0.4Catubyūhahāravibhaṅga
1.1Tattha katamo catubyūho hāro?1.2“Neruttamadhippāyo”ti ayaṁ.1.3Byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabbo.1.4Tattha katamaṁ neruttaṁ, yā niruttipadasaṁhitā, yaṁ dhammānaṁ nāmaso ñāṇaṁ.1.5Yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṁ jānāti, dhammassa ca nāmaṁ jānāti, tathā tathā naṁ abhiniropeti.1.6Ayañca vuccati atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo desanākusalo atītādhivacanakusalo anāgatādhivacanakusalo paccuppannādhivacanakusalo itthādhivacanakusalo purisādhivacanakusalo napuṁsakādhivacanakusalo ekādhivacanakusalo anekādhivacanakusalo, evaṁ sabbāni kātabbāni janapadaniruttāni sabbā ca janapadaniruttiyo.1.7Ayaṁ niruttipadasaṁhitā.
2.1Tattha katamo adhippāyo?
3.1“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ,3.2Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle;3.3Esānisaṁso dhamme suciṇṇe,3.4Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”ti.
4.1Idha bhagavato ko adhippāyo?4.2Ye apāyehi parimuccitukāmā bhavissanti, te dhammacārino bhavissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.
5.1“Coro yathā sandhimukhe gahīto,5.2Sakammunā haññati bajjhate ca;5.3Evaṁ ayaṁ pecca pajā parattha,5.4Sakammunā haññati bajjhate cā”ti.
6.1Idha bhagavato ko adhippāyo?6.2Sañcetanikānaṁ katānaṁ kammānaṁ upacitānaṁ dukkhavedanīyānaṁ aniṭṭhaṁ asātaṁ vipākaṁ paccanubhavissatīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.
7.1“Sukhakāmāni bhūtāni,7.2Yo daṇḍena vihiṁsati;7.3Attano sukhamesāno,7.4Pecca so na labhate sukhan”ti.
8.1Idha bhagavato ko adhippāyo?8.2Ye sukhena atthikā bhavissanti, te pāpakammaṁ na karissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.
9.1“Middhī yadā hoti mahagghaso ca,9.2Niddāyitā samparivattasāyī;9.3Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho,9.4Punappunaṁ gabbhamupeti mando”ti.
10.1Idha bhagavato ko adhippāyo?10.2Ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti, te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyuttā vipassakā kusalesu dhammesu sagāravā ca sabrahmacārīsu theresu navesu majjhimesūti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.
11.1“Appamādo amatapadaṁ,11.2Pamādo maccuno padaṁ;11.3Appamattā na mīyanti,11.4Ye pamattā yathā matā”ti.
12.1Idha bhagavato ko adhippāyo?12.2Ye amatapariyesanaṁ pariyesitukāmā bhavissanti, te appamattā viharissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.12.3Ayaṁ adhippāyo.
13.1Tattha katamaṁ nidānaṁ?13.2Yathā so dhaniyo gopālako bhagavantaṁ āha—
14.1“Nandati puttehi puttimā,14.2Gomā gohi tatheva nandati;14.3Upadhī hi narassa nandanā,14.4Na hi so nandati yo nirūpadhī”ti.
15.1Bhagavā āha—
16.1“Socati puttehi puttimā,16.2Gopiko gohi tatheva socati;16.3Upadhī hi narassa socanā,16.4Na hi so socati yo nirūpadhī”ti.
17.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiraṁ pariggahaṁ upadhiṁ āhā”ti.17.2Yathā ca māro pāpimā gijjhakūṭā pabbatā puthusilaṁ pātesi, bhagavā āha—
18.1“Sacepi kevalaṁ sabbaṁ,18.2gijjhakūṭaṁ calessasi;18.3Neva sammāvimuttānaṁ,18.4buddhānaṁ atthi iñjitaṁ.
19.1Nabhaṁ phaleyyappathavī caleyya,19.2Sabbeva pāṇā uda santaseyyuṁ;19.3Sallampi ce urasi pakappayeyyuṁ,19.4Upadhīsu tāṇaṁ na karonti buddhā”ti.
20.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā kāyaṁ upadhiṁ āhā”ti.20.2Yathā cāha—
21.1“Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā,21.2Yadāyasaṁ dārujapabbajañca;21.3Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,21.4Puttesu dāresu ca yā apekkhā”ti.
22.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiresu vatthūsu taṇhaṁ āhā”ti.22.2Yathā cāha—
23.1“Etaṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā,23.2Ohārinaṁ sithilaṁ duppamuñcaṁ;23.3Etampi chetvāna paribbajanti,23.4Anapekkhino kāmasukhaṁ pahāyā”ti.
