- 0.1Peṭakopadesa
0.21. Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi
1.1Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.
2.1Namo sammāsambuddhānaṁ paramatthadassīnaṁ sīlādiguṇapāramippattānaṁ.
3.1Duve hetū duve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya—3.2parato ca ghoso saccānusandhi, ajjhattañca yoniso manasikāro.3.3Tattha katamo parato ghoso?3.4Yā parato desanā ovādo anusāsanī saccakathā saccānulomo.3.5Cattāri saccāni—3.6dukkhaṁ samudayo nirodho maggo.3.7Imesaṁ catunnaṁ saccānaṁ yā desanā sandassanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkiriyā pakāsanā—3.8ayaṁ vuccati saccānulomo ghosoti.
4.1Tattha katamo ajjhattaṁ yoniso manasikāro?
5.1Ajjhattaṁ yoniso manasikāro nāma yo yathādesite dhamme bahiddhā ārammaṇaṁ anabhinīharitvā yoniso manasikāro—5.2ayaṁ vuccati yoniso manasikāro.
6.1Taṁākāro yoniso dvāro vidhi upāyo.6.2Yathā puriso sukkhe kaṭṭhe vigatasnehe sukkhāya uttarāraṇiyā thale abhimanthamānaṁ bhabbo jotissa adhigamāya.6.3Taṁ kissa hetu.6.4Yoniso aggissa adhigamāya.6.5Evamevassa yamidaṁ dukkhasamudayanirodhamaggānaṁ aviparītadhammadesanaṁ manasikaroti—6.6ayaṁ vuccati yoniso manasikāro.
7.1Yathā tisso upamā pubbe assutā ca assutapubbā ca paṭibhanti.7.2Yo hi koci kāmesu avītarāgoti …pe…7.3duve upamā ayoniso kātabbā pacchimesu vuttaṁ.7.4Tattha yo ca parato ghoso yo ca ajjhattaṁ yoniso manasikāro—7.5ime dve paccayā.7.6Parato ghosena yā uppajjati paññā—7.7ayaṁ vuccati sutamayī paññā.7.8Yā ajjhattaṁ yoniso manasikārena uppajjati paññā—7.9ayaṁ vuccati cintāmayī paññāti.7.10Imā dve paññā veditabbā.7.11Purimakā ca dve paccayā.7.12Ime dve hetū dve paccayā sāvakassa sammādiṭṭhiyā uppādāya.
8.1Tattha parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ avijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.8.2Na ca atthappaṭisaṁvedī yoniso manasikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.8.3Parato ghosassa saccānusandhissa desitassa atthaṁ vijānanto atthappaṭisaṁvedī bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati.8.4Atthappaṭisaṁvedī ca yoniso manasikarissatīti ṭhānametaṁ vijjati.8.5Esa hetu etaṁ ārammaṇaṁ eso upāyo sāvakassa niyyānassa, natthañño.8.6Soyaṁ na ca suttassa atthavijānanāya saha yutto nāpi ghosānuyogena parato ghosassa atthaṁ avijānantena sakkā uttari manussadhammaṁ alamariyañāṇadassanaṁ adhigantuṁ, tasmā nibbāyitukāmena sutamayena atthā pariyesitabbā.8.7Tattha pariyesanāya ayaṁ anupubbī bhavati soḷasa hārā, pañca nayā, aṭṭhārasa mūlapadāni.
9.1Tatthāyaṁ uddānagāthā
10.1Soḷasahārā nettī,10.2Pañcanayā sāsanassa pariyeṭṭhi;10.3Aṭṭhārasamūlapadā,10.4Kaccāyanagottaniddiṭṭhā.
11.1Tattha katame <b>soḷasahārā</b>?
12.1Desanā vicayo yutti padaṭṭhānaṁ lakkhaṇaṁ catubyūho āvaṭṭo vibhatti parivattano vevacano paññatti otaraṇo sodhano adhiṭṭhāno parikkhāro samāropano—12.2ime soḷasa hārā.
13.1Tattha uddānagāthā
14.1Desanā vicayo yutti,14.2padaṭṭhāno ca lakkhaṇo;14.3Catubyūho ca āvaṭṭo,14.4vibhatti parivattano.
15.1Vevacano ca paññatti,15.2otaraṇo ca sodhano;15.3Adhiṭṭhāno parikkhāro,15.4samāropano soḷaso.
16.1Tattha katame <b>pañca nayā</b>?
17.1Nandiyāvaṭṭo tipukkhalo sīhavikkīḷito disālocano aṅkusoti.
18.1Tattha uddānagāthā
19.1Paṭhamo nandiyāvaṭṭo,19.2dutiyo ca tipukkhalo;19.3Sīhavikkīḷito nāma,19.4tatiyo hoti so nayo.
