1.1Atha tuvaṭakasuttaniddesaṁ vakkhati—

2.1∥<b>Pucchāmi taṁ ādiccabandhu,</b>2.2<b>Vivekaṁ santipadañca mahesi;</b>2.3<b>Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu,</b>2.4<b>Anupādiyāno lokasmiṁ kiñci.</b>

3.1<b>Pucchāmi taṁ ādiccabandhū</b>ti.3.2<b>Pucchā</b>ti tisso pucchā—3.3adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā.3.4Katamā adiṭṭhajotanā pucchā?3.5Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṁ pucchati—3.6ayaṁ adiṭṭhajotanā pucchā.3.7Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā?3.8Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ, aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati—3.9ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā.3.10Katamā vimaticchedanā pucchā?3.11Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto, “evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti so vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati—3.12ayaṁ vimaticchedanā pucchā.3.13Imā tisso pucchā.

4.1Aparāpi tisso pucchā—4.2manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā.4.3Katamā manussapucchā?4.4Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti—4.5ayaṁ manussapucchā.4.6Katamā amanussapucchā?4.7Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti—4.8ayaṁ amanussapucchā.4.9Katamā nimmitapucchā?4.10Yaṁ bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ taṁ so nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati, bhagavā tassa visajjeti—4.11ayaṁ nimmitapucchā.4.12Imā tisso pucchā.

5.1Aparāpi tisso pucchā—5.2attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā.5.3Aparāpi tisso pucchā—5.4diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā.5.5Aparāpi tisso pucchā—5.6anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā.5.7Aparāpi tisso pucchā—5.8atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā.5.9Aparāpi tisso pucchā—5.10ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā.5.11Aparāpi tisso pucchā—5.12kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā.5.13Aparāpi tisso pucchā—5.14khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā.5.15Aparāpi tisso pucchā—5.16satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā.5.17Aparāpi tisso pucchā—5.18indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā.5.19Aparāpi tisso pucchā—5.20maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.

6.1<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ, “kathayassu me”ti—6.2pucchāmi taṁ.6.3<b>Ādiccabandhū</b>ti.6.4Ādicco vuccati sūriyo.6.5Sūriyo gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu;6.6tasmā buddho ādiccabandhūti—6.7pucchāmi taṁ ādiccabandhu.

7.1<b>Vivekaṁ santipadañca mahesī</b>ti.7.2<b>Vivekā</b>ti tayo vivekā—7.3kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko.

8.1Katamo kāyaviveko?8.2Idha bhikkhu vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ kāyena vivittena viharati.8.3So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—8.4ayaṁ kāyaviveko.

9.1Katamo cittaviveko?9.2Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ vivittaṁ hoti,9.3dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ vivittaṁ hoti,9.4tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā cittaṁ vivittaṁ hoti,9.5catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ vivittaṁ hoti,9.6ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti,9.7viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti,9.8ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti,9.9nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti.9.10Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.9.11Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.9.12Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti.9.13Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ vivittaṁ hoti—9.14ayaṁ cittaviveko.

10.1Katamo upadhiviveko?10.2<b>Upadhi</b> vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.10.3Upadhiviveko vuccati amataṁ nibbānaṁ.10.4Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ—10.5ayaṁ upadhiviveko.10.6Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṁ nekkhammābhiratānaṁ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṁ paramavodānappattānaṁ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṁ puggalānaṁ visaṅkhāragatānaṁ.

11.1∥<b>Santī</b>ti ekena ākārena santipi santipadampi taṁyeva amataṁ nibbānaṁ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.11.2Vuttañhetaṁ bhagavatā—11.3“santametaṁ padaṁ, paṇītametaṁ padaṁ, yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan”ti.11.4Atha aparena ākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṁvattanti, seyyathidaṁ—11.5cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—11.6ime vuccanti santipadaṁ tāṇapadaṁ leṇapadaṁ saraṇapadaṁ abhayapadaṁ accutapadaṁ amatapadaṁ nibbānapadaṁ.

12.1∥<b>Mahesī</b>ti kiṁ mahesi bhagavā.12.2Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe…12.3mahantaṁ paññākkhandhaṁ …12.4mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ …12.5mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi;12.6mahato tamokāyassa padālanaṁ, mahato vipallāsassa bhedanaṁ, mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ, mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ, mahato mānadhajassa papātanaṁ, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ, mahato oghassa nittharaṇaṁ, mahato bhārassa nikkhepanaṁ, mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ, mahato santāpassa nibbāpanaṁ, mahato pariḷāhassa paṭipassaddhiṁ, mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde mahantāni indriyāni mahantāni balāni mahante bojjhaṅge mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi;12.7mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṁ buddho kahaṁ bhagavā kahaṁ devadevo kahaṁ narāsabhoti mahesīti—12.8vivekaṁ santipadañca mahesi.

13.1<b>Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhū</b>ti.13.2Kathaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā attano rāgaṁ nibbāpeti, dosaṁ nibbāpeti, mohaṁ nibbāpeti, kodhaṁ … upanāhaṁ … makkhaṁ … paḷāsaṁ … issaṁ … macchariyaṁ … māyaṁ … sāṭheyyaṁ … thambhaṁ … sārambhaṁ … mānaṁ … atimānaṁ … madaṁ … pamādaṁ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe darathe … sabbe pariḷāhe … sabbe santāpe …13.3sabbākusalābhisaṅkhāre nibbāpeti sameti upasameti vūpasameti paṭipassambheti.13.4<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā bhikkhūti—13.5kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu.

14.1<b>Anupādiyāno lokasmiṁ kiñcī</b>ti.14.2Catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhayamāno aparāmasamāno anabhinivisamāno.14.3<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.14.4<b>Kiñcī</b>ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagatanti—14.5anupādiyāno lokasmiṁ kiñci.

15.1Tenāha so nimmito—

16.1∥“Pucchāmi taṁ ādiccabandhu,16.2Vivekaṁ santipadañca mahesi;16.3Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu,16.4Anupādiyāno lokasmiṁ kiñcī”ti.

17.1∥<b>Mūlaṁ papañcasaṅkhāya,</b>17.2(iti bhagavā)17.3<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe;</b>17.4<b>Yā kāci taṇhā ajjhattaṁ,</b>17.5<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe.</b>

18.1<b>Mūlaṁ papañcasaṅkhāya, (iti bhagavā) mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti.18.2Papañcāyeva papañcasaṅkhā.18.3Taṇhāpapañcasaṅkhā diṭṭhipapañcasaṅkhā.18.4Katamaṁ taṇhāpapañcassa mūlaṁ?18.5Avijjāmūlaṁ, ayonisomanasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—18.6idaṁ taṇhāpapañcassa mūlaṁ.18.7Katamaṁ diṭṭhipapañcassa mūlaṁ?18.8Avijjāmūlaṁ, ayonisomanasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—18.9idaṁ diṭṭhipapañcassa mūlaṁ.

19.1∥<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ.19.2Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṁ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā;19.3bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ;19.4vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—19.5mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā.

20.1<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti.20.2<b>Mantā</b> vuccati paññā.20.3Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.20.4<b>Asmī</b>ti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo;20.5vedanāya …20.6saññāya …20.7saṅkhāresu …20.8viññāṇe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayoti.20.9Mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā.20.10<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti.20.11Papañcasaṅkhāya mūlañca asmimānañca mantāya sabbaṁ rundheyya uparundheyya nirodheyya vūpasameyya atthaṅgameyya paṭipassambheyyāti—20.12mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā, mantā asmīti sabbamuparundhe.

21.1<b>Yā kāci taṇhā ajjhattan</b>ti.21.2<b>Yā kācī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—21.3yā kācīti.21.4<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe…21.5dhammataṇhā.21.6<b>Ajjhattan</b>ti ajjhattasamuṭṭhānā vā sā taṇhāti—21.7ajjhattaṁ.21.8Atha vā <b>ajjhattikaṁ</b> vuccati cittaṁ.21.9Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.21.10Cittena sā taṇhā sahagatā sahajātā saṁsaṭṭhā sampayuttā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇātipi ajjhattanti—21.11yā kāci taṇhā ajjhattaṁ.

22.1<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe</b>ti.22.2<b>Sadā</b>ti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ, satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmigajātaṁ avīcisantatisahitaṁ phusitaṁ, purebhattaṁ pacchābhattaṁ, purimaṁ yāmaṁ majjhimaṁ yāmaṁ pacchimaṁ yāmaṁ, kāḷe juṇhe, vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe.22.3<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—22.4kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,22.5vedanāsu …pe…22.6citte …pe…22.7dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato.22.8Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—22.9asati parivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satipaṭipakkhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ asammuṭṭhattā sato.22.10Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—22.11satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato.22.12Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—22.13sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato.22.14Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato.22.15Yā sati anussati paṭissati, sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā, sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—22.16ayaṁ vuccati sati.22.17Imāya satiyā upeto samupeto, upagato samupagato, upapanno samupapanno, samannāgato so vuccati sato.

23.1<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—23.2adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.23.3Katamā adhisīlasikkhā?23.4Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu,23.5khuddako sīlakkhandho …23.6mahanto sīlakkhandho, sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—23.7ayaṁ adhisīlasikkhā.

24.1Katamā adhicittasikkhā?24.2Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.24.3Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.24.4Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti “upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.24.5Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā <b>adukkhamasukhaṁ</b> upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—24.6ayaṁ adhicittasikkhā.

25.1Katamā adhipaññāsikkhā?25.2Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.25.3So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti,25.4“ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti—25.5ayaṁ adhipaññāsikkhā.

26.1<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe</b>ti.26.2Tāsaṁ taṇhānaṁ vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya;26.3imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya,26.4pajānanto sikkheyya,26.5passanto sikkheyya,26.6paccavekkhanto sikkheyya,26.7cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya,26.8saddhāya adhimuccanto sikkheyya,26.9vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya,26.10satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya,26.11cittaṁ samādahanto sikkheyya,26.12paññāya pajānanto sikkheyya,26.13abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya,26.14pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya,26.15pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya,26.16bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya,26.17sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—26.18tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe.

