvaṁ gamessasīti—151.4majjhe ce no gahessasi.

152.1<b>Upasanto carissasī</b>ti.152.2Rāgassa santattā samitattā upasamitattā,152.3dosassa santattā samitattā upasamitattā …pe…152.4sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddho carissasi viharissasi iriyissasi vattissasi pālissasi yapissasi yāpissasīti—152.5upasanto carissasi.

153.1Tenāha bhagavā—

154.1∥“Yaṁ pubbe taṁ visosehi,154.2pacchā te māhu kiñcanaṁ;154.3Majjhe ce no gahessasi,154.4upasanto carissasī”ti.

155.1∥<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ,</b>155.2<b>yassa natthi mamāyitaṁ;</b>155.3<b>Asatā ca na socati,</b>155.4<b>sa ve loke na jīyati.</b>

156.1<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitan</b>ti.156.2<b>Sabbaso</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—156.3sabbasoti.156.4<b>Nāman</b>ti cattāro arūpino khandhā.156.5<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.156.6<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.156.7<b>Mamāyitan</b>ti dve mamattā—156.8taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…156.9idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…156.10idaṁ diṭṭhimamattaṁ.156.11<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitan</b>ti sabbaso nāmarūpasmiṁ mamattā yassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—156.12sabbaso nāmarūpasmiṁ, yassa natthi mamāyitaṁ.

157.1<b>Asatā ca na socatī</b>ti.157.2Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.157.3“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati,157.4sotaṁ me …157.5ghānaṁ me …157.6jivhā me …157.7kāyo me …157.8rūpā me …157.9saddā me …157.10gandhā me …157.11rasā me …157.12phoṭṭhabbā me …157.13kulaṁ me …157.14gaṇo me …157.15āvāso me …157.16lābho me …pe…157.17“sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.157.18Evampi asatā ca na socati.

158.1Atha vā asatāya dukkhāya vedanāya phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.158.2Evampi asatā ca na socati.158.3Atha vā cakkhurogena phuṭṭho pareto …pe…158.4ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.158.5Evampi asatā ca na socati.158.6Atha vā asante asaṁvijjamāne anupalabbhamāne “ahu vata me, taṁ vata me natthi, siyā vata me, taṁ vatāhaṁ na labhāmī”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti.158.7Evampi asatā ca na socati.

159.1<b>Sa ve loke na jīyatī</b>ti.159.2Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ atthi, tassa jāni atthi.

160.1Bhāsitampi hetaṁ—

161.1“Jīno rathassaṁ maṇikuṇḍale ca,161.2Putte ca dāre ca tatheva jīno;161.3Sabbesu bhogesu asesakesu,161.4Kasmā na santappasi sokakāle.

162.1Pubbeva maccaṁ vijahanti bhogā,162.2Macco dhane pubbataraṁ jahāsi;162.3Asassatā bhogino kāmakāmī,162.4Tasmā na socāmahaṁ sokakāle.

163.1Udeti āpūrati veti cando,163.2Atthaṁ tapetvāna paleti sūriyo;163.3Viditā mayā sattuka lokadhammā,163.4Tasmā na socāmahaṁ sokakāle”ti.

164.1Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi, tassa jāni natthi.164.2Bhāsitampi hetaṁ—164.3“‘nandasi, samaṇā’ti.164.4‘Kiṁ laddhā, āvuso’ti?164.5‘Tena hi, samaṇa, socasī’ti.164.6‘Kiṁ jīyittha, āvuso’ti?164.7‘Tena hi, samaṇa, neva nandasi na ca socasī’ti.164.8‘Evamāvuso’ti.

165.1∥‘Cirassaṁ vata passāma,165.2brāhmaṇaṁ parinibbutaṁ;165.3Anandiṁ anaghaṁ bhikkhuṁ,165.4tiṇṇaṁ loke visattikan’”ti.

166.1Sa ve loke na jīyati.166.2Tenāha bhagavā—

167.1“Sabbaso nāmarūpasmiṁ,167.2yassa natthi mamāyitaṁ;167.3Asatā ca na socati,167.4sa ve loke na jīyatī”ti.