20.1Disālocanamāhaṁsu,20.2catuttho nayalañjako;20.3Pañcamo aṅkuso nāma,20.4sabbe pañca nayā gatā.
21.1Tattha katamāni <b>aṭṭhārasa mūlapadāni</b>?
22.1Avijjā taṇhā lobho doso moho subhasaññā sukhasaññā niccasaññā attasaññā samatho vipassanā alobho adoso amoho asubhasaññā dukkhasaññā aniccasaññā anattasaññā, imāni aṭṭhārasa mūlapadāni.22.2Tattha nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati.22.3Nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati.
23.1Katamāni nava padāni akusalāni yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati?
24.1Avijjā yāva attasaññā, imāni nava padāni akusalāni, yattha sabbaṁ akusalaṁ samosarati.
25.1Katamāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati?
26.1Samatho yāva anattasaññā, imāni nava padāni kusalāni yattha sabbaṁ kusalaṁ samosarati.26.2Imāni aṭṭhārasa mūlapadāni.
27.1Tattha imā uddānagāthā
28.1Taṇhā ca avijjā lobho,28.2Doso tatheva moho ca;28.3Cattāro ca vipallāsā,28.4Kilesabhūmi nava padāni.
29.1Ye ca satipaṭṭhānā samatho,29.2Vipassanā kusalamūlaṁ;29.3Etaṁ sabbaṁ kusalaṁ,29.4Indriyabhūmi navapadāni.
30.1Sabbaṁ kusalaṁ navahi padehi yujjati,30.2Navahi ceva akusalaṁ;30.3Ekake nava mūlapadāni,30.4Ubhayato aṭṭhārasa mūlapadāni.
31.1Imesaṁ aṭṭhārasannaṁ mūlapadānaṁ yāni nava padāni akusalāni, ayaṁ dukkhasamudayo;31.2yāni nava padāni kusalāni, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā.31.3Iti samudayassa dukkhaṁ phalaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya nirodhaṁ phalaṁ.31.4Imāni cattāri ariyasaccāni bhagavatā bārāṇasiyaṁ desitāni.
32.1Tattha dukkhassa ariyasaccassa aparimāṇāni akkharāni padāni byañjanāni ākārāni niruttiyo niddesā desitā etassevatthassa saṅkāsanāya pakāsanāya vivaraṇāya vibhajanāya uttānīkammatāya paññāpanāyāti.32.2Yā evaṁ sabbesaṁ saccānaṁ iti ekamekaṁ saccaṁ aparimāṇehi akkharapadabyañjanaākāraniruttiniddesehi pariyesitabbaṁ, tañca byañjanaṁ atthaputhuttena pana attheva byañjanaputhuttena.
33.1Yo hi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁ vadeyya “ahaṁ idaṁ dukkhaṁ paccakkhāya aññaṁ dukkhaṁ paññapessāmī”ti tassa taṁ vācāvatthukamevassa pucchito ca na sampāyissati.33.2Evaṁ saccāni.33.3Yañca rattiṁ bhagavā abhisambuddho, yañca rattiṁ anupādāya parinibbuto, etthantare yaṁ kiñci bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallaṁ, sabbaṁ taṁ dhammacakkaṁ pavattitaṁ.33.4Na kiñci buddhānaṁ bhagavantānaṁ dhammadesanāya dhammacakkato bahiddhā, tassa sabbaṁ suttaṁ ariyadhammesu pariyesitabbaṁ.33.5Tattha pariggaṇhanāya ālokasabhāni cattāri ariyasaccāni thāvarāni imāni.
34.1Tattha katamaṁ <b>dukkhaṁ</b>?34.2Jāti jarā byādhi maraṇaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.34.3Tatthāyaṁ lakkhaṇaniddeso, pātubhāvalakkhaṇā jāti, paripākalakkhaṇā jarā, dukkhadukkhatālakkhaṇo byādhi, cutilakkhaṇaṁ maraṇaṁ, piyavippayogavipariṇāmaparitāpanalakkhaṇo soko, lālappanalakkhaṇo paridevo, kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ dukkhaṁ, cittasampīḷanalakkhaṇaṁ domanassaṁ, kilesaparidahanalakkhaṇo upāyāso, amanāpasamodhānalakkhaṇo appiyasampayogo, manāpavinābhāvalakkhaṇo piyavippayogo, adhippāyavivattanalakkhaṇo alābho, apariññālakkhaṇā pañcupādānakkhandhā, paripākacutilakkhaṇaṁ jarāmaraṇaṁ, pātubhāvacutilakkhaṇaṁ cutopapatti, paṭisandhinibbattanalakkhaṇo samudayo, samudayaparijahanalakkhaṇo nirodho, anusayasamucchedalakkhaṇo maggo.34.4Byādhilakkhaṇaṁ dukkhaṁ, sañjānanalakkhaṇo samudayo, niyyānikalakkhaṇo maggo, santilakkhaṇo nirodho.34.5Appaṭisandhibhāvanirodhalakkhaṇā anupādisesā nibbānadhātu, dukkhañca samudayo ca, dukkhañca nirodho ca, dukkhañca maggo ca, samudayo ca dukkhañca, samudayo ca nirodho ca, samudayo ca maggo ca, nirodho ca samudayo ca, nirodho ca dukkhañca, nirodho ca maggo ca, maggo ca nirodho ca, maggo ca samudayo ca, maggo ca dukkhañca.