24.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiravatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.24.2Yathā cāha—
25.1“Āturaṁ asuciṁ pūtiṁ,25.2duggandhaṁ dehanissitaṁ;25.3Paggharantaṁ divā rattiṁ,25.4bālānaṁ abhinanditan”ti.
26.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.26.2Yathā cāha—
27.1“Ucchinda sinehamattano,27.2Kumudaṁ sāradikaṁva pāṇinā;27.3Santimaggameva brūhaya,27.4Nibbānaṁ sugatena desitan”ti.
28.1Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.28.2Idaṁ nidānaṁ.
29.1Tattha katamo pubbāparasandhi.29.2Yathāha—
30.1“Kāmandhā jālasañchannā,30.2Taṇhāchadanachāditā;30.3Pamattabandhanā baddhā,30.4Macchāva kumināmukhe;30.5Jarāmaraṇamanventi,30.6Vaccho khīrapakova mātaran”ti.
31.1Ayaṁ kāmataṇhā vuttā.31.2Sā katamena pubbāparena yujjati?31.3Yathāha—
32.1“Ratto atthaṁ na jānāti,32.2ratto dhammaṁ na passati;32.3Andhantamaṁ tadā hoti,32.4yaṁ rāgo sahate naran”ti.
33.1Iti andhatāya ca sañchannatāya ca sāyeva taṇhā abhilapitā.33.2Yañcāha kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditāti.33.3Yañcāha ratto atthaṁ na jānāti, ratto dhammaṁ na passatīti, imehi padehi pariyuṭṭhānehi sāyeva taṇhā abhilapitā.33.4Yaṁ andhakāraṁ, ayaṁ dukkhasamudayo, yā ca taṇhā ponobhavikā, yañcāha kāmāti ime kilesakāmā.33.5Yañcāha jālasañchannāti tesaṁyeva kāmānaṁ payogena pariyuṭṭhānaṁ dasseti, tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṁ vuttaṁ.33.6Ye edisikā, te jarāmaraṇaṁ anventi, ayaṁ bhagavatā yathānikkhittagāthābalena dassitā jarāmaraṇamanventīti.
34.1“Yassa papañcā ṭhitī ca natthi,34.2Sandānaṁ palighañca vītivatto;34.3Taṁ nittaṇhaṁ muniṁ carantaṁ,34.4Na vijānāti sadevakopi loko”ti.
35.1Papañcā nāma taṇhādiṭṭhimānā, tadabhisaṅkhatā ca saṅkhārā.35.2Ṭhiti nāma anusayā.35.3Sandānaṁ nāma taṇhāya pariyuṭṭhānaṁ, yāni chattiṁsataṇhāya jāliniyā vicaritāni.35.4Paligho nāma moho.35.5Ye ca papañcā saṅkhārā yā ca ṭhiti yaṁ sandānañca yaṁ palighañca yo etaṁ sabbaṁ samatikkanto, ayaṁ vuccati nittaṇho iti.
36.1Tattha pariyuṭṭhānasaṅkhārā diṭṭhadhammavedanīyā vā upapajjavedanīyā vā aparāpariyavedanīyā vā, evaṁ taṇhā tividhaṁ phalaṁ deti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye.36.2Evaṁ bhagavā āha—36.3“yaṁ lobhapakataṁ kammaṁ karoti kāyena vā vācāya vā manasā vā, tassa vipākaṁ anubhoti diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye”ti.36.4Idaṁ bhagavato pubbāparena yujjati.36.5Tattha pariyuṭṭhānaṁ diṭṭhadhammavedanīyaṁ vā kammaṁ upapajjavedanīyaṁ vā kammaṁ aparāpariyāyavedanīyaṁ vā kammaṁ, evaṁ kammaṁ tidhā vipaccati diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye.36.6Yathāha—
37.1“Yañce bālo idha pāṇātipātī hoti …pe…37.2micchādiṭṭhi hoti, tassa diṭṭhe vā dhamme vipākaṁ paṭisaṁvedeti upapajje vā apare vā pariyāye”ti.37.3Idaṁ bhagavato pubbāparena yujjati.37.4Tattha pariyuṭṭhānaṁ paṭisaṅkhānabalena pahātabbaṁ, saṅkhārā dassanabalena, chattiṁsa taṇhāvicaritāni bhāvanābalena pahātabbānīti evaṁ taṇhāpi tidhā pahīyati.37.5Yā nittaṇhātā ayaṁ saupādisesā nibbānadhātu.37.6Bhedā kāyassa ayaṁ anupādisesā nibbānadhātu.