168.1∥<b>Yassa natthi idaṁ meti,</b>168.2<b>paresaṁ vāpi kiñcanaṁ;</b>168.3<b>Mamattaṁ so asaṁvindaṁ,</b>168.4<b>natthi meti na socati.</b>

169.1<b>Yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanan</b>ti.169.2<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.169.3Yassa “mayhaṁ vā idaṁ paresaṁ vā idan”ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti.169.4Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

170.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—170.2“nāyaṁ, bhikkhave, kāyo tumhākaṁ, napi aññesaṁ.170.3Purāṇamidaṁ, bhikkhave, kammaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ vedanīyaṁ daṭṭhabbaṁ.170.4Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṁyeva sādhukaṁ yoniso manasikaroti—170.5‘iti imasmiṁ sati idaṁ hoti imassuppādā idaṁ uppajjati, imasmiṁ asati idaṁ na hoti imassa nirodhā idaṁ nirujjhati, yadidaṁ avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ …pe…170.6evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.170.7Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho …pe…170.8evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’”ti.170.9Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

171.1Vuttampi hetaṁ bhagavatā—

172.1∥“Suññato lokaṁ avekkhassu,172.2mogharāja sadā sato;172.3Attānudiṭṭhiṁ ūhacca,172.4evaṁ maccutaro siyā;172.5Evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ,172.6maccurājā na passatī”ti.

173.1Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

174.1Vuttampi hetaṁ bhagavatā—174.2“yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.3Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.174.4Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ?174.5Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.6Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.174.7Vedanā …174.8saññā …174.9saṅkhārā …174.10viññāṇaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.11Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.174.12Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, yaṁ imasmiṁ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ, taṁ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṁ vā kareyya, api nu tumhākaṁ evamassa—174.13‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṁ vā karotī’”ti?174.14“No hetaṁ, bhante”.174.15“Taṁ kissa hetu”?174.16“Na hi no etaṁ, bhante, attā vā attaniyaṁ vā”ti.174.17“Evamevaṁ kho, bhikkhave, yaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.18Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.174.19Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ?174.20Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.21Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.174.22Vedanā …174.23saññā …174.24saṅkhārā …174.25viññāṇaṁ na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.174.26Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti.174.27Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.174.28Bhāsitampi hetaṁ—

175.1“Suddhadhammasamuppādaṁ,175.2Suddhasaṅkhārasantatiṁ;175.3Passantassa yathābhūtaṁ,175.4Na bhayaṁ hoti gāmaṇi.

176.1Tiṇakaṭṭhasamaṁ lokaṁ,176.2Yadā paññāya passati;176.3Nāññaṁ patthayate kiñci,176.4Aññatra appaṭisandhiyā”ti.

177.1Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.177.2Vajirā bhikkhunī māraṁ pāpimantaṁ etadavoca—

178.1“Kaṁ nu sattoti paccesi,178.2māra diṭṭhigataṁ nu te;178.3Suddhasaṅkhārapuñjoyaṁ,178.4nayidha sattupalabbhati.

179.1Yathā hi aṅgasambhārā,179.2hoti saddo ratho iti;179.3Evaṁ khandhesu santesu,179.4hoti sattoti sammuti.

180.1Dukkhameva hi sambhoti,180.2dukkhaṁ tiṭṭhati veti ca;180.3Nāññatra dukkhā sambhoti,180.4nāññaṁ dukkhā nirujjhatī”ti.

181.1Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.181.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—

182.1“Evamevaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ samannesati yāvatā rūpassa gati,182.2vedanaṁ …182.3saññaṁ …182.4saṅkhāre …182.5viññāṇaṁ samannesati yāvatā viññāṇassa gati.182.6Tassa rūpaṁ samannesato yāvatā rūpassa gati,182.7vedanaṁ …182.8saññaṁ …182.9saṅkhāre …182.10viññāṇaṁ samannesato yāvatā viññāṇassa gati,182.11yampissa taṁ hoti ‘ahan’ti vā ‘maman’ti vā, ‘asmī’ti vā, tampi tassa na hotī”ti.182.12Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

183.1∥Āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca—183.2“‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati.183.3Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī”ti?183.4“Yasmā ca kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati.183.5Kiñcānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā?183.6Cakkhu kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā.183.7Rūpā suññā,183.8cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ,183.9cakkhusamphasso suñño,183.10yadidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ …183.11sotaṁ suññaṁ …183.12saddā suññā …183.13ghānaṁ suññaṁ …183.14gandhā suññā …183.15jivhā suññā …183.16rasā suññā …183.17kāyo suñño …183.18phoṭṭhabbā suññā …183.19mano suñño …183.20dhammā suññā …183.21manoviññāṇaṁ suññaṁ …183.22manosamphasso suñño,183.23yadidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā.183.24Yasmā kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī”ti.183.25Evampi yassa natthi idaṁ meti, paresaṁ vāpi kiñcanaṁ.