35.1Tatthimāni suttāni.
36.1“Yamekarattiṁ paṭhamaṁ,36.2gabbhe vasati māṇavo;36.3Abbhuṭṭhitova so yāti,36.4sa gacchaṁ na nivattatī”ti.
37.1Aṭṭhimā, ānanda, dānūpapattiyo ekuttarike suttaṁ—37.2ayaṁ jāti.
38.1Tattha katamā jarā?
39.1“Acaritvā brahmacariyaṁ,39.2aladdhā yobbane dhanaṁ;39.3Jiṇṇakoñcāva jhāyanti,39.4khīṇamaccheva pallale”.
40.1Pañca pubbanimittāni devesu—40.2ayaṁ jarā.
41.1Tattha katamo byādhi?
42.1Sāmaṁ tena kuto rāja,42.2Tuvampi jarāyanti vedesi;42.3Khattiya kammassa phalo,42.4Loko na hi kammaṁ panayati.
43.1Tayo gilānā—43.2ayaṁ byādhi.
44.1Tattha katamaṁ maraṇaṁ?
45.1Yathāpi kumbhakārassa,45.2kataṁ mattikabhājanaṁ;45.3Khuddakañca mahantañca,45.4yaṁ pakkaṁ yañca āmakaṁ;45.5Sabbaṁ bhedanapariyantaṁ,45.6evaṁ maccāna jīvitaṁ.
46.1Mamāyite passatha phandamāne,46.2Maccheva appodake khīṇasote;46.3Etampi disvā amamo careyya,46.4Bhavesu āsattimakubbamāno.
47.1Udakappanasuttaṁ—47.2idaṁ maraṇaṁ.
48.1Tattha katamo soko?
49.1Idha socati pecca socati,49.2Pāpakārī ubhayattha socati;49.3So socati so vihaññati,49.4Disvā kammakiliṭṭhamattano.
50.1Tīṇi duccaritāni—50.2ayaṁ soko.
51.1Tattha katamo paridevo?
52.1Kāmesu giddhā pasutā pamūḷhā,52.2Avadāniyā te visame niviṭṭhā;52.3Dukkhūpanītā paridevayanti,52.4Kiṁsu bhavissāma ito cutāse.
53.1Tisso vipattiyo—53.2ayaṁ paridevo.
54.1Tattha katamaṁ dukkhaṁ?
55.1Sataṁ āsi ayosaṅkū,55.2sabbe paccattavedanā;55.3Jalitā jātavedāva,55.4accisaṅghasamākulā.
56.1Mahā vata so pariḷāho saṁyuttake suttaṁ saccasaṁyuttesu—56.2idaṁ dukkhaṁ.
57.1Tattha katamaṁ domanassaṁ?
58.1Saṅkappehi pareto so,58.2kapaṇo viya jhāyati;58.3Sutvā paresaṁ nigghosaṁ,58.4maṅku hoti tathāvidho.
59.1Dveme tapanīyā dhammā—59.2idaṁ domanassaṁ.
60.1Tattha katamo upāyāso?
61.1Kammārānaṁ yathā ukkā,61.2anto ḍayhati no bahi;61.3Evaṁ ḍayhati me hadayaṁ,61.4sutvā nibbattamambujaṁ.
62.1Tayo aggī—62.2ayaṁ upāyāso.
63.1Tattha katamo appiyasampayogo?
64.1Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ,64.2Tatuṭṭhāya tameva khādati;64.3Evaṁ atidhonacārinaṁ,64.4Sāni kammāni nayanti duggatiṁ.
65.1Dveme tathāgataṁ abbhācikkhanti, ekuttarike suttaṁ dukesu—65.2ayaṁ appiyasampayogo.
66.1Tattha katamo piyavippayogo?
67.1Supinena yathāpi saṅgataṁ,67.2Paṭibuddho puriso na passati;67.3Evampi piyāyitaṁ janaṁ,67.4Petaṁ kālaṅkataṁ na passati.
