1.1Tattha katamo otaraṇo hāro?1.2“Yo ca paṭiccuppādo”ti.

2.1∥“Uddhaṁ adho sabbadhi vippamutto,2.2Ayaṁ ahasmīti anānupassī;2.3Evaṁ vimutto udatāri oghaṁ,2.4Atiṇṇapubbaṁ apunabbhavāyā”ti.

3.1<b>“Uddhan”</b>ti rūpadhātu ca arūpadhātu ca.3.2<b>“Adho”</b>ti kāmadhātu.3.3<b>“Sabbadhi vippamutto”</b>ti tedhātuke ayaṁ asekkhāvimutti.3.4Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni, ayaṁ indriyehi otaraṇā.

4.1Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.4.2Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.4.3Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

5.1Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni—5.2sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena, ayaṁ khandhehi otaraṇā.

6.1Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.6.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

7.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ anāsavaṁ, no ca bhavaṅgaṁ.7.2Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

8.1“Ayaṁ ahasmīti anānupassī”ti ayaṁ sakkāyadiṭṭhiyā samugghāto, sā sekkhāvimutti, tāniyeva sekkhāni pañcindriyāni.8.2Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

9.1Tāniyeva sekkhāni pañcindriyāni vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, evaṁ sabbo paṭiccasamuppādo.9.2Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

10.1Sāyeva vijjā paññākkhandho.10.2Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

11.1Sāyeva vijjā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā, ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

12.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ anāsavaṁ, no ca bhavaṅgaṁ, ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

13.1Sekkhāya ca vimuttiyā asekkhāya ca vimuttiyā vimutto udatāri oghaṁ atiṇṇapubbaṁ apunabbhavāya.13.2Tenāha bhagavā “uddhaṁ adho”ti.

14.1∥“Nissitassa calitaṁ, anissitassa calitaṁ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṁ na ubhayamantarena esevanto dukkhassā”ti.

15.1<b>“Nissitassa calitan”</b>ti nissayo nāma duvidho taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.15.2Tattha yā rattassa cetanā, ayaṁ taṇhānissayo;15.3yā mūḷhassa cetanā, ayaṁ diṭṭhinissayo.15.4Cetanā pana saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, evaṁ sabbo paṭiccasamuppādo.15.5Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

16.1Tattha yā rattassa vedanā, ayaṁ sukhā vedanā.16.2Yā sammūḷhassa vedanā, ayaṁ adukkhamasukhā vedanā, imā dve vedanā vedanākkhandho.16.3Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

17.1Tattha sukhā vedanā dve indriyāni sukhindriyaṁ somanassindriyañca, adukkhamasukhā vedanā upekkhindriyaṁ.17.2Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

18.1Tāniyeva indriyāni saṅkhārapariyāpannāni, ye saṅkhārā sāsavā bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.18.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

19.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ sāsavaṁ bhavaṅgaṁ, ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

20.1<b>“Anissitassa calitaṁ natthī”</b>ti samathavasena vā taṇhāya anissito vipassanāvasena vā diṭṭhiyā anissito.20.2Yā vipassanā ayaṁ vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho, evaṁ sabbo paṭiccasamuppādo.20.3Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

21.1Sāyeva vipassanā paññākkhandho.21.2Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

22.1Sāyeva vipassanā dve indriyāni—22.2vīriyindriyañca paññindriyañca.22.3Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

23.1Sāyeva vipassanā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.23.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

24.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ anāsavaṁ, no ca bhavaṅgaṁ.24.2Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