27.1Tenāha bhagavā—

28.1∥“Mūlaṁ papañcasaṅkhāya,28.2(iti bhagavā)28.3Mantā asmīti sabbamuparundhe;28.4Yā kāci taṇhā ajjhattaṁ,28.5Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe”ti.

29.1∥<b>Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā,</b>29.2<b>Ajjhattaṁ atha vāpi bahiddhā;</b>29.3<b>Na tena thāmaṁ kubbetha,</b>29.4<b>Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā.</b>

30.1<b>Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattan</b>ti.30.2Yaṁ kiñci attano guṇaṁ jāneyya kusale vā dhamme abyākate vā dhamme.30.3Katame attano guṇā?30.4Uccā kulā pabbajito vā assaṁ, mahābhogakulā pabbajito vā assaṁ, uḷārabhogakulā pabbajito vā assaṁ, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā assaṁ,30.5lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā assaṁ, suttantiko vā assaṁ, vinayadharo vā assaṁ, dhammakathiko vā assaṁ, āraññiko vā assaṁ, piṇḍapātiko vā assaṁ, paṁsukūliko vā assaṁ, tecīvariko vā assaṁ, sapadānacāriko vā assaṁ, khalupacchābhattiko vā assaṁ, nesajjiko vā assaṁ, yathāsanthatiko vā assaṁ,30.6paṭhamassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, dutiyassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, tatiyassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, catutthassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṁ, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā … ākiñcaññāyatanasamāpattiyā … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṁ—30.7ime vuccanti attano guṇā.30.8Yaṁ kiñci attano guṇaṁ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—30.9yaṁ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattaṁ.30.10<b>Atha vāpi bahiddhā</b>ti.30.11Upajjhāyassa vā ācariyassa vā te guṇā assūti—30.12atha vāpi bahiddhā.

31.1<b>Na tena thāmaṁ kubbethā</b>ti.31.2Attano vā guṇena paresaṁ vā guṇena thāmaṁ na kareyya, thambhaṁ na kareyya, mānaṁ na kareyya, unnatiṁ na kareyya, unnamaṁ na kareyya, na tena mānaṁ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti—31.3na tena thāmaṁ kubbetha.

32.1<b>Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā</b>ti.32.2Satānaṁ santānaṁ sappurisānaṁ buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ paccekabuddhānaṁ sā nibbutīti na vuttā na pavuttā na ācikkhitā na desitā na paññapitā na paṭṭhapitā na vivaṭā na vibhattā na uttānīkatā nappakāsitāti—32.3na hi sā nibbuti sataṁ vuttā.

33.1Tenāha bhagavā—

34.1∥“Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā,34.2Ajjhattaṁ atha vāpi bahiddhā;34.3Na tena thāmaṁ kubbetha,34.4Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā”ti.

35.1∥<b>Seyyo na tena maññeyya,</b>35.2<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho;</b>35.3<b>Phuṭṭho anekarūpehi,</b>35.4<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe.</b>

36.1<b>Seyyo na tena maññeyyā</b>ti.36.2“Seyyohamasmī”ti atimānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—36.3seyyo na tena maññeyya.

37.1<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho</b>ti.37.2“Hīnohamasmī”ti omānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.37.3“Sadisohamasmī”ti mānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—37.4nīceyyo atha vāpi sarikkho.

38.1<b>Phuṭṭho anekarūpehī</b>ti.38.2Anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgatoti—38.3phuṭṭho anekarūpehi.

39.1<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe</b>ti.39.2<b>Ātumā</b> vuccati attā.39.3Attānaṁ kappento vikappento vikappaṁ āpajjanto na tiṭṭheyyāti—39.4nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe.

40.1Tenāha bhagavā—

41.1∥“Seyyo na tena maññeyya,41.2Nīceyyo atha vāpi sarikkho;41.3Phuṭṭho anekarūpehi,41.4Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe”ti.

42.1∥<b>Ajjhattamevupasame,</b>42.2<b>Na aññato bhikkhu santimeseyya;</b>42.3<b>Ajjhattaṁ upasantassa,</b>42.4<b>Natthi attā kuto nirattā vā.</b>

43.1<b>Ajjhattamevupasame</b>ti.43.2Ajjhattaṁ rāgaṁ sameyya, dosaṁ sameyya, mohaṁ sameyya, kodhaṁ … upanāhaṁ … makkhaṁ … paḷāsaṁ … issaṁ … macchariyaṁ … māyaṁ … sāṭheyyaṁ … thambhaṁ … sārambhaṁ … mānaṁ … atimānaṁ … madaṁ … pamādaṁ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe darathe … sabbe pariḷāhe … sabbe santāpe …43.3sabbākusalābhisaṅkhāre sameyya upasameyya vūpasameyya nibbāpeyya paṭipassambheyyāti—43.4ajjhattamevupasame.

44.1<b>Na aññato bhikkhu santimeseyyā</b>ti.44.2Aññato asuddhimaggena, micchāpaṭipadāya, aniyyānapatena, aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā santiṁ upasantiṁ vūpasantiṁ nibbutiṁ paṭipassaddhiṁ na eseyya na gaveseyya na pariyeseyyāti—44.3na aññato bhikkhu santimeseyya.

45.1<b>Ajjhattaṁ upasantassā</b>ti.45.2Ajjhattaṁ rāgaṁ santassa, dosaṁ santassa, mohaṁ santassa …pe…45.3sabbākusalābhisaṅkhāre santassa upasantassa vūpasantassa nibbutassa paṭipassaddhiyāti—45.4ajjhattaṁ upasantassa.

46.1<b>Natthi attā kuto nirattā vā</b>ti.46.2<b>Natthī</b>ti paṭikkhepo.46.3<b>Attā</b>ti attadiṭṭhi natthi;46.4<b>nirattā</b>ti ucchedadiṭṭhi natthi.46.5<b>Attā</b>ti gahitaṁ natthi;46.6<b>nirattā</b>ti muñcitabbaṁ natthi.46.7Yassatthi gahitaṁ, tassatthi muñcitabbaṁ.46.8Yassatthi muñcitabbaṁ, tassa gahitaṁ gāhaṁ muñcanaṁ samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto.46.9So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—46.10natthi attā kuto nirattā vā.

47.1Tenāha bhagavā—

48.1∥“Ajjhattamevupasame,48.2Na aññato bhikkhu santimeseyya;48.3Ajjhattaṁ upasantassa,48.4Natthi attā kuto nirattā vā”ti.

49.1∥<b>Majjhe yathā samuddassa,</b>49.2<b>Ūmi no jāyatī ṭhito hoti;</b>49.3<b>Evaṁ ṭhito anejassa,</b>49.4<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.</b>

50.1<b>Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hotī</b>ti.50.2Samuddo caturāsītiyojanasahassāni ubbedhena gambhīro.50.3Heṭṭhā cattārīsayojanasahassāni udakaṁ macchakacchapehi kampati.50.4Upari cattārīsayojanasahassāni udakaṁ vātehi kampati.50.5Majjhe cattārīsayojanasahassāni udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati.50.6Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti.50.7Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

51.1Atha vā sattannaṁ pabbatānaṁ antarikāsu sattasīdantarā mahāsamuddā.51.2Tatra udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati.51.3Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti.51.4Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti.

52.1<b>Evaṁ ṭhito anejassā</b>ti.52.2<b>Evan</b>ti opammasampaṭipādanaṁ.52.3<b>Ṭhito</b>ti lābhepi na kampati, alābhepi na kampati, yasepi na kampati, ayasepi na kampati, pasaṁsāyapi na kampati, nindāyapi na kampati, sukhepi na kampati, dukkhepi na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—52.4evaṁ ṭhito.52.5<b>Anejassā</b>ti <b>ejā</b> vuccati taṇhā.52.6Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.52.7Yassesā ejā taṇhā pahīnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo.52.8Ejāya pahīnattā anejo;52.9so lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—52.10evaṁ ṭhito anejassa.

53.1<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti.53.2<b>Ussadā</b>ti sattussadā—53.3rāgussadaṁ, dosussadaṁ, mohussadaṁ, mānussadaṁ, diṭṭhussadaṁ, kilesussadaṁ, kammussadaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya.53.4<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—53.5ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

54.1Tenāha bhagavā—

55.1∥“Majjhe yathā samuddassa,55.2Ūmi no jāyatī ṭhito hoti;55.3Evaṁ ṭhito anejassa,55.4Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī”ti.

56.1∥<b>Akittayī vivaṭacakkhu,</b>56.2<b>Sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ;</b>56.3<b>Paṭipadaṁ vadehi bhaddante,</b>56.4<b>Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhiṁ.</b>

57.1<b>Akittayī vivaṭacakkhū</b>ti.57.2<b>Akittayī</b>ti akittayi parikittayi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānimakāsi pakāsesīti akittayi.57.3<b>Vivaṭacakkhū</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi vivaṭacakkhu—57.4maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu, dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu, paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu, buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu, samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

58.1Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu?58.2Maṁsacakkhumhipi bhagavato pañca vaṇṇā saṁvijjanti—58.3nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo.58.4Akkhilomāni ca bhagavato yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ umāpupphasamānaṁ.58.5Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇikārapupphasamānaṁ.58.6Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni.58.7Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ siniddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ addāriṭṭhakasamānaṁ.58.8Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ.58.9Tena bhagavā pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.58.10Yadā hipi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti.58.11Sūriyo vā atthaṅgato hoti.58.12Kāḷapakkho ca uposatho hoti.58.13Tibbo ca vanasaṇḍo hoti.58.14Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti.58.15Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati.58.16Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya.58.17Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhipeyya.58.18Taññeva tilaphalaṁ uddhareyya.58.19Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato pākatikaṁ maṁsacakkhu.58.20Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

59.1Kathaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu?59.2Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate.59.3Yathākammūpage satte pajānāti—59.4“ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā.59.5Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā”ti.59.6Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate;59.7yathākammūpage satte pajānāti.59.8Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṁsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṁ lokadhātuṁ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṁ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya.59.9Yāvatakaṁ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya.59.10Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato dibbacakkhu.59.11Evaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu.