68.1Te devā cavanadhammaṁ viditvā tīhi vācāhi anusāsanti.68.2Ayaṁ piyavippayogo.
69.1Yampicchaṁ na labhati,69.2tisso māradhītaro;69.3Tassa ce kāmayānassa,69.4chandajātassa jantuno;69.5Te kāmā parihāyanti,69.6sallaviddhova ruppati.
70.1Saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
71.1Cakkhu sotañca ghānañca,71.2jivhā kāyo tato manaṁ;71.3Ete lokāmisā ghorā,71.4yattha sattā puthujjanā.
72.1Pañcime bhikkhave khandhā—72.2idaṁ dukkhaṁ.
73.1Tattha katamā jarā ca maraṇañca?
74.1Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ,74.2Oraṁ vassasatāpi mīyate;74.3Atha vāpi akicchaṁ jīvitaṁ,74.4Atha kho so jarasāpi mīyate.
75.1Saṁyuttake pasenadisaṁyuttake suttaṁ ayyikā me kālaṅkatā—75.2ayaṁ jarā ca maraṇañca.
76.1Tattha katamā cuti ca upapatti ca?
77.1“Sabbe sattā marissanti,77.2Maraṇantaṁ hi jīvitaṁ;77.3Yathākammaṁ gamissanti,77.4Attakammaphalūpagā”ti.—
78.1Ayaṁ cuti ca upapatti ca.
79.1Imehi suttehi ekasadisehi ca aññehi navavidhaṁ suttaṁ taṁ anupaviṭṭhehi lakkhaṇato dukkhaṁ ñatvā sādhāraṇañca asādhāraṇañca dukkhaṁ ariyasaccaṁ niddisitabbaṁ.79.2Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi vā byākaraṇaṁ—79.3idaṁ dukkhaṁ.
80.1Tattha katamo <b>dukkhasamudayo</b>?
81.1Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā,81.2Saṁyojane vajjamapassamānā;81.3Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā,81.4Oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ.
82.1Cattāro āsavā suttaṁ—82.2ayaṁ dukkhasamudayo.
83.1Tattha katamo <b>dukkhanirodho</b>?
84.1Yamhi na māyā vasatī na māno,84.2Yo vītalobho amamo nirāso;84.3Panuṇṇakodho abhinibbutatto,84.4So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhu.
85.1Dvemā vimuttiyo, rāgavirāgā ca cetovimutti;85.2avijjāvirāgā ca paññāvimutti—85.3ayaṁ nirodho.
86.1Tattha katamo <b>maggo</b>?
87.1Eseva maggo natthañño,87.2dassanassa visuddhiyā;87.3Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo,87.4mārassetaṁ pamohanaṁ.
88.1Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā—88.2ayaṁ maggo.
89.1Tattha katamāni <b>cattāri ariyasaccāni</b>?
90.1“Ye dhammā hetuppabhavā,90.2Tesaṁ hetuṁ tathāgato āha;90.3Tesañca yo nirodho,90.4Evaṁvādī mahāsamaṇo”ti.
91.1Hetuppabhavā dhammā dukkhaṁ, hetusamudayo, yaṁ bhagavato vacanaṁ.91.2Ayaṁ dhammo yo nirodho, ye hi keci saṁyojaniyesu dhammesu assadānupassino viharanti.91.3Kilesā taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādānaṁ …pe…91.4evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.91.5Tattha yaṁ saṁyojanaṁ—91.6ayaṁ samudayo.91.7Ye saṁyojaniyā dhammā ye ca sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti—91.8idaṁ dukkhaṁ.91.9Yā saṁyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassanā—91.10ayaṁ maggo.91.11Parimuccati jātiyā jarāya byādhīhi maraṇehi sokehi paridevehi yāva upāyāsehi—91.12idaṁ nibbānaṁ.91.13Imāni cattāri saccāni.
92.1Tattha katamā <b>anupādisesā nibbānadhātu</b>?
93.1Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi,93.2Taṁ hi vā natthi yena naṁ paññapeyya;93.3Sabbasaṅgānaṁ samūhatattā vidū,93.4Sitā vādasatassu sabbe.
94.1Saṁyuttake godhikasaṁyuttaṁ.
95.1Imāni <b>asādhāraṇāni suttāni</b>.95.2Yahiṁ yahiṁ saccāni niddiṭṭhāni, tahiṁ tahiṁ saccalakkhaṇato otāretvā aparimāṇehi byañjanehi so attho pariyesitabbo.95.3Tattha atthānuparivatti byañjanena puna byañjanānuparivatti atthena tassa ekamekassa aparimāṇāni byañjanāni imehi suttehi yathānikkhittehi cattāri ariyasaccāni niddisitabbāni.95.4Pañcanikāye anupaviṭṭhāhi gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇena byākaraṇaṁ.95.5Imāni asādhāraṇāni suttāni.