25.1<b>“Passaddhiyā satī”</b>ti duvidhā passaddhi kāyikā ca cetasikā ca.25.2Yaṁ kāyikaṁ sukhaṁ, ayaṁ kāyapassaddhi.25.3Yaṁ cetasikaṁ sukhaṁ, ayaṁ cetasikā passaddhi.25.4Passaddhakāyo sukhaṁ vediyati, sukhino cittaṁ samādhiyati, samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, yathābhūtaṁ pajānanto nibbindati, nibbindanto virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṁ “vimuttam”iti ñāṇaṁ hoti, “khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti pajānāti.25.5So na namati rūpesu, na saddesu, na gandhesu, na rasesu, na phoṭṭhabbesu, na dhammesu khayā rāgassa khayā dosassa khayā mohassa yena rūpena tathāgataṁ tiṭṭhantaṁ carantaṁ paññāpayamāno paññāpeyya, tassa rūpassa khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā rūpasaṅkhaye vimutto, tathāgato atthītipi na upeti, natthītipi na upeti, atthi natthītipi na upeti, nevatthi no natthītipi na upeti.25.6Atha kho gambhīro appameyyo asaṅkheyyo nibbutotiyeva saṅkhaṁ gacchati khayā rāgassa, khayā dosassa, khayā mohassa.

26.1Yāya vedanāya …pe…26.2yāya saññāya.26.3Yehi saṅkhārehi.26.4Yena viññāṇena tathāgataṁ tiṭṭhantaṁ carantaṁ paññāpayamāno paññāpeyya, tassa viññāṇassa khayā virāgā nirodhā cāgā paṭinissaggā viññāṇasaṅkhaye vimutto, tathāgato atthītipi na upeti, natthītipi na upeti, atthi natthītipi na upeti, nevatthi no natthītipi na upeti.26.5Atha kho gambhīro appameyyo asaṅkheyyo nibbutotiyeva saṅkhaṁ gacchati khayā rāgassa, khayā dosassa, khayā mohassa.26.6<b>“Āgatī”</b>ti idhāgati.26.7<b>“Gatī”</b>ti peccabhavo.26.8Āgatigatīpi na bhavanti, <b>“nevidhā”</b>ti chasu ajjhattikesu āyatanesu.26.9<b>“Na huran”</b>ti chasu bāhiresu āyatanesu.26.10“Na ubhayamantarenā”ti phassasamuditesu dhammesu attānaṁ na passati.26.11<b>“Esevanto dukkhassā”</b>ti paṭiccasamuppādo.26.12So duvidho lokiyo ca lokuttaro ca.26.13Tattha lokiyo avijjāpaccayā saṅkhārā, yāva jarāmaraṇā.26.14Lokuttaro sīlavato avippaṭisāro jāyati, yāva nāparaṁ itthattāyāti pajānāti.26.15Tenāha bhagavā “nissitassa calitaṁ anissitassa calitaṁ natthi …pe…26.16esevanto dukkhassā”ti.

27.1“Ye keci sokā paridevitā vā,27.2Dukkhā ca lokasmimanekarūpā;27.3Piyaṁ paṭiccappabhavanti ete,27.4Piye asante na bhavanti ete.

28.1Tasmā hi te sukhino vītasokā,28.2Yesaṁ piyaṁ natthi kuhiñci loke;28.3Tasmā asokaṁ virajaṁ patthayāno,28.4Piyaṁ na kayirātha kuhiñci loke”ti.

29.1“Ye keci sokā paridevitā vā, dukkhā ca lokasmimanekarūpā piyaṁ paṭiccappabhavanti ete”ti—29.2ayaṁ dukkhā vedanā.29.3“Piye asante na bhavanti ete”ti—29.4ayaṁ sukhā vedanā.29.5Vedanā vedanākkhandho.29.6Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

30.1Vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ, evaṁ sabbaṁ.30.2Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

31.1Tattha sukhā vedanā dve indriyāni—31.2sukhindriyaṁ somanassindriyañca.31.3Dukkhā vedanā dve indriyāni—31.4dukkhindriyaṁ domanassindriyañca.31.5Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

32.1Tāniyeva indriyāni saṅkhārapariyāpannāni, ye saṅkhārā sāsavā bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.32.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

33.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ sāsavaṁ bhavaṅgaṁ.33.2Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

34.1“Tasmā hi te sukhino vītasokā,34.2Yesaṁ piyaṁ natthi kuhiñci loke;34.3Tasmā asokaṁ virajaṁ patthayāno,34.4Piyaṁ na kayirātha kuhiñci loke”ti.