184.1<b>Mamattaṁ so asaṁvindan</b>ti.184.2<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—184.3taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…184.4idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…184.5idaṁ diṭṭhimamattaṁ.184.6Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamattaṁ avindanto asaṁvindanto anadhigacchanto appaṭilabhantoti—184.7mamattaṁ so asaṁvindaṁ.

185.1<b>Natthi meti na socatī</b>ti.185.2Vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati, vipariṇatasmiṁ vā vatthusmiṁ na socati.185.3“Cakkhu me vipariṇatan”ti na socati,185.4“sotaṁ me …pe…185.5sālohitā me vipariṇatā”ti na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjatīti—185.6natthi meti na socati.

186.1Tenāha bhagavā—

187.1∥“Yassa natthi idaṁ meti,187.2paresaṁ vāpi kiñcanaṁ;187.3Mamattaṁ so asaṁvindaṁ,187.4natthi meti na socatī”ti.

188.1∥<b>Aniṭṭhurī ananugiddho,</b>188.2<b>anejo sabbadhī samo;</b>188.3<b>Tamānisaṁsaṁ pabrūmi,</b>188.4<b>pucchito avikampinaṁ.</b>

189.1<b>Aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhī samo</b>ti.189.2Katamaṁ <b>niṭṭhuriyaṁ</b>?189.3Idhekacco niṭṭhuriyo hoti, paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issati usūyati issaṁ bandhati.189.4Yaṁ evarūpaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—189.5idaṁ vuccati niṭṭhuriyaṁ.189.6Yassetaṁ niṭṭhuriyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe…189.7ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati aniṭṭhurīti.189.8<b>Ananugiddho</b>ti.189.9<b>Gedho</b> vuccati taṇhā.189.10Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.189.11Yasseso gedho pahīno samucchinno …pe… ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati ananugiddho.189.12So rūpe agiddho,189.13sadde …pe…189.14diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu agiddho agadhito amucchito anajjhosanno, vītagedho vigatagedho cattagedho vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho, vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo, nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—189.15aniṭṭhurī ananugiddho.

190.1<b>Anejo sabbadhī samo</b>ti.190.2<b>Ejā</b> vuccati taṇhā.190.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.190.4Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.190.5Ejāya pahīnattā anejo.190.6So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—190.7anejo.190.8<b>Sabbadhī samo</b>ti <b>sabbaṁ</b> vuccati dvādasāyatanāni.190.9Cakkhu ceva rūpā ca …pe…190.10mano ceva dhammā ca.190.11Yato ajjhattikabāhiresu āyatanesu chandarāgo pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅkato āyatiṁ anuppādadhammo, so vuccati sabbadhi samo.190.12So sabbattha tādi sabbattha majjhatto sabbattha upekkhakoti—190.13anejo sabbadhī samo.

191.1<b>Tamānisaṁsaṁ pabrūmi, pucchito avikampinan</b>ti.191.2Avikampinaṁ puggalaṁ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito ime cattāro ānisaṁse pabrūmi.191.3Yo so aniṭṭhurī ananugiddho anejo sabbadhi samoti brūmi ācikkhāmi …pe… pakāsemīti—191.4tamānisaṁsaṁ pabrūmi pucchito avikampinaṁ.

192.1Tenāha bhagavā—

193.1∥“Aniṭṭhurī ananugiddho,193.2anejo sabbadhī samo;193.3Tamānisaṁsaṁ pabrūmi,193.4pucchito avikampinan”ti.

194.1∥<b>Anejassa vijānato,</b>194.2<b>natthi kāci nisaṅkhati;</b>194.3<b>Virato so viyārabbhā,</b>194.4<b>khemaṁ passati sabbadhi.</b>

195.1<b>Anejassa vijānato</b>ti.195.2<b>Ejā</b> vuccati taṇhā.195.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.195.4Yassesā ejā taṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.195.5Ejāya pahīnattā anejo.195.6So lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—195.7anejassa.195.8<b>Vijānato</b>ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato.195.9“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhato,195.10“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…195.11“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānato ājānato vijānato paṭivijānato paṭivijjhatoti—195.12anejassa vijānato.