96.1Tesaṁ imā uddānagāthā
97.1Yamekarattiṁ paṭhamaṁ,97.2aṭṭha dānūpapattiyo;97.3Pañca pubbanimittāni,97.4khīṇamacchaṁva pallalaṁ.
98.1Sāmaṁ tena kuto rāja,98.2tayo devā gilānakā;98.3Yathāpi kumbhakārassa,98.4yathā nadidakappanaṁ.
99.1Idha socati pecca socati,99.2Tīṇi duccaritāni ca;99.3Kāmesu giddhā pasutā,99.4Yāva tisso vipattiyo.
100.1Sataṁ āsi ayosaṅkū,100.2pariḷāho mahattaro;100.3Saṅkappehi pareto so,100.4tattha tapaniyehi ca.
101.1Kammārānaṁ yathā ukkā,101.2tayo aggī pakāsitā;101.3Ayato malamuppannaṁ,101.4abbhakkhānaṁ tathāgate.
102.1Tividhaṁ devānusāsanti,102.2supinena saṅgamo yathā;102.3Tisso ceva māradhītā,102.4sallaviddhova ruppati.
103.1Cakkhu sotañca ghānañca,103.2pañcakkhandhā pakāsitā;103.3Appaṁ vata jīvitaṁ idaṁ,103.4ayyikā me mahallikā.
104.1Sabbe sattā marissanti,104.2upapatti cuticayaṁ;104.3Kāmesu sattā pasutā,104.4āsavehi catūhi ca.
105.1Yamhi na māyā vasati,105.2dvemā cetovimuttiyo;105.3Eseva maggo natthañño,105.4bojjhaṅgā ca sudesitā.
106.1Atthaṅgatassa na pamāṇamatthi,106.2Godhiko parinibbuto;106.3Ye dhammā hetuppabhavā,106.4Saṁyojanānupassino.
107.1Imā dasa tesaṁ uddānagāthā.
108.1Tatthimāni <b>sādhāraṇāni suttāni</b> yesu suttesu sādhāraṇāni saccāni desitāni anulomampi paṭilomampi vomissakampi.108.2Tattha ayaṁ ādi.
109.1Avijjāya nivuto loko,109.2(ajitāti bhagavā)109.3Vivicchā pamādā nappakāsati;109.4Jappābhilepanaṁ brūmi,109.5Dukkhamassa mahabbhayaṁ.
110.1Tattha yā avijjā ca vivicchā ca, ayaṁ samudayo.110.2Yaṁ mahabbhayaṁ, idaṁ dukkhaṁ.110.3Imāni dve saccāni—110.4dukkhañca samudayo ca.110.5“Saṁyojanaṁ saṁyojaniyā ca dhammā”ti saṁyuttake cittasaṁyuttakesu byākaraṇaṁ.110.6Tattha yaṁ saṁyojanaṁ, ayaṁ samudayo.110.7Ye saṁyojaniyā dhammā, idaṁ dukkhaṁ.110.8Imāni dve saccāni—110.9dukkhañca samudayo ca.
111.1Tattha katamaṁ dukkhañca nirodho ca?
112.1Ucchinnabhavataṇhassa,112.2netticchinnassa bhikkhuno;112.3Vikkhīṇo jātisaṁsāro,112.4natthi dāni punabbhavo.
113.1Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ.113.2Yo bhavataṇhāya upacchedo, ayaṁ dukkhanirodho.113.3Vikkhīṇo jātisaṁsāro, natthi dāni punabbhavoti niddeso.113.4Imāni dve saccāni—113.5dukkhañca nirodho ca.113.6Dvemā, bhikkhave, vimuttiyo;113.7rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti.113.8Yaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ.113.9Yā vimutti, ayaṁ nirodho.113.10Imāni dve saccāni—113.11dukkhañca nirodho ca.
114.1Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca?
115.1Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ viditvā,115.2Nagarūpamaṁ cittamidaṁ ṭhapetvā;115.3Yodhetha māraṁ paññāvudhena,115.4Jitañca rakkhe anivesano siyā.
116.1Tattha yañca kumbhūpamo kāyo yañca nagarūpamaṁ cittaṁ, idaṁ dukkhaṁ.116.2Yaṁ paññāvudhena māraṁ yodhethāti ayaṁ maggo.116.3Imāni dve saccāni.116.4Yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahitabbaṁ.116.5Yā saṁyojanā, ayaṁ maggo.116.6Ye te dhammā anattaniyā pahātabbā, rūpaṁ yāva viññāṇaṁ, idaṁ dukkhañca maggo ca.
