1.1Tattha katamo āvaṭṭo hāro?1.2“Ekamhi padaṭṭhāne”ti ayaṁ.

2.1∥“Ārambhatha nikkamatha,2.2Yuñjatha buddhasāsane;2.3Dhunātha maccuno senaṁ,2.4Naḷāgāraṁva kuñjaro”ti.

3.1“Ārambhatha nikkamathā”ti vīriyassa padaṭṭhānaṁ.3.2“Yuñjatha buddhasāsane”ti samādhissa padaṭṭhānaṁ.3.3“Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”ti paññāya padaṭṭhānaṁ.3.4“Ārambhatha nikkamathā”ti vīriyindriyassa padaṭṭhānaṁ.3.5“Yuñjatha buddhasāsane”ti samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ.3.6“Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”ti paññindriyassa padaṭṭhānaṁ.3.7Imāni padaṭṭhānāni desanā.

4.1Ayuñjantānaṁ vā sattānaṁ yoge, yuñjantānaṁ vā ārambho.

5.1Tattha ye na yuñjanti, te pamādamūlakā na yuñjanti.5.2So pamādo duvidho taṇhāmūlako avijjāmūlako ca.5.3Tattha avijjāmūlako yena aññāṇena nivuto ñeyyaṭṭhānaṁ nappajānāti pañcakkhandhā uppādavayadhammāti, ayaṁ avijjāmūlako.5.4Yo taṇhāmūlako, so tividho anuppannānaṁ bhogānaṁ uppādāya pariyesanto pamādaṁ āpajjati, uppannānaṁ bhogānaṁ ārakkhanimittaṁ paribhoganimittañca pamādaṁ āpajjati ayaṁ loke catubbidho pamādo ekavidho avijjāya tividho taṇhāya.5.5Tattha avijjāya nāmakāyo padaṭṭhānaṁ.5.6Taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhānaṁ.5.7Taṁ kissa hetu, rūpīsu bhavesu ajjhosānaṁ, arūpīsu sammoho?5.8Tattha rūpakāyo rūpakkhandho nāmakāyo cattāro arūpino khandhā.5.9Ime pañcakkhandhā katamena upādānena saupādānā, taṇhāya ca avijjāya ca?5.10Tattha taṇhā dve upādānāni kāmupādānañca sīlabbatupādānañca.5.11Avijjā dve upādānāni diṭṭhupādānañca attavādupādānañca.5.12Imehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ.5.13Cattāri upādānāni, ayaṁ samudayo.5.14Pañcakkhandhā dukkhaṁ.5.15Tesaṁ bhagavā pariññāya pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.

6.1Tattha yo tividho taṇhāmūlako pamādo anuppannānaṁ bhogānaṁ uppādāya pariyesati, uppannānaṁ bhogānaṁ ārakkhaṇañca karoti paribhoganimittañca, tassa sampaṭivedhena rakkhaṇā paṭisaṁharaṇā, ayaṁ samatho.

7.1So kathaṁ bhavati?7.2Yadā jānāti kāmānaṁ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato okārañca saṅkilesañca vodānañca nekkhamme ca ānisaṁsaṁ.7.3Tattha yā vīmaṁsā upaparikkhā ayaṁ vipassanā.7.4Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca.7.5Imesu dvīsu dhammesu bhāviyamānesu dve dhammā pahīyanti taṇhā ca avijjā ca, imesu dvīsu dhammesu pahīnesu cattāri upādānāni nirujjhanti.7.6Upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.7.7Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.7.8Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca, samatho ca vipassanā ca maggo.7.9Bhavanirodho nibbānaṁ imāni cattāri saccāni.7.10Tenāha bhagavā “ārambhatha nikkamathā”ti.

8.1∥“Yathāpi mūle anupaddave daḷhe,8.2Chinnopi rukkho punareva rūhati;8.3Evampi taṇhānusaye anūhate,8.4Nibbattatī dukkhamidaṁ punappunaṁ”.

9.1Ayaṁ taṇhānusayo.9.2Katamassā taṇhāya?9.3Bhavataṇhāya.9.4Yo etassa dhammassa paccayo ayaṁ avijjā.9.5Avijjāpaccayā hi bhavataṇhā.9.6Ime dve kilesā taṇhā ca avijjā ca.9.7Tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ.9.8Cattāri upādānāni ayaṁ samudayo.9.9Pañcakkhandhā dukkhaṁ.9.10Tesaṁ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.