60.1Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu?60.2Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā anijjhāpetā pekkhetā pasādetā.60.3So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

61.1So hi bhagavā jānaṁ jānāti passaṁ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato.61.2Natthi tassa bhagavato aññātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphassitaṁ paññāya.61.3Atītaṁ anāgataṁ paccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchanti.61.4Yaṁ kiñci neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṁ taṁ antobuddhañāṇe parivattati.

62.1Sabbaṁ kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti62.2sabbaṁ vacīkammaṁ …62.3sabbaṁ manokammaṁ …62.4atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ, anāgate paccuppanne appaṭihataṁ ñāṇaṁ.62.5Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ;62.6neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ, neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi.62.7Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.62.8Yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ sammāphusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati, uparimaṁ samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino;62.9evamevaṁ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino.62.10Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ;62.11neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ.62.12Neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi.62.13Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

63.1Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.63.2Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā.63.3Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.63.4Sabbesaṁ sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti, anusayaṁ jānāti, caritaṁ jānāti, adhimuttiṁ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti.63.5Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

64.1Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṁ upādāya antomahāsamudde parivattanti;64.2evamevaṁ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.64.3Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṁ venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti;64.4evamevaṁ yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti;64.5buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.64.6Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhaṁ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca.64.7Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā.64.8Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti.64.9Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṁ paññāyāti.64.10Evaṁ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu.

65.1∥Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu?65.2Bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.65.3Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena;65.4evamevaṁ bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante.65.5Jānāti bhagavā—65.6“ayaṁ puggalo rāgacarito, ayaṁ dosacarito, ayaṁ mohacarito, ayaṁ vitakkacarito, ayaṁ saddhācarito, ayaṁ ñāṇacarito”ti.65.7Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṁ katheti;65.8dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṁ ācikkhati;65.9mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṁvāse niveseti;65.10vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ ācikkhati;65.11saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṁ nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ dhammasudhammataṁ saṅghasuppaṭipattiṁ sīlāni ca attano;65.12ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa ācikkhati vipassanānimittaṁ aniccākāraṁ dukkhākāraṁ anattākāraṁ.

66.1∥“Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,66.2Yathāpi passe janataṁ samantato;66.3Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha,66.4Pāsādamāruyha samantacakkhu;66.5Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko,66.6Avekkhassu jātijarābhibhūtan”ti.

67.1Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu.

68.1Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu?68.2<b>Samantacakkhu</b> vuccati sabbaññutañāṇaṁ.68.3Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.

69.1∥“Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci,69.2Atho aviññātamajānitabbaṁ;69.3Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ,69.4Tathāgato tena samantacakkhū”ti.

70.1Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhūti—70.2akittayi vivaṭacakkhu.

71.1<b>Sakkhidhammaṁ parissayavinayan</b>ti.71.2<b>Sakkhidhamman</b>ti na itihitihaṁ, na itikirāya, na paramparāya, na piṭakasampadāya, na takkahetu, na nayahetu, na ākāraparivitakkena, na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammanti—71.3sakkhidhammaṁ.71.4<b>Parissayavinayan</b>ti.71.5<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—71.6pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.71.7Katame pākaṭaparissayā?71.8Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā—71.9ime vuccanti pākaṭaparissayā.

72.1Katame paṭicchannaparissayā?72.2Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—72.3ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

73.1<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā?73.2Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.73.3Kathaṁ parisahantīti parissayā?73.4Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.73.5Evaṁ parisahantīti—73.6parissayā.

74.1Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā?74.2Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.74.3Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ?74.4Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa—74.5imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.74.6Evampi parihānāya saṁvattantīti—74.7parissayā.

75.1Kathaṁ tatrāsayāti parissayā?75.2Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā.75.3Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti;75.4evamevaṁ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti.75.5Evampi tatrāsayāti—75.6parissayā.

76.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—76.2“sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati.76.3Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati?76.4Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti.76.5Tasmā sāntevāsikoti vuccati.76.6Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti.76.7Tasmā sācariyakoti vuccati.

77.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā …pe…77.2ghānena gandhaṁ ghāyitvā …77.3jivhāya rasaṁ sāyitvā …77.4kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …77.5manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti.77.6Tasmā sāntevāsikoti vuccati.77.7Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti.77.8Tasmā sācariyakoti vuccati.77.9Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatī”ti.77.10Evampi tatrāsayāti—77.11parissayā.

78.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—78.2“tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā.78.3Katame tayo?78.4Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko;78.5doso, bhikkhave …pe…78.6moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko.78.7Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikāti.

79.1Anatthajanano lobho,79.2lobho cittappakopano;79.3Bhayamantarato jātaṁ,79.4taṁ jano nāvabujjhati.

80.1Luddho atthaṁ na jānāti,80.2luddho dhammaṁ na passati;80.3Andhantamaṁ tadā hoti,80.4yaṁ lobho sahate naraṁ.

81.1Anatthajanano doso,81.2doso cittappakopano;81.3Bhayamantarato jātaṁ,81.4taṁ jano nāvabujjhati.

82.1Kuddho atthaṁ na jānāti,82.2kuddho dhammaṁ na passati;82.3Andhantamaṁ tadā hoti,82.4yaṁ doso sahate naraṁ.

83.1Anatthajanano moho,83.2moho cittappakopano;83.3Bhayamantarato jātaṁ,83.4taṁ jano nāvabujjhati.

84.1Mūḷho atthaṁ na jānāti,84.2mūḷho dhammaṁ na passati;84.3Andhantamaṁ tadā hoti,84.4yaṁ moho sahate naran”ti.

85.1Evampi tatrāsayāti—85.2parissayā.

86.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—86.2“tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.86.3Katame tayo?86.4Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya;86.5doso kho, mahārāja …pe…86.6moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.86.7Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya.

87.1∥Lobho doso ca moho ca,87.2purisaṁ pāpacetasaṁ;87.3Hiṁsanti attasambhūtā,87.4tacasāraṁva samphalan”ti.

88.1Evampi tatrāsayāti—88.2parissayā.

89.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—

90.1∥“Rāgo ca doso ca itonidānā,90.2Aratī ratī lomahaṁso itojā;90.3Ito samuṭṭhāya manovitakkā,90.4Kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti.

91.1Evampi tatrāsayāti—91.2parissayā.

92.1<b>Parissayavinayan</b>ti parissayavinayaṁ parissayappahānaṁ parissayavūpasamaṁ parissayapaṭinissaggaṁ parissayapaṭipassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—92.2sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ.

93.1<b>Paṭipadaṁ vadehi bhaddante</b>ti.93.2Paṭipadaṁ vadehi—93.3sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ sīlesu paripūrakāritaṁ indriyesu guttadvārataṁ bhojane mattaññutaṁ jāgariyānuyogaṁ satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—93.4paṭipadaṁ vadehi.93.5<b>Bhaddante</b>ti so nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ ālapati.93.6Atha vā yaṁ tvaṁ dhammaṁ ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi sabbaṁ taṁ sundaraṁ bhaddakaṁ kalyāṇaṁ anavajjaṁ sevitabbanti—93.7paṭipadaṁ vadehi bhaddante.

94.1<b>Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhin</b>ti.94.2<b>Pātimokkhan</b>ti sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā.94.3<b>Atha vāpi samādhin</b>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhatamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhīti—94.4pātimokkhaṁ atha vāpi samādhiṁ.

95.1Tenāha so nimmito—

96.1∥“Akittayī vivaṭacakkhu,96.2Sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ;96.3Paṭipadaṁ vadehi bhaddante,96.4Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhin”ti.

97.1∥<b>Cakkhūhi neva lolassa,</b>97.2<b>Gāmakathāya āvaraye sotaṁ;</b>97.3<b>Rase ca nānugijjheyya,</b>97.4<b>Na ca mamāyetha kiñci lokasmiṁ.</b>

98.1<b>Cakkhūhi neva lolassā</b>ti.98.2Kathaṁ cakkhuloloti?98.3Idhekacco cakkhuloliyena samannāgato hoti—98.4“adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto ca hoti rūpassa dassanāya.98.5Evampi cakkhulolo hoti.

99.1Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.99.2Evampi cakkhulolo hoti.

100.1∥Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.100.2Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.100.3Evampi cakkhulolo hoti.

101.1∥Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—101.2naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā.101.3Evampi cakkhulolo hoti.

102.1Kathaṁ na cakkhulolo hoti?102.2Idha bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati na hatthiṁ olokento, na assaṁ olokento, na rathaṁ olokento, na pattiṁ olokento, na itthiyo olokento, na purise olokento, na kumārake olokento, na kumārikāyo olokento, na antarāpaṇaṁ olokento, na gharamukhāni olokento, na uddhaṁ olokento, na adho olokento, na disāvidisāvipekkhamāno gacchati.102.3Evampi na cakkhulolo hoti.

103.1∥Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.103.2Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.103.3Evampi na cakkhulolo hoti.

104.1Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—104.2naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ …pe…104.3anīkadassanaṁ iti vā.104.4Evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti.104.5Evampi na cakkhulolo hoti.

105.1<b>Cakkhūhi neva lolassā</b>ti.105.2Cakkhuloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, cakkhuloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—105.3cakkhūhi neva lolassa.

106.1<b>Gāmakathāya āvaraye sotan</b>ti.106.2Gāmakathā vuccati bāttiṁsa tiracchānakathā, seyyathidaṁ—106.3rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā pānakathā vatthakathā yānakathā sayanakathā mālākathā gandhakathā ñātikathā gāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā itthikathā sūrakathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā lokakkhāyikā samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā.106.4<b>Gāmakathāya āvaraye sotan</b>ti.106.5Gāmakathāya sotaṁ āvareyya nivāreyya saṁvareyya rakkheyya gopeyya pidaheyya pacchindeyyāti—106.6gāmakathāya āvaraye sotaṁ.

107.1∥<b>Rase ca nānugijjheyyā</b>ti.107.2<b>Rase cā</b>ti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṁ madhuraṁ tittakaṁ kaṭukaṁ loṇikaṁ khārikaṁ lambikaṁ kasāvo sādu asādu sītaṁ uṇhaṁ.107.3Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā;107.4te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti, te ambilaṁ labhitvā anambilaṁ pariyesanti, anambilaṁ labhitvā ambilaṁ pariyesanti …pe…107.5sītaṁ labhitvā uṇhaṁ pariyesanti, uṇhaṁ labhitvā sītaṁ pariyesanti.107.6Te yaṁ yaṁ labhitvā tena tena na tussanti, aparāparaṁ pariyesanti, manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā.107.7Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya …pe…107.8anavajjatā ca phāsuvihāro cāti.