117.1Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca nirodho ca?
118.1Ye keci sokā paridevitā vā,118.2Dukkhā ca lokasmimanekarūpā;118.3Piyaṁ paṭiccappabhavanti ete,118.4Piye asante na bhavanti ete.
119.1Ye sokaparidevā, yaṁ ca anekarūpaṁ dukkhaṁ, yaṁ pemato bhavati, idaṁ dukkhaṁ.119.2Yaṁ pemaṁ, ayaṁ samudayo.119.3Yo tattha chandarāgavinayo piyassa akiriyā, ayaṁ nirodho.119.4Imāni tīṇi saccāni.119.5Timbaruko paribbājako pacceti “sayaṅkataṁ paraṅkatan”ti.119.6Yathesā vīmaṁsā, idaṁ dukkhaṁ.119.7Yā ete dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā avijjāpaccayā saṅkhārā yāva jātipaccayā jarāmaraṇaṁ, idampi dukkhañca samudayo ca.119.8Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti jarāmaraṇaṁ, idaṁ dukkhaṁ.119.9Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ, ayaṁ samudayo.119.10Iti idaṁ sayaṅkataṁ vīmaṁseyyāti yañca paṭiccasamuppāde dukkhaṁ, idaṁ eso samudayo niddiṭṭho.119.11Avijjānirodhā saṅkhāranirodho ca yāva ca jarāmaraṇanirodhoti ayaṁ nirodho.119.12Imāni tīṇi saccāni dukkhañca samudayo ca nirodho ca.
120.1Tattha katamaṁ dukkhañca samudayo ca maggo ca?
121.1“Yo dukkhamaddakkhi yatonidānaṁ,121.2Kāmesu so jantu kathaṁ nameyya;121.3Kāmā hi loke saṅgāti ñatvā,121.4Tesaṁ satīmā vinayāya sikkhe”ti.
122.1Yo dukkhamaddakkhi, idaṁ dukkhaṁ.122.2Yato bhavati, ayaṁ samudayo.122.3Sandiṭṭhaṁ yato bhavati yāva tassa vinayāya sikkhā, ayaṁ maggo.122.4Imāni tīṇi saccāni.
123.1Ekādasaṅguttaresu gopālakopamasuttaṁ.
124.1Tattha yāva rūpasaññuttā yañca saḷāyatanaṁ yathā vaṇaṁ paṭicchādeti yañca titthaṁ yathā ca labhati dhammūpasañhitaṁ uḷāraṁ pītipāmojjaṁ catubbidhaṁ ca attabhāvato ca vatthu, idaṁ dukkhaṁ.124.2Yāva āsāṭikaṁ hāretā hoti, ayaṁ samudayo.124.3Rūpasaññuttā āsāṭakaharaṇaṁ vaṇapaṭicchādanaṁ vīthiññutā gocarakusalañca, ayaṁ maggo.124.4Avasesā dhammā atthi hetū atthi paccayā atthi nissayā sāvasesadohitā anekapūjā ca kalyāṇamittatappaccayā dhammā vīthiññutā ca hetu, imāni tīṇi saccāni.
125.1Tattha katamaṁ dukkhañca maggo ca nirodho ca?
126.1Sati kāyagatā upaṭṭhitā,126.2Chasu phassāyatanesu saṁvuto;126.3Satataṁ bhikkhu samāhito,126.4Jaññā nibbānamattano.
127.1Tattha yā ca kāyagatā sati yañca saḷāyatanaṁ yattha sabbañcetaṁ dukkhaṁ.127.2Yā ca kāyagatā sati yo ca sīlasaṁvaro yo ca samādhi yattha yā sati, ayaṁ paññākkhandho.127.3Sabbampi sīlakkhandho samādhikkhandho, ayaṁ maggo.127.4Evaṁvihārinā ñātabbaṁ nibbānaṁ.127.5Ayaṁ nirodho, imāni tīṇi saccāni.127.6Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca.127.7Tattha yaṁ cittasahajātā dhammā, idaṁ dukkhaṁ.127.8Yo ca samatho yā ca vipassanā, ayaṁ maggo.127.9Rāgavirāgā ca cetovimutti, avijjāvirāgā ca paññāvimutti, ayaṁ nirodho.127.10Imāni tīṇi saccāni.
128.1Tattha katamo samudayo ca nirodho ca?
129.1Āsā ca pīhā abhinandanā ca,129.2Anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā;129.3Aññāṇamūlappabhavā pajappitā,129.4Sabbā mayā byantikatā samūlikā.