35.1Idaṁ taṇhāpahānaṁ.35.2Taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, evaṁ sabbaṁ.35.3Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

36.1Taṁyeva taṇhāpahānaṁ samatho.36.2So samatho dve indriyāni satindriyaṁ samādhindriyañca.36.3Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

37.1Soyeva samatho samādhikkhandho.37.2Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

38.1Soyeva samatho saṅkhārapariyāpanno, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.38.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

39.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ anāsavaṁ, no ca bhavaṅgaṁ.39.2Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.39.3Tenāha bhagavā “ye keci sokā”ti.

40.1∥“Kāmaṁ kāmayamānassa,40.2tassa ce taṁ samijjhati;40.3Addhā pītimano hoti,40.4laddhā macco yadicchati.

41.1∥Tassa ce kāmayānassa,41.2chandajātassa jantuno;41.3Te kāmā parihāyanti,41.4sallaviddhova ruppati.

42.1∥Yo kāme parivajjeti,42.2sappasseva padā siro;42.3Somaṁ visattikaṁ loke,42.4sato samativattatī”ti.

43.1Tattha yā pītimanatā, ayaṁ anunayo.43.2Yadāha sallaviddhova ruppatīti, idaṁ paṭighaṁ.43.3Anunayaṁ paṭighañca pana taṇhāpakkho, taṇhāya ca pana dasarūpīni āyatanāni padaṭṭhānaṁ.43.4Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.

44.1Tāniyeva dasa rūpīni rūpakāyo nāmasampayutto, tadubhayaṁ nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, evaṁ sabbaṁ.44.2Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

45.1Tadeva nāmarūpaṁ pañcakkhandho.45.2Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

46.1Tadeva nāmarūpaṁ aṭṭhārasa dhātuyo.46.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

47.1Tattha yo rūpakāyo imāni pañca rūpīni indriyāni, yo nāmakāyo imāni pañca arūpīni indriyāni, imāni dasa indriyāni.47.2Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

48.1Tattha yadāha—

49.1∥“Yo kāme parivajjeti,49.2sappasseva padā siro;49.3Somaṁ visattikaṁ loke,49.4sato samativattatī”ti.

50.1Ayaṁ saupādisesā nibbānadhātu, ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

51.1Sāyeva saupādisesā nibbānadhātu vijjā, vijjuppādā avijjānirodho, avijjānirodhā saṅkhāranirodho, evaṁ sabbaṁ.51.2Ayaṁ paṭiccasamuppādehi otaraṇā.

52.1Sāyeva vijjā paññākkhandho.52.2Ayaṁ khandhehi otaraṇā.

53.1Sāyeva vijjā dve indriyāni—53.2vīriyindriyaṁ paññindriyañca.53.3Ayaṁ indriyehi otaraṇā.

54.1Sāyeva vijjā saṅkhārapariyāpannā, ye saṅkhārā anāsavā, no ca bhavaṅgā, te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā.54.2Ayaṁ dhātūhi otaraṇā.

55.1Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā, yaṁ āyatanaṁ anāsavaṁ, no ca bhavaṅgaṁ.55.2Ayaṁ āyatanehi otaraṇā.55.3Tenāha bhagavā “kāmaṁ kāmayamānassā”ti.

56.1Ettāvatā paṭicca indriyakhandhadhātuāyatanāni samosaraṇotaraṇāni bhavanti.56.2Evaṁ paṭicca indriyakhandhadhātuāyatanāni otāretabbāni.56.3Tenāha āyasmā mahākaccāyano “yo ca paṭiccuppādo”ti.

56.4Niyutto otaraṇo hāro.