10.1Yena taṇhānusayaṁ samūhanati, ayaṁ samatho.10.2Yena taṇhānusayassa paccayaṁ avijjaṁ vārayati, ayaṁ vipassanā.10.3Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca.10.4Tattha samathassa phalaṁ rāgavirāgā cetovimutti, vipassanāya phalaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti.10.5Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca, samatho vipassanā ca maggo, dve ca vimuttiyo nirodho.10.6Imāni cattāri saccāni.10.7Tenāha bhagavā “yathāpi mūle”ti.

11.1∥“Sabbapāpassa akaraṇaṁ,11.2kusalassa upasampadā;11.3Sacittapariyodāpanaṁ,11.4etaṁ buddhāna sāsanan”ti.

12.1Sabbapāpaṁ nāma tīṇi duccaritāni kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ, te dasa akusalakammapathā pāṇātipāto adinnādānaṁ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi, tāni dve kammāni cetanā cetasikañca.12.2Tattha yo ca pāṇātipāto yā ca pisuṇā vācā yā ca pharusā vācā, idaṁ dosasamuṭṭhānaṁ.12.3Yañca adinnādānaṁ yo ca kāmesumicchācāro yo ca musāvādo, idaṁ lobhasamuṭṭhānaṁ, yo samphappalāpo, idaṁ mohasamuṭṭhānaṁ.12.4Imāni satta kāraṇāni cetanākammaṁ.12.5Yā abhijjhā, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ.12.6Yo byāpādo, ayaṁ doso akusalamūlaṁ.12.7Yā micchādiṭṭhi, ayaṁ micchāmaggo.12.8Imāni tīṇi kāraṇāni cetasikakammaṁ.12.9Tenāha “cetanākammaṁ cetasikakamman”ti.

13.1Akusalamūlaṁ payogaṁ gacchantaṁ catubbidhaṁ agatiṁ gacchati chandā dosā bhayā mohā.13.2Tattha yaṁ chandā agatiṁ gacchati, idaṁ lobhasamuṭṭhānaṁ.13.3Yaṁ dosā agatiṁ gacchati, idaṁ dosasamuṭṭhānaṁ.13.4Yaṁ bhayā ca mohā ca agatiṁ gacchati, idaṁ mohasamuṭṭhānaṁ.13.5Tattha lobho asubhāya pahīyati.13.6Doso mettāya.13.7Moho paññāya.13.8Tathā lobho upekkhāya pahīyati.13.9Doso mettāya ca karuṇāya ca.13.10Moho muditāya pahānaṁ abbhatthaṁ gacchati.13.11Tenāha bhagavā “sabbapāpassa akaraṇan”ti.

14.1Sabbapāpaṁ nāma aṭṭha micchattāni micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi, idaṁ vuccati sabbapāpaṁ.14.2Imesaṁ aṭṭhannaṁ micchattānaṁ yā akiriyā akaraṇaṁ anajjhācāro, idaṁ vuccati sabbapāpassa akaraṇaṁ.

15.1Aṭṭhasu micchattesu pahīnesu aṭṭha sammattāni sampajjanti.15.2Aṭṭhannaṁ sammattānaṁ yā kiriyā karaṇaṁ sampādanaṁ, ayaṁ vuccati kusalassa upasampadā.15.3Sacittapariyodāpananti atītassa maggassa bhāvanākiriyaṁ dassayati, citte pariyodāpite pañcakkhandhā pariyodāpitā bhavanti, evañhi bhagavā āha—15.4“cetovisuddhatthaṁ, bhikkhave, tathāgate brahmacariyaṁ vussatī”ti.15.5Duvidhā hi pariyodāpanā nīvaraṇappahānañca anusayasamugghāto ca.15.6Dve pariyodāpanabhūmiyo dassanabhūmi ca, bhāvanābhūmi ca, tattha yaṁ paṭivedhena pariyodāpeti, idaṁ dukkhaṁ.15.7Yato pariyodāpeti, ayaṁ samudayo.15.8Yena pariyodāpeti, ayaṁ maggo.15.9Yaṁ pariyodāpitaṁ, ayaṁ nirodho.15.10Imāni cattāri saccāni.15.11Tenāha bhagavā “sabbapāpassa akaraṇan”ti.

16.1∥“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ,16.2Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle;16.3Esānisaṁso dhamme suciṇṇe,16.4Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”ti.

17.1Dhammo nāma duvidho indriyasaṁvaro maggo ca.17.2Duggati nāma duvidhā devamanusse vā upanidhāya apāyā duggati, nibbānaṁ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggati.17.3Tattha yā saṁvarasīle akhaṇḍakāritā, ayaṁ dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati.17.4Evaṁ bhagavā āha—17.5“dvemā, bhikkhave, sīlavato gatiyo devā ca manussā ca”.17.6Evañca nāḷandāyaṁ nigame asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṁ etadavoca—

18.1“Brāhmaṇā, bhante, pacchābhūmakā kāmaṇḍalukā sevālamālikā udakorohakā aggiparicārakā, te mataṁ kālaṅkataṁ uyyāpenti nāma, saññāpenti nāma, saggaṁ nāma okkāmenti.18.2Bhagavā pana, bhante, arahaṁ sammāsambuddho pahoti tathā kātuṁ, yathā sabbo loko kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyyā”ti.