130.1Aññāṇamūlappabhavāti purimakehi samudayo.130.2Sabbā mayā byantikatā samūlikāti nirodho.130.3Imāni dve saccāni.130.4Catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā vitthārena kātabbaṁ.130.5Ariyassa sīlassa samādhino paññāya vimuttiyā.130.6Tattha yo imesaṁ catunnaṁ dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā, ayaṁ samudayo.130.7Paṭivedho bhavanettiyā, ayaṁ nirodho.130.8Ayaṁ samudayo ca nirodho ca.
131.1Tattha katamo samudayo ca maggo ca?
132.1Yāni sotāni lokasmiṁ,132.2(ajitāti bhagavā)132.3Sati tesaṁ nivāraṇaṁ;132.4Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,132.5Paññāyete pidhīyare.
133.1Yāni sotānīti ayaṁ samudayo.133.2Yā ca paññā yā ca sati nivāraṇaṁ pidhānañca, ayaṁ maggo.133.3Imāni dve saccāni.133.4Sañcetaniyaṁ suttaṁ daḷhanemiyānākāro chahi māsehi niddiṭṭho.133.5Tattha yaṁ kāyaṁ kāyakammaṁ savaṅkaṁ sadosaṁ sakasāvaṁ yā savaṅkatā sadosatā sakasāvatā, ayaṁ samudayo.133.6Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ avaṅkaṁ adosaṁ akasāvaṁ, yā avaṅkatā adosatā akasāvatā, ayaṁ maggo.133.7Evaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ.133.8Imāni dve saccāni samudayo ca maggo ca.
134.1Tattha katamo samudayo ca nirodho ca maggo ca?
135.1“Nissitassa calitaṁ, anissitassa calitaṁ natthi, calite asati passaddhi, passaddhiyā sati nati na hoti, natiyā asati āgatigati na hoti, āgatigatiyā asati cutūpapāto na hoti, cutūpapāte asati nevidha na huraṁ na ubhayamantarena.135.2Esevanto dukkhassā”ti.
136.1Tattha dve nissayā, ayaṁ samudayo.136.2Yo ca anissayo, yā ca anati, ayaṁ maggo.136.3Yā āgatigati na hoti cutūpapāto ca yo esevanto dukkhassāti, ayaṁ nirodho.136.4Imāni tīṇi saccāni.136.5Anupaṭṭhitakāyagatā sati …pe…136.6yaṁ vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ samudayo.136.7Ekārasaupanissayā vimuttiyo yāva upanissayaupasampadā upaṭṭhitakāyagatāsatissa viharati.136.8Sīlasaṁvaro sosāniyo hoti, yañca vimuttiñāṇadassanaṁ, ayaṁ maggo.136.9Yā ca vimutti, ayaṁ nirodho.136.10Imāni tīṇi saccāni.136.11Samudayo ca nirodho ca maggo ca.
137.1Tattha katamo nirodho ca maggo ca?
138.1Sayaṁ katena saccena,138.2Tena attanā abhinibbānagato vitiṇṇakaṅkho;138.3Vibhavañca ñatvā lokasmiṁ,138.4Tāva khīṇapunabbhavo sa bhikkhu.
139.1Yaṁ saccena, ayaṁ maggo.139.2Yaṁ khīṇapunabbhavo, ayaṁ nirodho.139.3Imāni dve saccāni.139.4Pañca vimuttāyatanāni satthā vā dhammaṁ desesi aññataro vā viññū sabrahmacārīti vitthārena kātabbā.139.5Tassa atthappaṭisaṁvedissa pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, yāva nibbindanto virajjati, ayaṁ maggo.139.6Yā vimutti, ayaṁ nirodho.139.7Evaṁ pañca vimuttāyatanāni vitthārena.139.8Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca.
140.1Imāni sādhāraṇāni suttāni.140.2Imehi sādhāraṇehi suttehi yathānikkhittehi paṭivedhato ca lakkhaṇato ca otāretvā aññāni suttāni niddisitabbāni aparihāyantena.140.3Gāthāhi gāthā anuminitabbā, byākaraṇehi byākaraṇaṁ.140.4Ime ca sādhāraṇā dasa parivaḍḍhakā eko ca catukko niddeso sādhāraṇo.140.5Ayañca pakiṇṇakaniddeso.140.6Ekaṁ pañca cha ca savekadeso sabbaṁ.140.7Ime dve parivajjanā purimakā ca dasa.140.8Ime dvādasa parivaḍḍhakā saccāni.140.9Ettāvatā sabbaṁ suttaṁ natthi, taṁ byākaraṇaṁ vā gāthā viya.140.10Imehi dvādasahi parivaḍḍhakehi na otarituṁ appamattena pariyesitvā niddisitabbā.