108.1Yathā vaṇaṁ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya, yathā vā pana akkhaṁ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā puttamaṁsaṁ āhāraṁ āhāreyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya;108.2evamevaṁ bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya …pe…108.3anavajjatā ca phāsuvihāro cāti rasataṇhaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—108.4rase ca nānugijjheyya.

109.1<b>Na ca mamāyetha kiñci lokasmin</b>ti.109.2<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—109.3taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…109.4idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…109.5idaṁ diṭṭhimamattaṁ.109.6Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya;109.7sotaṁ … ghānaṁ … jivhaṁ … kāyaṁ … rūpe …109.8sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ …109.9kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ …109.10ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ …109.11atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ …109.12diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya.109.13<b>Kiñcī</b>ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ.109.14<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—109.15na ca mamāyetha kiñci lokasmiṁ.

110.1Tenāha bhagavā—

111.1∥“Cakkhūhi neva lolassa,111.2Gāmakathāya āvaraye sotaṁ;111.3Rase ca nānugijjheyya,111.4Na ca mamāyetha kiñci lokasmin”ti.

112.1∥<b>Phassena yadā phuṭṭhassa,</b>112.2<b>Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;</b>112.3<b>Bhavañca nābhijappeyya,</b>112.4<b>Bheravesu ca na sampavedheyya.</b>

113.1<b>Phassena yadā phuṭṭhassā</b>ti.113.2<b>Phasso</b>ti rogaphasso.113.3Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa;113.4cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena …pe…113.5ghānarogena … jivhārogena … kāyarogena … sīsarogena … kaṇṇarogena … mukharogena … dantarogena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṁsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pittasamuṭṭhānena ābādhena … semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena … visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—113.6phassena yadā phuṭṭhassa.

114.1<b>Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti.114.2Ādevaṁ paridevaṁ ādevanaṁ paridevanaṁ ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpaṁ vippalāpaṁ lālappaṁ lālappāyanaṁ lālappāyitattaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya.114.3<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—114.4paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

115.1<b>Bhavañca nābhijappeyyā</b>ti.115.2Kāmabhavaṁ na jappeyya, rūpabhavaṁ na jappeyya, arūpabhavaṁ na jappeyya na pajappeyya nābhijappeyyāti—115.3bhavañca nābhijappeyya.

116.1∥<b>Bheravesu ca na sampavedheyyā</b>ti.116.2<b>Bheravā</b>ti ekenākārena bhayampi bheravampi taññeva.116.3Vuttañhetaṁ bhagavatā—116.4“etaṁ nūna taṁ bhayabheravaṁ āgacchatī”ti.116.5Bahiddhārammaṇaṁ vuttaṁ sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā assā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā.116.6Athāparena ākārena bhayaṁ vuccati ajjhattikaṁ cittasamuṭṭhānaṁ bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso, jātibhayaṁ jarābhayaṁ byādhibhayaṁ maraṇabhayaṁ rājabhayaṁ corabhayaṁ aggibhayaṁ udakabhayaṁ attānuvādabhayaṁ parānuvādabhayaṁ daṇḍabhayaṁ duggatibhayaṁ ūmibhayaṁ kumbhīlabhayaṁ āvaṭṭabhayaṁ susukābhayaṁ ājīvikabhayaṁ asilokabhayaṁ parisāya sārajjabhayaṁ madanabhayaṁ duggatibhayaṁ bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso.116.7<b>Bheravesu ca na sampavedheyyā</b>ti bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—116.8bheravesu ca na sampavedheyya.

117.1Tenāha bhagavā—

118.1∥“Phassena yadā phuṭṭhassa,118.2Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;118.3Bhavañca nābhijappeyya,118.4Bheravesu ca na sampavedheyyā”ti.

119.1∥<b>Annānamatho pānānaṁ,</b>119.2<b>Khādanīyānamathopi vatthānaṁ;</b>119.3<b>Laddhā na sannidhiṁ kayirā,</b>119.4<b>Na ca parittase tāni alabhamāno.</b>

120.1∥<b>Annānamatho pānānaṁ, khādanīyānamathopi vatthānan</b>ti.120.2<b>Annānan</b>ti odano kummāso sattu maccho maṁsaṁ.120.3<b>Pānānan</b>ti aṭṭha pānāni—120.4ambapānaṁ, jambupānaṁ, cocapānaṁ, mocapānaṁ, madhupānaṁ, muddikapānaṁ, sālūkapānaṁ, phārusakapānaṁ.120.5Aparānipi aṭṭha pānāni—120.6kosambapānaṁ, kolapānaṁ, badarapānaṁ, ghatapānaṁ, telapānaṁ, payopānaṁ, yāgupānaṁ, rasapānaṁ.120.7<b>Khādanīyānan</b>ti piṭṭhakhajjakaṁ, pūvakhajjakaṁ, mūlakhajjakaṁ, tacakhajjakaṁ, pattakhajjakaṁ, pupphakhajjakaṁ, phalakhajjakaṁ.120.8<b>Vatthānan</b>ti cha cīvarāni—120.9khomaṁ, kappāsikaṁ, koseyyaṁ, kambalaṁ, sāṇaṁ, bhaṅganti—120.10annānamatho pānānaṁ khādanīyānamathopi vatthānaṁ.

121.1∥<b>Laddhā na sannidhiṁ kayirā</b>ti.121.2<b>Laddhā</b>ti laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na navakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—121.3laddhā.121.4<b>Na sannidhiṁ kayirā</b>ti annasannidhiṁ pānasannidhiṁ vatthasannidhiṁ yānasannidhiṁ sayanasannidhiṁ gandhasannidhiṁ āmisasannidhiṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—121.5laddhā na sannidhiṁ kayirā.

122.1<b>Na ca parittase tāni alabhamāno</b>ti.122.2Annaṁ vā na labhāmi, pānaṁ vā na labhāmi, vatthaṁ vā na labhāmi, kulaṁ vā na labhāmi, gaṇaṁ vā na labhāmi, āvāsaṁ vā na labhāmi, lābhaṁ vā na labhāmi, yasaṁ vā na labhāmi, pasaṁsaṁ vā na labhāmi, sukhaṁ vā na labhāmi, cīvaraṁ vā na labhāmi, piṇḍapātaṁ vā na labhāmi, senāsanaṁ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi, “appaññātomhī”ti na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—122.3na ca parittase tāni alabhamāno.

123.1Tenāha bhagavā—

124.1∥“Annānamatho pānānaṁ,124.2Khādanīyānamathopi vatthānaṁ;124.3Laddhā na sannidhiṁ kayirā,124.4Na ca parittase tāni alabhamāno”ti.

125.1∥<b>Jhāyī na pādalolassa,</b>125.2<b>Virame kukkuccā nappamajjeyya;</b>125.3<b>Athāsanesu sayanesu,</b>125.4<b>Appasaddesu bhikkhu vihareyya.</b>

126.1<b>Jhāyī na pādalolassā</b>ti.126.2<b>Jhāyī</b>ti paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, pītisahagatenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, sukhasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī, jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti—126.3jhāyī.

127.1<b>Na pādalolassā</b>ti.127.2Kathaṁ pādalolo hoti?127.3Idhekacco pādaloliyena samannāgato hoti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto viharati.127.4Evampi pādalolo hoti.

128.1∥Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādaloliyena samannāgato hoti.128.2Na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati, vihārato vihāraṁ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṁ gacchati, pāsādato pāsādaṁ gacchati, hammiyato hammiyaṁ gacchati, guhāya guhaṁ gacchati, leṇato leṇaṁ gacchati, kuṭito kuṭiṁ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṁ gacchati, aṭṭato aṭṭaṁ gacchati, māḷato māḷaṁ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṁ gacchati, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṁ gacchati, maṇḍalamāḷato maṇḍalamāḷaṁ gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṁ gacchati.128.3Yattha vā pana bhikkhū nisīdanti tahiṁ gacchati, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṁ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṁ vā catuttho hoti.128.4Tattha bahuṁ samphappalāpaṁ palapati, seyyathidaṁ—128.5rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ yānakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ iti bhavābhavakathaṁ iti vā.128.6Evampi pādalolo hoti.

129.1<b>Na pādalolassā</b>ti.129.2Pādaloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti—129.3jhāyī na pādalolassa.

130.1<b>Virame kukkuccā nappamajjeyyā</b>ti.130.2<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ, pādakukkuccampi kukkuccaṁ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā, yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—130.3idaṁ vuccati kukkuccaṁ.

131.1Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—131.2katattā ca akatattā ca.131.3Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho?131.4“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho,131.5“kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho,131.6“kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritaṁ …pe…131.7“kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṁ …pe… manovilekho,131.8“kataṁ me adinnādānaṁ …131.9kato me kāmesumicchācāro …131.10kato me musāvādo …131.11katā me pisuṇā vācā …131.12katā me pharusā vācā …131.13kato me samphappalāpo …131.14katā me abhijjhā …131.15kato me byāpādo …131.16katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.131.17Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.

132.1Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho,132.2“indriyesumhi aguttadvāro”ti …pe…132.3“bhojane amattaññumhī”ti …132.4“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti …132.5“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti …132.6“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti …132.7“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti …132.8“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti …132.9“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti …132.10“abhāvitāni me pañca balānī”ti …132.11“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti …132.12“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti …132.13“dukkhaṁ me apariññātan”ti …132.14“samudayo me appahīno”ti …132.15“maggo me abhāvito”ti …132.16“nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.132.17<b>Virame kukkuccā</b>ti kukkuccā ārameyya virameyya paṭivirameyya kukkuccaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya.132.18Kukkuccā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—132.19virame kukkuccā.

133.1∥<b>Nappamajjeyyā</b>ti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamādo kusalesu dhammesu.133.2“Kadāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti?133.3Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu.133.4“Kadāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe…133.5paññākkhandhaṁ …133.6vimuttikkhandhaṁ …133.7vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ …133.8kadāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti?133.9Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—133.10virame kukkuccā nappamajjeyya.