38.1Papañco nāma vuccati anubandho.38.2Yañcāha bhagavā “papañceti atītānāgatapaccuppannaṁ cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ ārabbhā”ti.38.3Yañcāha bhagavā—38.4“atīte, rādha, rūpe anapekkho hohi, anāgataṁ rūpaṁ mā abhinandi, paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭinissaggāya paṭipajjā”ti.38.5Idaṁ bhagavato pubbāparena yujjati.38.6Yo cāpi papañco ye ca saṅkhārā yā ca atītānāgatapaccuppannassa abhinandanā, idaṁ ekatthaṁ.38.7Api ca aññamaññehi padehi aññamaññehi akkharehi aññamaññehi byañjanehi aparimāṇā dhammadesanā vuttā bhagavatā.38.8Evaṁ suttena suttaṁ saṁsandayitvā pubbāparena saddhiṁ yojayitvā suttaṁ niddiṭṭhaṁ bhavati.
39.1So cāyaṁ pubbāparo sandhi catubbidho atthasandhi byañjanasandhi desanāsandhi niddesasandhīti.
40.1Tattha atthasandhi chappadāni saṅkāsanā pakāsanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammatā paññattīti.
41.1Byañjanasandhi chappadāni akkharaṁ padaṁ byañjanaṁ ākāro nirutti niddesoti.
42.1Desanāsandhi na ca pathaviṁ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca.42.2Na ca āpaṁ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca, na ca tejaṁ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca, na ca vāyuṁ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca …pe… na ca ākāsānañcāyatanaṁ nissāya … na ca viññāṇañcāyatanaṁ nissāya … na ca ākiñcaññāyatanaṁ nissāya … na ca nevasaññānāsaññāyatanaṁ nissāya … na ca imaṁ lokaṁ nissāya … na ca paralokaṁ nissāya jhāyati jhāyī jhāyati ca.42.3Yamidaṁ ubhayamantarena diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ vitakkitaṁ vicāritaṁ manasānucintitaṁ, tampi nissāya na jhāyati jhāyī jhāyati ca.42.4Ayaṁ sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitena cittena na ñāyati jhāyanto.
43.1Yathā māro pāpimā godhikassa kulaputtassa viññāṇaṁ samanvesanto na jānāti na passati.43.2So hi papañcātīto taṇhāpahānena diṭṭhinissayopissa natthi.43.3Yathā ca godhikassa, evaṁ vakkalissa sadevakena lokena samārakena sabrahmakena sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya anissitacittā na ñāyanti jhāyamānā.43.4Ayaṁ desanāsandhi.
44.1Tattha katamā niddesasandhi?44.2Nissitacittā akusalapakkhena niddisitabbā, anissitacittā kusalapakkhena niddisitabbā.44.3Nissitacittā kilesena niddisitabbā, anissitacittā vodānena niddisitabbā.44.4Nissitacittā saṁsārappavattiyā niddisitabbā, anissitacittā saṁsāranivattiyā niddisitabbā.44.5Nissitacittā taṇhāya ca avijjāya ca niddisitabbā, anissitacittā samathena ca vipassanāya ca niddisitabbā.44.6Nissitacittā ahirikena ca anottappena ca niddisitabbā, anissitacittā hiriyā ca ottappena ca niddisitabbā.44.7Nissitacittā asatiyā ca asampajaññena ca niddisitabbā, anissitacittā satiyā ca sampajaññena ca niddisitabbā.44.8Nissitacittā ayoniyā ca ayonisomanasikārena ca niddisitabbā, anissitacittā yoniyā ca yonisomanasikārena ca niddisitabbā.44.9Nissitacittā kosajjena ca dovacassena ca niddisitabbā, anissitacittā vīriyārambhena ca sovacassena ca niddisitabbā.44.10Nissitacittā assaddhiyena ca pamādena ca niddisitabbā, anissitacittā saddhāya ca appamādena ca niddisitabbā.44.11Nissitacittā asaddhammassavanena ca asaṁvaraṇena ca niddisitabbā, anissitacittā saddhammassavanena ca saṁvarena ca niddisitabbā.44.12Nissitacittā abhijjhāya ca byāpādena ca niddisitabbā, anissitacittā anabhijjhāya ca abyāpādena ca niddisitabbā.44.13Nissitacittā nīvaraṇehi ca saṁyojaniyehi ca niddisitabbā, anissitacittā rāgavirāgāya ca cetovimuttiyā avijjāvirāgāya ca paññāvimuttiyā niddisitabbā.44.14Nissitacittā ucchedadiṭṭhiyā ca sassatadiṭṭhiyā ca niddisitabbā, anissitacittā saupādisesāya ca anupādisesāya ca nibbānadhātuyā niddisitabbā.44.15Ayaṁ niddesasandhi.44.16Tenāha āyasmā mahākaccāyano “neruttamadhippāyo”ti.
44.17Niyutto catubyūho hāro.