19.1“Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsīti.

20.1Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjatū’ti.20.2Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetuvā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyyā”ti.20.3“No hetaṁ, bhante”.

21.1“Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso mahatiṁ puthusilaṁ gambhīre udakarahade pakkhipeyya, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ummujja, bho, puthusile, uplava bho puthusile, thalamuplava, bho puthusile’ti.21.2Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu sā mahatī puthusilā mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā ummujjeyya vā uplaveyya vā thalaṁ vā uplaveyyā”ti.21.3“No hetaṁ, bhante”.21.4“Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātī …pe…21.5micchādiṭṭhiko, kiñcāpi naṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjatū’ti.21.6Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya.

22.1Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhiko, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjatū’ti.22.2Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyyā”ti.22.3“No hetaṁ, bhante”.

23.1“Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso sappikumbhaṁ vā telakumbhaṁ vā gambhīre udakarahade ogāhetvā bhindeyya.23.2Tatra yāssa sakkharakaṭhalaṁ, sā adhogāmī assa.23.3Yañca khvassa tatra sappi vā telaṁ vā, taṁ uddhaṅgāmi assa.23.4Tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘osīda, bho sappitela, saṁsīda, bho sappitela, adho gaccha, bho sappitelā’ti.23.5Taṁ kiṁ maññasi gāmaṇi, api nu taṁ sappitelaṁ mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā ‘osīdeyya vā saṁsīdeyya vā adho vā gaccheyyā’”ti.23.6“No hetaṁ, bhante”.

24.1“Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātā paṭivirato …pe…24.2sammādiṭṭhiko, kiñcāpi naṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjatū’”ti.24.3Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyya.24.4Iti dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati.24.5Tattha yā maggassa tikkhatā adhimattatā, ayaṁ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhati.24.6Evaṁ bhagavā āha—

25.1∥“Tasmā rakkhitacittassa,25.2sammāsaṅkappagocaro;25.3Sammādiṭṭhipurekkhāro,25.4ñatvāna udayabbayaṁ;25.5Thinamiddhābhibhū bhikkhu,25.6sabbā duggatiyo jahe”ti.

26.1Tattha duggatīnaṁ hetu taṇhā ca avijjā ca, tāni cattāri upādānāni, tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ.26.2Cattāri upādānāni, ayaṁ samudayo.26.3Pañcakkhandhā dukkhaṁ, tesaṁ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.26.4Tattha taṇhāya pañcindriyāni rūpīni padaṭṭhānaṁ.26.5Avijjāya manindriyaṁ padaṭṭhānaṁ.26.6Pañcindriyāni rūpīni rakkhanto samādhiṁ bhāvayati, taṇhañca niggaṇhāti.26.7Manindriyaṁ rakkhanto vipassanaṁ bhāvayati, avijjañca niggaṇhāti.26.8Taṇhāniggahena dve upādānāni pahīyanti kāmupādānañca sīlabbatupādānañca.26.9Avijjāniggahena dve upādānāni pahīyanti diṭṭhupādānañca attavādupādānañca.26.10Catūsu upādānesu pahīnesu dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca.26.11Idaṁ vuccati brahmacariyanti.

27.1Tattha brahmacariyassa phalaṁ cattāri sāmaññaphalāni sotāpattiphalaṁ sakadāgāmiphalaṁ anāgāmiphalaṁ arahattaṁ aggaphalaṁ.27.2Imāni cattāri brahmacariyassa phalāni.27.3Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca.27.4Samatho ca vipassanā ca brahmacariyañca maggo, brahmacariyassa phalāni ca tadārammaṇā ca asaṅkhatādhātu nirodho.27.5Imāni cattāri saccāni.27.6Tenāha bhagavā “dhammo have rakkhatī”ti.

28.1Tattha yaṁ paṭivedhena rakkhati, idaṁ dukkhaṁ.28.2Yato rakkhati, ayaṁ samudayo.28.3Yena rakkhati, ayaṁ maggo.28.4Yaṁ rakkhati, ayaṁ nirodho.28.5Imāni cattāri saccāni.28.6Tenāha āyasmā mahākaccāyano “ekamhi padaṭṭhāne”ti.

28.7Niyutto āvaṭṭo hāro.