134.1<b>Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyyā</b>ti.134.2<b>Athā</b>ti padasandhi …pe…134.3āsanaṁ vuccati yattha nisīdati—134.4mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro.134.5<b>Sayanaṁ</b> vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhāti—134.6athāsanesu sayanesu.

135.1<b>Appasaddesu bhikkhu vihareyyā</b>ti.135.2Appasaddesu appanigghosesu vijanavātesu manussarāhasseyyakesu paṭisallānasāruppesu senāsanesu careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—135.3athāsanesu sayanesu appasaddesu bhikkhu vihareyya.

136.1Tenāha bhagavā—

137.1∥“Jhāyī na pādalolassa,137.2Virame kukkuccā nappamajjeyya;137.3Athāsanesu sayanesu,137.4Appasaddesu bhikkhu vihareyyā”ti.

138.1∥<b>Niddaṁ na bahulīkareyya,</b>138.2<b>Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī;</b>138.3<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ,</b>138.4<b>Methunaṁ vippajahe savibhūsaṁ.</b>

139.1<b>Niddaṁ na bahulīkareyyā</b>ti.139.2Rattindivaṁ chakoṭṭhāsaṁ kāretvā pañcakoṭṭhāsaṁ paṭijaggeyya ekakoṭṭhāsaṁ nippajjeyyāti—139.3niddaṁ na bahulīkareyya.

140.1<b>Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī</b>ti.140.2Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeyya pādepādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya.

141.1<b>Jāgariyaṁ bhajeyyā</b>ti jāgariyaṁ bhajeyya sambhajeyya seveyya niseveyya saṁseveyya paṭiseveyyāti—141.2jāgariyaṁ bhajeyya.

142.1<b>Ātāpī</b>ti.142.2Ātappaṁ vuccati vīriyaṁ.142.3Yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo ṭhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggaho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo.142.4Iminā ātāpena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato so vuccati ātāpīti—142.5jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī.

143.1∥<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsan</b>ti.143.2<b>Tandī</b>ti tandī tandiyanā tandiyitattaṁ tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ.143.3<b>Māyā</b> vuccati vañcanikā cariyā.143.4Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā …143.5vācāya …pe…143.6manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati.143.7Mā maṁ jaññāti icchati, mā maṁ jaññāti saṅkappeti, mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati, mā maṁ jaññāti kāyena parakkamati.143.8Yā evarūpā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—143.9ayaṁ vuccati māyā.143.10<b>Hassan</b>ti idhekacco ativelaṁ dantavidaṁsakaṁ hasati.143.11Vuttañhetaṁ bhagavatā—143.12“komārakamidaṁ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṁ ativelaṁ dantavidaṁsakaṁ hasitan”ti.

144.1∥<b>Khiḍḍā</b>ti dve khiḍḍā—144.2kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā.144.3Katamā kāyikā khiḍḍā?144.4Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅkacīrenapi kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti—144.5ayaṁ kāyikā khiḍḍā.144.6Katamā vācasikā khiḍḍā?144.7Mukhabherikaṁ mukhālambaraṁ mukhaḍiṇḍimakaṁ mukhavalimakaṁ mukhabheruḷakaṁ mukhadaddarikaṁ nāṭakaṁ lāpaṁ gītaṁ davakammaṁ—144.8ayaṁ vācasikā khiḍḍā.

145.1Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṁdvayasamāpatti.145.2Kiṅkāraṇā vuccati methunadhammo?145.3Ubhinnaṁ rattānaṁ sārattānaṁ avassutānaṁ pariyuṭṭhitānaṁ pariyādinnacittānaṁ ubhinnaṁ sadisānaṁ dhammoti, taṅkāraṇā vuccati methunadhammo.145.4Yathā ubho kalahakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā … ubho bhassakārakā … ubho adhikaraṇakārakā … ubho vivādakārakā … ubho vādino … ubho sallāpakā methunakāti vuccanti;145.5evamevaṁ ubhinnaṁ rattānaṁ sārattānaṁ avassutānaṁ pariyuṭṭhitānaṁ pariyādinnacittānaṁ ubhinnaṁ sadisānaṁ dhammoti, taṅkāraṇā vuccati methunadhammo.

146.1<b>Vibhūsā</b>ti dve vibhūsā—146.2atthi agāriyassa vibhūsā, atthi pabbajitassa vibhūsā.146.3Katamā agāriyassa vibhūsā?146.4Kesā ca massu ca mālā ca gandhā ca vilepanā ca ābharaṇā ca pilandhanā ca vatthañca sayanāsanañca veṭhanañca ucchādanaṁ parimaddanaṁ nhāpanaṁ sambāhanaṁ ādāsaṁ añjanaṁ mālāvilepanaṁ mukhacuṇṇakaṁ mukhalepaṁ hatthabandhaṁ sikhābandhaṁ daṇḍanāḷiyaṁ khaggaṁ chattaṁ citrā upāhanā uṇhīsaṁ maṇiṁ vāḷabījaniṁ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā—146.5ayaṁ agāriyassa vibhūsā.146.6Katamā pabbajitassa vibhūsā?146.7Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gedhitatā gedhitattaṁ capalatā cāpalyaṁ—146.8ayaṁ pabbajitassa vibhūsā.

147.1<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsan</b>ti.147.2Tandiñca māyañca hassañca khiḍḍañca methunadhammañca savibhūsaṁ saparivāraṁ saparibhaṇḍaṁ saparikkhāraṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—147.3tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsaṁ.

148.1Tenāha bhagavā—

149.1∥“Niddaṁ na bahulīkareyya,149.2Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī;149.3Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ,149.4Methunaṁ vippajahe savibhūsan”ti.

150.1∥<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ,</b>150.2<b>No vidahe athopi nakkhattaṁ;</b>150.3<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ,</b>150.4<b>Tikicchaṁ māmako na seveyya.</b>

151.1<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattan</b>ti.151.2Āthabbaṇikā āthabbaṇaṁ payojenti, nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite parasenapaccatthikesu paccāmittesu ītiṁ uppādenti, upaddavaṁ uppādenti, rogaṁ uppādenti, pajjarakaṁ karonti, sūlaṁ karonti, visūcikaṁ karonti, pakkhandikaṁ karonti.151.3Evaṁ āthabbaṇikā āthabbaṇaṁ payojenti.

152.1Supinapāṭhakā supinaṁ ādisanti, yo pubbaṇhasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti.152.2Yo majjhanhikasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti.152.3Yo sāyanhasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti.152.4Yo purime yāme …152.5yo majjhime yāme …152.6yo pacchime yāme …152.7yo dakkhiṇena passena nipanno …152.8yo vāmena passena nipanno …152.9yo uttānaṁ nipanno …152.10yo avakujja nipanno …152.11yo candaṁ passati …152.12yo sūriyaṁ passati …152.13yo mahāsamuddaṁ passati …152.14yo sineruṁ pabbatarājānaṁ passati …152.15yo hatthiṁ passati …152.16yo assaṁ passati …152.17yo rathaṁ passati …152.18yo pattiṁ passati …152.19yo senābyūhaṁ passati …152.20yo ārāmarāmaṇeyyakaṁ passati …152.21yo vanarāmaṇeyyakaṁ passati …152.22yo bhūmirāmaṇeyyakaṁ passati …152.23yo pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṁ passati, evaṁ vipāko hotīti.152.24Evaṁ supinapāṭhakā supinaṁ ādisanti.

153.1Lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti—153.2maṇilakkhaṇaṁ daṇḍalakkhaṇaṁ vatthalakkhaṇaṁ asilakkhaṇaṁ usulakkhaṇaṁ dhanulakkhaṇaṁ āvudhalakkhaṇaṁ itthilakkhaṇaṁ purisalakkhaṇaṁ kumārikālakkhaṇaṁ kumāralakkhaṇaṁ dāsilakkhaṇaṁ dāsalakkhaṇaṁ hatthilakkhaṇaṁ assalakkhaṇaṁ mahiṁsalakkhaṇaṁ usabhalakkhaṇaṁ goṇalakkhaṇaṁ ajalakkhaṇaṁ meṇḍalakkhaṇaṁ kukkuṭalakkhaṇaṁ vaṭṭalakkhaṇaṁ godhālakkhaṇaṁ kaṇṇikālakkhaṇaṁ kacchapalakkhaṇaṁ migalakkhaṇaṁ iti vāti.153.3Evaṁ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti.

154.1Nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti.154.2Aṭṭhavīsati nakkhattāni.154.3Iminā nakkhattena gharappaveso kattabbo, iminā nakkhattena makuṭaṁ bandhitabbaṁ, iminā nakkhattena vāreyyaṁ kāretabbaṁ, iminā nakkhattena bījanīhāro kattabbo, iminā nakkhattena saṁvāso gantabboti.154.4Evaṁ nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti.

155.1<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattan</b>ti.155.2Āthabbaṇañca supinañca lakkhaṇañca nakkhattañca no vidaheyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya.155.3Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti—155.4āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattaṁ.

156.1<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ, tikicchaṁ māmako na seveyyā</b>ti.156.2<b>Virutaṁ</b> vuccati migavākkaṁ.156.3Migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti—156.4sakuntānaṁ vā catuppadānaṁ vā rutaṁ vassitaṁ jānantīti.156.5Evaṁ migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti.156.6Gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti.156.7Dvīhi kāraṇehi gabbho na saṇṭhāti—156.8pāṇakehi vā vātakuppehi vā.156.9Pāṇakānaṁ vā vātakuppānaṁ vā paṭighātāya osadhaṁ dentīti.156.10Evaṁ gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti.156.11<b>Tikicchā</b>ti pañca tikicchā—156.12sālākiyaṁ, sallakattiyaṁ, kāyatikicchaṁ, bhūtiyaṁ, komārabhaccaṁ.156.13<b>Māmako</b>ti buddhamāmako dhammamāmako saṅghamāmako, so vā bhagavantaṁ mamāyati bhagavā vā taṁ puggalaṁ pariggaṇhāti.156.14Vuttañhetaṁ bhagavatā—156.15“ye te, bhikkhave, bhikkhū kuhā thaddhā lapā siṅgī unnaḷā asamāhitā na me te, bhikkhave, bhikkhū māmakā, apagatā ca te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, na ca te bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti.156.16Ye ca kho, bhikkhave, bhikkhū nikkuhā nillapā dhīrā atthaddhā susamāhitā te kho me, bhikkhave, bhikkhū māmakā na ca apagatā te, bhikkhave, bhikkhū imasmā dhammavinayā, te ca bhikkhū imasmiṁ dhammavinaye vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti.