196.1<b>Natthi kāci nisaṅkhatī</b>ti.196.2<b>Nisaṅkhatiyo</b> vuccanti puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro.196.3Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā nisaṅkhatiyo natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—196.4natthi kāci nisaṅkhati.

197.1<b>Virato so viyārabbhā</b>ti.197.2Viyārabbho vuccati puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro.197.3Yato puññābhisaṅkhāro ca apuññābhisaṅkhāro ca āneñjābhisaṅkhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, ettāvatā ārabbhā viyārabbhā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—197.4virato so viyārabbhā.

198.1<b>Khemaṁ passati sabbadhī</b>ti.198.2Bhayakaro rāgo bhayakaro doso bhayakaro moho …pe… bhayakarā kilesā.198.3Bhayakarassa rāgassa pahīnattā …pe… bhayakarānaṁ kilesānaṁ pahīnattā sabbattha khemaṁ passati sabbattha abhayaṁ passati sabbattha anītikaṁ passati sabbattha anupaddavaṁ passati sabbattha anupasaggaṁ passati sabbattha anupasaṭṭhattaṁ passatīti—198.4khemaṁ passati sabbadhi.

199.1Tenāha bhagavā—

200.1∥“Anejassa vijānato,200.2natthi kāci nisaṅkhati;200.3Virato so viyārabbhā,200.4khemaṁ passati sabbadhī”ti.

201.1∥<b>Na samesu na omesu,</b>201.2<b>Na ussesu vadate muni;</b>201.3<b>Santo so vītamaccharo,</b>201.4<b>Nādeti na nirassati.</b>201.5(Iti bhagavā.)

202.1<b>Na samesu na omesu, na ussesu vadate munī</b>ti.202.2<b>Munī</b>ti.202.3Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.202.4“Seyyohamasmī”ti vā “sadisohamasmī”ti vā “hīnohamasmī”ti vā na vadati na katheti na bhaṇati na dīpayati na voharatīti—202.5na samesu na omesu, na ussesu vadate muni.

203.1<b>Santo so vītamaccharo</b>ti.203.2<b>Santo</b>ti rāgassa santattā samitattā santo,203.3dosassa …pe…203.4mohassa …203.5sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—203.6santo.203.7So <b>vītamaccharo</b>ti.203.8Pañca macchariyāni āvāsamacchariyaṁ …pe… gāho vuccati macchariyaṁ.203.9Yassetaṁ macchariyaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ …pe… ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so vuccati vītamaccharo vigatamaccharo cattamaccharo vantamaccharo muttamaccharo pahīnamaccharo paṭinissaṭṭhamaccharoti—203.10santo so vītamaccharo.

204.1<b>Nādeti na nirassati, iti bhagavā</b>ti.204.2<b>Nādetī</b>ti rūpaṁ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati,204.3vedanaṁ …204.4saññaṁ …204.5saṅkhāre …204.6viññāṇaṁ …204.7gatiṁ …204.8upapattiṁ …204.9paṭisandhiṁ …204.10bhavaṁ …204.11saṁsāraṁ …204.12vaṭṭaṁ nādiyati na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—204.13nādeti.204.14<b>Na nirassatī</b>ti rūpaṁ na pajahati na vinodeti na byantiṁ karoti na anabhāvaṁ gameti,204.15vedanaṁ …204.16saññaṁ …204.17saṅkhāre …204.18viññāṇaṁ …204.19gatiṁ …204.20upapattiṁ …204.21paṭisandhiṁ …204.22bhavaṁ …204.23saṁsāraṁ …204.24vaṭṭaṁ na pajahati na vinodeti na byantiṁ karoti na anabhāvaṁ gameti.204.25<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti.

205.1Tenāha bhagavā—

206.1∥“Na samesu na omesu,206.2Na ussesu vadate muni;206.3Santo so vītamaccharo,206.4Nādeti na nirassati”.206.5(Iti bhagavā.)

207.1Attadaṇḍasuttaniddeso pannarasamo.