141.1Tatthāyaṁ saṅkhepo.141.2Sabbaṁ dukkhaṁ sattahi padehi samosaraṇaṁ gacchati.141.3Katarehi sattahi?141.4Appiyasampayogo ca piyavippayogo ca, imehi dvīhi padehi sabbaṁ dukkhaṁ niddisitabbaṁ.141.5Tassa dve nissayā—141.6kāyo ca cittañca.141.7Tena vuccati “kāyikaṁ dukkhaṁ cetasikañce”ti, natthi taṁ dukkhaṁ na kāyikaṁ vā na cetasikaṁ, sabbaṁ dukkhaṁ dvīhi dukkhehi niddisitabbaṁ kāyikena ca cetasikena ca.141.8Tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ dukkhadukkhatāya saṅkhāradukkhatāya vipariṇāmadukkhatāya.141.9Iti taṁ sabbaṁ dukkhaṁ tīhi dukkhatāhi saṅgahitaṁ.141.10Iti idañca dukkhaṁ tividhaṁ.141.11Duvidhaṁ dukkhaṁ kāyikañca cetasikañca.141.12Duvidhaṁ appiyasampayogo ca piyavippayogo ca.141.13Idaṁ sattavidhaṁ dukkhaṁ.
142.1Tattha tividho samudayo acatuttho apañcamo.142.2Katamo tividho?142.3Taṇhā ca diṭṭhi ca kammaṁ.142.4Tattha taṇhā ca bhavasamudayo kammaṁ.142.5Tathā nibbattassa hīnapaṇītatā, ayaṁ samudayo.142.6Iti yāpi bhavagatīsu hīnatā ca paṇītatā ca, yāpi tīhi dukkhatāhi saṅgahitā, yopi dvīhi mūlehi samudānīto avijjāya nivutassa bhavataṇhāsaṁyuttassa saviññāṇako kāyo, sopi tīhi dukkhatāhi saṅgahito.
143.1Tathā vipallāsato diṭṭhi āgantabbā.143.2Sā sattavidhā niddisitabbā.143.3Eko vipallāso tīṇi niddisīyati, cattāri vipallāsavatthūni.143.4Tattha katamo eko vipallāso?143.5Yo viparītaggāho paṭikkhepena, otaraṇaṁ yathā “anicce niccam”iti viparītaṁ gaṇhāti.143.6Evaṁ cattāro vipallāsā.143.7Ayameko vipallāsīyati saññā cittaṁ diṭṭhi.143.8Katamāni cattāri vipallāsavatthūni?143.9Kāyo vedanā cittaṁ dhammā.143.10Evaṁ vipallāsagatassa akusalañca pavaḍḍheti.143.11Tattha saññāvipallāso dosaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti.143.12Cittavipallāso lobhaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti.143.13Diṭṭhivipallāso mohaṁ akusalamūlaṁ pavaḍḍheti.143.14Tattha dosassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ—143.15micchāvācā micchākammanto micchāājīvo;143.16lobhassa akusalamūlassa tīṇi micchattāni phalaṁ—143.17micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi;143.18mohassa akusalamūlassa dve micchattāni phalaṁ—143.19micchādiṭṭhi ca micchāsati ca.143.20Evaṁ akusalaṁ sahetu sappaccayaṁ vipallāsā ca paccayo, akusalamūlāni sahetū eteyeva paṭipakkhena anūnā anadhikā dvīhi paccayehi niddisitabbā.143.21Nirodhe ca magge ca vipallāsamupādāya parato paṭipakkhena catasso.
144.1Tatthimā uddānagāthā
145.1Avijjāya nivuto loko,145.2cittaṁ saṁyojanampi;145.3Sā pacchinnabhavataṇhā,145.4dvemā ceva vimuttiyo.
146.1Kumbhūpamaṁ kāyamimaṁ,146.2Yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajaha;146.3Ye keci sokaparidevā,146.4Timbaruko ca sayaṅkataṁ.
147.1Dukkhaṁ diṭṭhi ca uppannaṁ,147.2yañca gopālakopamaṁ;147.3Sati kāyagatā māhu,147.4samatho ca vipassanā.
148.1Āsā pihā ca abhinandanā ca,148.2Catunnamananubodhanā;148.3Yāni sotāni lokasmiṁ,148.4Daḷhaṁ nemiyānākāro.
149.1Yaṁ nissitassa calitaṁ,149.2Anupaṭṭhitakāyagatāsati;149.3Sayaṁ katena saccena,149.4Vimuttāyatanehi ca.
150.1Peṭakopadese mahākaccāyanena bhāsite paṭhamabhūmi ariyasaccappakāsanā nāma taṁ jīvatā bhagavatā mādisena samuddanena tathāgatenāti.