157.1Kuhā thaddhā lapā siṅgī,157.2unnaḷā asamāhitā;157.3Na te dhamme virūhanti,157.4sammāsambuddhadesite.

158.1Nikkuhā nillapā dhīrā,158.2atthaddhā susamāhitā;158.3Te ve dhamme virūhanti,158.4sammāsambuddhadesite”.

159.1<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ, tikicchaṁ māmako na seveyyā</b>ti.159.2Virutañca gabbhakaraṇañca tikicchañca māmako na seveyya na niseveyya na saṁseveyya nappaṭiseveyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya.159.3Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti—159.4virutañca gabbhakaraṇaṁ tikicchaṁ māmako na seveyya.

160.1Tenāha bhagavā—

161.1∥“Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ,161.2No vidahe athopi nakkhattaṁ;161.3Virutañca gabbhakaraṇaṁ,161.4Tikicchaṁ māmako na seveyyā”ti.

162.1∥<b>Nindāya nappavedheyya,</b>162.2<b>Na unnameyya pasaṁsito bhikkhu;</b>162.3<b>Lobhaṁ saha macchariyena,</b>162.4<b>Kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyya.</b>

163.1<b>Nindāya nappavedheyyā</b>ti.163.2Idhekacce bhikkhū nindanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā nindanti garahanti upavadanti, nindito garahito upavadito nindāya garahāya upavādena akittiyā avaṇṇahārikāya na vedheyya nappavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—163.3nindāya nappavedheyya.

164.1<b>Na unnameyya pasaṁsito bhikkhū</b>ti.164.2Idhekacce bhikkhū pasaṁsanti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā pasaṁsanti thomenti kittenti vaṇṇenti, pasaṁsito thomito kittito vaṇṇito pasaṁsāya thomanena kittiyā vaṇṇahārikāya unnatiṁ na kareyya unnamaṁ na kareyya mānaṁ na kareyya thambhaṁ na kareyya, na tena mānaṁ janeyya na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti—164.3na unnameyya pasaṁsito bhikkhu.

165.1<b>Lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā</b>ti.165.2<b>Lobho</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṁ abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.165.3<b>Macchariyan</b>ti pañca macchariyāni—165.4āvāsamacchariyaṁ …pe…165.5gāho vuccati macchariyaṁ.165.6<b>Kodho</b>ti yo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṁ, doso dussanā dussitattaṁ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ, virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.165.7<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya.165.8Iti samaggānaṁ vā bhettā bhinnānaṁ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti—165.9idaṁ vuccati pesuññaṁ.

166.1Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharati—166.2piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.166.3Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati?166.4Imassa piyo bhavissāmi manāpo bhavissāmi vissāsiko bhavissāmi abbhantariko bhavissāmi suhadayo bhavissāmīti.166.5Evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati.166.6Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati?166.7Kathaṁ ime nānā assu vinā assu vaggā assu dvidhā assu dvejjhā assu dve pakkhā assu bhijjheyyuṁ na samāgaccheyyuṁ dukkhaṁ na phāsu vihareyyunti.166.8Evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.166.9<b>Lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā</b>ti.166.10Lobhañca macchariyañca kodhañca pesuññañca nudeyya panudeyya pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—166.11lobhaṁ saha macchariyena, kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyya.

167.1Tenāha bhagavā—

168.1∥“Nindāya nappavedheyya,168.2Na unnameyya pasaṁsito bhikkhu;168.3Lobhaṁ saha macchariyena,168.4Kodhaṁ pesuṇiyañca panudeyyā”ti.

169.1∥<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyya,</b>169.2<b>Upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;</b>169.3<b>Gāme ca nābhisajjeyya,</b>169.4<b>Lābhakamyā janaṁ na lapayeyya.</b>

170.1<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyyā</b>ti.170.2Ye kayavikkayā vinaye paṭikkhittā na te imasmiṁ atthe adhippetā.170.3Kathaṁ kayavikkaye tiṭṭhati?170.4Pañcannaṁ saddhiṁ pattaṁ vā cīvaraṁ vā aññaṁ vā kiñci parikkhāraṁ vañcaniyaṁ vā karonto udayaṁ vā patthayanto parivatteti.170.5Evaṁ kayavikkaye tiṭṭhati.170.6Kathaṁ kayavikkaye na tiṭṭhati?170.7Pañcannaṁ saddhiṁ pattaṁ vā cīvaraṁ vā aññaṁ vā kiñci parikkhāraṁ na vañcaniyaṁ vā karonto na udayaṁ vā patthayanto parivatteti.170.8Evaṁ kayavikkaye na tiṭṭhati.170.9<b>Kayavikkaye na tiṭṭheyyā</b>ti.170.10Kayavikkaye na tiṭṭheyya na santiṭṭheyya, kayavikkayaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kayavikkayā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—170.11kayavikkaye na tiṭṭheyya.

171.1<b>Upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti.171.2Katame upavādakarāti kilesā?171.3Santeke samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno, te dūratopi passanti āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṁ pajānanti, devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paracittaviduniyo, tā dūratopi passanti, āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṁ pajānanti.171.4Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi upavadeyyuṁ.171.5Katame oḷārikā kilesā?171.6Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ—171.7ime vuccanti oḷārikā kilesā.171.8Katame majjhimā kilesā?171.9Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṁsāvitakko—171.10ime vuccanti majjhimā kilesā.171.11Katame sukhumā kilesā?171.12Ñātivitakko, janapadavitakko, amaravitakko, parānudayatā paṭisaññutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaññutto vitakko, anavaññattipaṭisaññutto vitakko—171.13ime vuccanti sukhumā kilesā.171.14Te oḷārikehi vā kilesehi majjhimehi vā kilesehi sukhumehi vā kilesehi na upavadeyya upavādaṁ na kareyya upavādakare kilese na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, upavādakare kilese pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, upavādakarehi kilesehi ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya.171.15<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—171.16upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.

172.1<b>Gāme ca nābhisajjeyyā</b>ti.172.2Kathaṁ gāme sajjati?172.3Idha bhikkhu gāme gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī sukhitesu sukhito dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā voyogaṁ āpajjati.172.4Evampi gāme sajjati.

173.1Atha vā bhikkhu pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya pavisati arakkhiteneva kāyena arakkhitāya vācāya arakkhitena cittena anupaṭṭhitāya satiyā asaṁvutehi indriyehi.173.2So tatra tatra sajjati tatra tatra gaṇhāti tatra tatra bajjhati tatra tatra anayabyasanaṁ āpajjati.173.3Evampi gāme sajjati.

174.1Kathaṁ gāme na sajjati?174.2Idha bhikkhu gāme gihīhi asaṁsaṭṭho viharati na sahanandī na sahasokī na sukhitesu sukhito na dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu na attanā voyogaṁ āpajjati.174.3Evampi gāme na sajjati.

175.1Atha vā bhikkhu pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṁvutehi indriyehi.175.2So tatra tatra na sajjati tatra tatra na gaṇhāti tatra tatra na bajjhati tatra tatra na anayabyasanaṁ āpajjati.175.3Evampi gāme na sajjati.175.4<b>Gāme ca nābhisajjeyyā</b>ti gāme na sajjeyya na gaṇheyya na bajjheyya na palibajjheyya, agiddho assa agadhito amucchito anajjhosanno vītagedho vigatagedho cattagedho …pe…175.5brahmabhūtena attanā vihareyyāti—175.6gāme ca nābhisajjeyya.

176.1<b>Lābhakamyā janaṁ na lapayeyyā</b>ti.176.2Katamā lapanā?176.3Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa āmisacakkhukassa lokadhammagarukassa yā paresaṁ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anupiyabhāṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭyatā parapiṭṭhimaṁsikatā, yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā sithilavācatā apharusavācatā—176.4ayaṁ vuccati lapanā.

177.1Api ca dvīhi kāraṇehi janaṁ lapati—177.2attānaṁ vā nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento janaṁ lapati, attānaṁ vā uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento janaṁ lapati.177.3Kathaṁ attānaṁ nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento janaṁ lapati?177.4“Tumhe me bahūpakārā, ahaṁ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ, yepi me aññe dātuṁ vā kātuṁ vā maññanti, tumhe nissāya tumhe sampassantā yampi me purāṇaṁ mātāpettikaṁ nāmadheyyaṁ tampi me antarahitaṁ.177.5Tumhehi ahaṁ ñāyāmi asukassa kulūpako asukāya kulūpako”ti.177.6Evaṁ attānaṁ nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento janaṁ lapati.

178.1Kathaṁ attānaṁ uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento janaṁ lapati?178.2“Ahaṁ tumhākaṁ bahūpakāro, tumhe maṁ āgamma buddhaṁ saraṇaṁ gatā, dhammaṁ saraṇaṁ gatā, saṅghaṁ saraṇaṁ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭiviratā.178.3Ahaṁ tumhākaṁ uddesaṁ demi, paripucchaṁ demi, uposathaṁ ācikkhāmi, navakammaṁ adhiṭṭhāmi.178.4Atha pana tumhe maṁ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṁ karotha mānetha pūjethā”ti.178.5Evaṁ attānaṁ uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento janaṁ lapati.

179.1<b>Lābhakamyā janaṁ na lapayeyyā</b>ti.179.2Lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṁ paripācento janaṁ na lapayeyya, lapanaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, lapanā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—179.3lābhakamyā janaṁ na lapayeyya.

180.1Tenāha bhagavā—

181.1∥“Kayavikkaye na tiṭṭheyya,181.2Upavādaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;181.3Gāme ca nābhisajjeyya,181.4Lābhakamyā janaṁ na lapayeyyā”ti.

182.1∥<b>Na ca katthiko siyā bhikkhu,</b>182.2<b>Na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyya;</b>182.3<b>Pāgabbhiyaṁ na sikkheyya,</b>182.4<b>Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyya.</b>

183.1∥<b>Na ca katthiko siyā bhikkhū</b>ti.183.2Idhekacco katthī hoti vikatthī.183.3So katthati vikatthati ahamasmi sīlasampannoti vā vatasampannoti vā sīlabbatasampannoti vā jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.183.4Uccā kulā pabbajitoti vā mahābhogakulā pabbajitoti vā uḷārabhogakulā pabbajitoti vā …pe…183.5suttantikoti vā vinayadharoti vā dhammakathikoti vā āraññikoti vā …pe…183.6nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā katthati vikatthati.183.7Evaṁ na kattheyya na vikattheyya, katthaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, katthanā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—183.8na ca katthiko siyā bhikkhu.

184.1<b>Na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyyā</b>ti.184.2Katamā payuttavācā?184.3Idhekacco cīvarapayuttaṁ vācaṁ bhāsati, piṇḍapātapayuttaṁ vācaṁ bhāsati, senāsanapayuttaṁ vācaṁ bhāsati, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapayuttaṁ vācaṁ bhāsati—184.4ayampi vuccati payuttavācā.

185.1Atha vā cīvarahetu piṇḍapātahetu senāsanahetu gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu saccampi bhaṇati musāpi bhaṇati, pisuṇampi bhaṇati apisuṇampi bhaṇati, pharusampi bhaṇati apharusampi bhaṇati, samphappalāpampi bhaṇati asamphappalāpampi bhaṇati, mantāpi vācaṁ bhāsati—185.2ayampi vuccati payuttavācā.185.3Atha vā pasannacitto paresaṁ dhammaṁ deseti—185.4“aho vata me dhammaṁ suṇeyyuṁ, sutvāva dhammaṁ pasīdeyyuṁ, pasannā ca me pasannākāraṁ kareyyun”ti—185.5ayaṁ vuccati payuttavācā.185.6<b>Na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyyā</b>ti.185.7Antamaso dhammadesanaṁ vācaṁ upādāya payuttavācaṁ na bhāseyya na katheyya na bhaṇeyya na dīpeyya na vohareyya, payuttaṁ vācaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, payuttavācāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—185.8na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyya.

186.1<b>Pāgabbhiyaṁ na sikkheyyā</b>ti.186.2<b>Pāgabbhiyan</b>ti tīṇi pāgabbhiyāni—186.3kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ, vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ, cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.186.4Katamaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ?186.5Idhekacco saṅghagatopi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, gaṇagatopi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, bhojanasālāyampi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, jantāgharepi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, udakatitthepi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, antaragharaṁ pavisantopi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, antaragharaṁ paviṭṭhopi kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

187.1Kathaṁ saṅghagato kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?187.2Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṁ pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.187.3Evaṁ saṅghagato kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

188.1Kathaṁ gaṇagato kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?188.2Idhekacco gaṇagato acittīkārakato therānaṁ bhikkhūnaṁ anupāhanānaṁ caṅkamantānaṁ saupāhano caṅkamati, nīce caṅkame caṅkamantānaṁ ucce caṅkame caṅkamati, chamāya caṅkamantānaṁ caṅkame caṅkamati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṁ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.188.3Evaṁ gaṇagato kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

189.1Kathaṁ bhojanasālāyaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?189.2Idhekacco bhojanasālāyaṁ acittīkārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṁ pārupitvā nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.189.3Evaṁ bhojanasālāyaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

190.1Kathaṁ jantāghare kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?190.2Idhekacco jantāghare acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, anāpucchāpi kaṭṭhaṁ pakkhipati, anāpucchāpi dvāraṁ pidahati.190.3Evaṁ jantāghare kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

191.1Kathaṁ udakatitthe kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?191.2Idhekacco udakatitthe acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopi nhāyati, puratopi nhāyati, uparitopi nhāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati, uparitopi uttarati.191.3Evaṁ udakatitthe kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

192.1Kathaṁ antaragharaṁ pavisanto kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?192.2Idhekacco antaragharaṁ pavisanto acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati, vokkammāpi therānaṁ bhikkhūnaṁ purato gacchati.192.3Evaṁ antaragharaṁ pavisanto kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

193.1Kathaṁ antaragharaṁ paviṭṭho kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?193.2Idhekacco antaragharaṁ paviṭṭho “na pavisa, bhante”ti vuccamāno pavisati, “na tiṭṭha, bhante”ti vuccamāno tiṭṭhati, “na nisīda, bhante”ti vuccamāno nisīdati, anokāsampi pavisati, anokāsepi tiṭṭhati, anokāsepi nisīdati, yānipi tāni honti kulānaṁ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni ca, yattha kulitthiyo kuladhītaro kulasuṇhāyo kulakumāriyo nisīdanti tatthapi sahasā pavisati, kumārakassapi sīsaṁ parāmasati.193.3Evaṁ antaragharaṁ paviṭṭho kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti—193.4idaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ.

194.1Katamaṁ vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ?194.2Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, gaṇagatopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, antaragharaṁ paviṭṭhopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.194.3Kathaṁ saṅghagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?194.4Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṁ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṁ bhikkhūnaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, pātimokkhaṁ uddisati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.194.5Evaṁ saṅghagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

195.1Kathaṁ gaṇagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?195.2Idhekacco gaṇagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṁ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṁ bhikkhūnaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati;195.3ārāmagatānaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.195.4Evaṁ gaṇagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

196.1Kathaṁ antaragharaṁ paviṭṭho vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?196.2Idhekacco antaragharaṁ paviṭṭho itthiṁ vā kumāriṁ vā evamāha—196.3“itthannāme itthaṅgotte kiṁ atthi?196.4Yāgu atthi, bhattaṁ atthi, khādanīyaṁ atthi?196.5Kiṁ pivissāma, kiṁ bhuñjissāma, kiṁ khādissāma, kiṁ vā atthi, kiṁ vā me dassathā”ti vippalapati.196.6Evaṁ antaragharaṁ paviṭṭho vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti—196.7idaṁ vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ.

197.1Katamaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ?197.2Idhekacco na uccā kulā pabbajito samāno uccā kulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.3na mahābhogakulā pabbajito samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.4na uḷārabhogakulā pabbajito samāno uḷārabhogakulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.5na suttantiko samāno suttantikena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.6na vinayadharo samāno …197.7na dhammakathiko samāno …197.8na āraññiko samāno …197.9na piṇḍapātiko samāno …197.10na paṁsukūliko samāno …197.11na tecīvariko samāno …197.12na sapadānacāriko samāno …197.13na khalupacchābhattiko samāno …197.14na nesajjiko samāno …197.15na yathāsanthatiko samāno yathāsanthatikena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.16na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena,197.17na dutiyassa jhānassa …197.18na tatiyassa jhānassa …197.19na catutthassa jhānassa lābhī samāno …197.20na ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhī samāno …197.21na viññāṇañcāyatanasamāpattiyā …197.22na ākiñcaññāyatanasamāpattiyā …197.23na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ karoti cittena—197.24idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.197.25<b>Na sikkheyyā</b>ti pāgabbhiyaṁ na sikkheyya na careyya na ācareyya na samācareyya na samādāya vatteyya,197.26pāgabbhiyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pāgabbhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—197.27pāgabbhiyaṁ na sikkheyya.

198.1∥<b>Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā</b>ti.198.2Katamā viggāhikā kathā?198.3Idhekacco evarūpiṁ kathaṁ kattā hoti—198.4“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe…198.5nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti.198.6Vuttañhetaṁ bhagavatā—198.7“viggāhikāya kho, moggallāna, kathāya sati kathābāhullaṁ pāṭikaṅkhaṁ, kathābāhulle sati uddhaccaṁ, uddhatassa asaṁvaro, asaṁvutassa ārā cittaṁ samādhimhā”ti.198.8<b>Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā</b>ti.198.9Viggāhikaṁ kathaṁ na katheyya na bhaṇeyya na dīpeyya na vohareyya, viggāhikaṁ kathaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, viggāhikakathāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—198.10kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyya.

199.1Tenāha bhagavā—

200.1∥“Na ca katthiko siyā bhikkhu,200.2Na ca vācaṁ payuttaṁ bhāseyya;200.3Pāgabbhiyaṁ na sikkheyya,200.4Kathaṁ viggāhikaṁ na kathayeyyā”ti.

201.1∥<b>Mosavajje na niyyetha,</b>201.2<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā;</b>201.3<b>Atha jīvitena paññāya,</b>201.4<b>Sīlabbatena nāññamatimaññe.</b>

202.1∥<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.202.2Mosavajjaṁ vuccati musāvādo.202.3Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā …pe…202.4āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti—202.5idaṁ vuccati mosavajjaṁ.202.6Api ca tīhākārehi musāvādo hoti—202.7pubbevassa hoti “musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti “musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti “musā mayā bhaṇitan”ti, imehi tīhākārehi musāvādo hoti.202.8Api ca catūhākārehi …202.9pañcahākārehi …202.10chahākārehi …202.11sattahākārehi …202.12aṭṭhahākārehi …202.13musāvādo hoti—202.14pubbevassa hoti “musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti “musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti “musā mayā bhaṇitan”ti vinidhāya diṭṭhiṁ vinidhāya khantiṁ vinidhāya ruciṁ vinidhāya saññaṁ vinidhāya bhāvaṁ—202.15imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.202.16<b>Mosavajje na niyyethā</b>ti.202.17Mosavajje na yāyeyya na niyyāyeyya na vaheyya na saṁhareyya, mosavajjaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, mosavajjā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—202.18mosavajje na niyyetha.

203.1<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā</b>ti.203.2Katamaṁ sāṭheyyaṁ?203.3Idhekacco saṭho hoti parisaṭho, yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—203.4idaṁ vuccati sāṭheyyaṁ.203.5<b>Sampajāno saṭhāni na kayirā</b>ti.203.6Sampajāno hutvā sāṭheyyaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, sāṭheyyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, sāṭheyyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—203.7sampajāno saṭhāni na kayirā.

204.1<b>Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe</b>ti.204.2<b>Athā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—204.3athāti.204.4Idhekacco lūkhajīvitaṁ jīvanto paraṁ paṇītajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati—204.5“kiṁ panāyaṁ bahulājīvo sabbaṁ sambhakkheti, seyyathidaṁ—204.6mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva pañcamaṁ asanivicakkadantakūṭasamaṇappadhānenā”ti.204.7So tāya lūkhajīvitāya paraṁ paṇītajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati.

205.1Idhekacco paṇītajīvitaṁ jīvanto paraṁ lūkhajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati—205.2“kiṁ panāyaṁ appapuñño appesakkho na lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan”ti.205.3So tāya paṇītajīvitāya paraṁ lūkhajīvitaṁ jīvantaṁ atimaññati.205.4Idhekacco paññāsampanno hoti.205.5So puṭṭho pañhaṁ visajjeti.205.6Tassa evaṁ hoti—205.7“ahamasmi paññāsampanno, ime panaññe na paññāsampannā”ti.205.8So tāya paññāsampadāya paraṁ atimaññati.205.9Idhekacco sīlasampanno hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.205.10Tassa evaṁ hoti—205.11“ahamasmi sīlasampanno, ime panaññe bhikkhū dussīlā pāpadhammā”ti.205.12So tāya sīlasampadāya paraṁ atimaññati.205.13Idhekacco vatasampanno hoti āraññiko vā piṇḍapātiko vā paṁsukūliko vā tecīvariko vā sapadānacāriko vā khalupacchābhattiko vā nesajjiko vā yathāsanthatiko vā.205.14Tassa evaṁ hoti—205.15“ahamasmi vatasampanno, ime panaññe na vatasampannā”ti.205.16So tāya vatasampadāya paraṁ atimaññati.205.17<b>Atha jīvitena paññāya, sīlabbatena nāññamatimaññe</b>ti.205.18Lūkhajīvitāya vā paṇītajīvitāya vā paññāsampadāya vā sīlasampadāya vā vatasampadāya vā paraṁ nātimaññeyya, nāvajāneyya, na tena mānaṁ janeyya, na tena thaddho assa, patthaddho paggahitasiroti—205.19atha jīvitena paññāya sīlabbatena nāññamatimaññe.

206.1Tenāha bhagavā—

207.1∥“Mosavajje na niyyetha,207.2Sampajāno saṭhāni na kayirā;207.3Atha jīvitena paññāya,207.4Sīlabbatena nāññamatimaññe”ti.

208.1∥<b>Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ,</b>208.2<b>Samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ;</b>208.3<b>Pharusena ne na paṭivajjā,</b>208.4<b>Na hi santo paṭiseniṁ karonti.</b>

209.1<b>Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ, samaṇānaṁ puthujanānan</b>ti.209.2<b>Rusito</b>ti dūsito khuṁsito ghaṭṭito vambhito garahito upavadito.209.3<b>Samaṇānan</b>ti ye keci ito bahiddhā paribbajūpagatā paribbajasamāpannā.209.4<b>Puthujanānan</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca, te bahukāhi vācāhi aniṭṭhāhi akantāhi amanāpāhi akkoseyyuṁ paribhāseyyuṁ roseyyuṁ viroseyyuṁ hiṁseyyuṁ vihiṁseyyuṁ heṭheyyuṁ viheṭheyyuṁ ghāteyyuṁ upaghāteyyuṁ upaghātaṁ kareyyuṁ tesaṁ bahuṁ vācaṁ aniṭṭhaṁ akantaṁ amanāpaṁ sutvā suṇitvā uggahitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti—209.5sutvā rusito bahuṁ vācaṁ, samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ.

210.1<b>Pharusena ne na paṭivajjā</b>ti.210.2<b>Pharusenā</b>ti pharusena kakkhaḷena na paṭivajjā nappaṭibhaṇeyya, akkosantaṁ na paccakkoseyya, rosantaṁ nappaṭiroseyya, bhaṇḍanaṁ nappaṭibhaṇḍeyya na kalahaṁ kareyya na bhaṇḍanaṁ kareyya na viggahaṁ kareyya na vivādaṁ kareyya na medhagaṁ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—210.3pharusena ne na paṭivajjā.

211.1<b>Na hi santo paṭiseniṁ karontī</b>ti.211.2<b>Santo</b>ti rāgassa santattā santo, dosassa … mohassa … kodhassa … upanāhassa …pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—211.3santo.211.4<b>Na hi santo paṭiseniṁ karontī</b>ti.211.5Santo paṭiseniṁ paṭimallaṁ paṭikaṇṭakaṁ paṭipakkhaṁ na karonti na janenti na sañjanenti na nibbattenti nābhinibbattentīti—211.6na hi santo paṭiseniṁ karonti.

212.1Tenāha bhagavā—

213.1∥“Sutvā rusito bahuṁ vācaṁ,213.2Samaṇānaṁ vā puthujanānaṁ;213.3Pharusena ne na paṭivajjā,213.4Na hi santo paṭiseniṁ karontī”ti.

214.1∥<b>Etañca dhammamaññāya,</b>214.2<b>Vicinaṁ bhikkhu sadā sato sikkhe;</b>214.3<b>Santīti nibbutiṁ ñatvā,</b>214.4<b>Sāsane gotamassa nappamajjeyya.</b>

215.1<b>Etañca dhammamaññāyā</b>ti.215.2<b>Etan</b>ti ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaṭaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitaṁ dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti.215.3Evampi etañca dhammamaññāya.215.4Atha vā samañca visamañca pathañca vipathañca sāvajjañca anavajjañca hīnañca paṇītañca kaṇhañca sukkañca viññūgarahitañca viññūpasatthañca dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti.215.5Evampi etañca dhammamaññāya.215.6Atha vā sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ sīlesu paripūrakāritaṁ indriyesu guttadvārataṁ bhojane mattaññutaṁ jāgariyānuyogaṁ satisampajaññaṁ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti.215.7Evampi tañca dhammamaññāya.

216.1<b>Vicinaṁ bhikkhu sadā sato sikkhe</b>ti.216.2<b>Vicinan</b>ti vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṁ karonto.216.3“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti …pe…216.4“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti vicinanto pavicinanto tulayanto tīrayanto vibhāvayanto vibhūtaṁ karontoti—216.5vicinaṁ bhikkhu.216.6<b>Sadā</b>ti sadā sabbadā sabbakālaṁ …pe…216.7pacchime vayokhandhe.216.8<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—216.9kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe…216.10so vuccati sato.216.11<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhāyo—216.12adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe…216.13ayaṁ adhipaññāsikkhā.216.14Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya …pe…216.15sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—216.16vicinaṁ bhikkhu sadā sato sikkhe.

217.1<b>Santīti nibbutiṁ ñatvā</b>ti.217.2Rāgassa nibbutiṁ santīti ñatvā, dosassa … mohassa …pe…217.3sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ nibbutiṁ santīti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—217.4santīti nibbutiṁ ñatvā.

218.1<b>Sāsane gotamassa nappamajjeyyā</b>ti.218.2Gotamassa sāsane buddhasāsane jinasāsane tathāgatasāsane devasāsane arahantasāsane.218.3<b>Nappamajjeyyā</b>ti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.218.4“Kadāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ …pe…218.5aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …218.6paññākkhandhaṁ …218.7vimuttikkhandhaṁ …218.8vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ?218.9Kadāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti?218.10Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—218.11sāsane gotamassa nappamajjeyya.

219.1Tenāha bhagavā—

220.1∥“Etañca dhammamaññāya,220.2Vicinaṁ bhikkhu sadā sato sikkhe;220.3Santīti nibbutiṁ ñatvā,220.4Sāsane gotamassa nappamajjeyyā”ti.

221.1∥<b>Abhibhū hi so anabhibhūto,</b>221.2<b>Sakkhidhammamanītihamaddasi;</b>221.3<b>Tasmā hi tassa bhagavato sāsane,</b>221.4<b>Appamatto sadā namassamanusikkhe.</b>221.5(Iti bhagavā.)

222.1<b>Abhibhū hi so anabhibhūto</b>ti.222.2<b>Abhibhū</b>ti rūpābhibhū saddābhibhū gandhābhibhū rasābhibhū phoṭṭhabbābhibhū dhammābhibhū, anabhibhūto kehici kilesehi, abhibhosi ne pāpake akusale dhamme saṅkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṁ jātijarāmaraṇiyeti—222.3abhibhū hi so anabhibhūto.

223.1<b>Sakkhidhammamanītihamaddasī</b>ti.223.2<b>Sakkhidhamman</b>ti na itihitihaṁ na itikiriyāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ addasi addakkhi apassi paṭivijjhīti—223.3sakkhidhammamanītihamaddasi.

224.1<b>Tasmā hi tassa bhagavato sāsane</b>ti.224.2<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā.224.3<b>Tassa bhagavato sāsane</b>ti.224.4Tassa bhagavato sāsane gotamasāsane buddhasāsane jinasāsane tathāgatasāsane devasāsane arahantasāsaneti—224.5tasmā tassa bhagavato sāsane.

225.1<b>Appamatto sadā namassamanusikkhe (iti bhagavā)</b>ti.225.2<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī …pe…225.3appamādo kusalesu dhammesu.225.4<b>Sadā</b>ti sadā sabbakālaṁ …pe…225.5pacchime vayokhandhe.225.6<b>Namassan</b>ti kāyena vā namassamāno vācāya vā namassamāno cittena vā namassamāno anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkurumāno garukurumāno mānayamāno pūjayamāno apacayamāno.225.7<b>Anusikkhe</b>ti tisso sikkhāyo—225.8adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe…225.9ayaṁ adhipaññāsikkhā.225.10Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya …pe…225.11sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya careyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyya.225.12<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—225.13appamatto sadā namassamanusikkhe.225.14(Iti bhagavā.)

226.1Tenāha bhagavā—

227.1∥“Abhibhū hi so anabhibhūto,227.2Sakkhidhammamanītihamaddasi;227.3Tasmā hi tassa bhagavato sāsane,227.4Appamatto sadā namassamanusikkhe”.227.5(Iti bhagavāti.)

228.1Tuvaṭakasuttaniddeso cuddasamo.