1.1Tattha katamaṁ sāsanappaṭṭhānaṁ?1.2Saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ, vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ, nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ, asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ, saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca, vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca.1.3Āṇatti, phalaṁ, upāyo, āṇatti ca phalañca, phalañca upāyo ca, āṇatti ca phalañca upāyo ca.1.4Assādo, ādīnavo, nissaraṇaṁ, assādo ca ādīnavo ca, assādo ca nissaraṇañca, ādīnavo ca nissaraṇañca, assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca.1.5Lokikaṁ, lokuttaraṁ, lokikañca lokuttarañca.1.6Kammaṁ, vipāko, kammañca vipāko ca.1.7Niddiṭṭhaṁ, aniddiṭṭhaṁ, niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca.1.8Ñāṇaṁ, ñeyyaṁ, ñāṇañca ñeyyañca.1.9Dassanaṁ, bhāvanā, dassanañca bhāvanā ca.1.10Vipākakammaṁ, na vipākakammaṁ, nevavipākanavipākakammaṁ.1.11Sakavacanaṁ, paravacanaṁ, sakavacanañca paravacanañca.1.12Sattādhiṭṭhānaṁ, dhammādhiṭṭhānaṁ, sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.1.13Thavo, sakavacanādhiṭṭhānaṁ, paravacanādhiṭṭhānaṁ, sakavacanādhiṭṭhānañca paravacanādhiṭṭhānañca.1.14Kiriyaṁ, phalaṁ, kiriyañca phalañca.1.15Anuññātaṁ, paṭikkhittaṁ, anuññātañca paṭikkhittañca.1.16Imāni cha paṭikkhittāni.

2.1Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ suttaṁ?

3.1∥Kāmandhā jālasañchannā,3.2Taṇhāchadanachāditā;3.3Pamattabandhunā baddhā,3.4Macchāva kumināmukhe;3.5Jarāmaraṇamanventi,3.6Vaccho khīrapakova mātaraṁ.

4.1Pañcime, bhikkhave, nīvaraṇā.

5.1Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ?

6.1∥Manopubbaṅgamā dhammā,6.2manoseṭṭhā manomayā;6.3Manasā ce pasannena,6.4bhāsati vā karoti vā;6.5Tato naṁ sukhamanveti,6.6chāyāva anapāyinī.

7.1Saṁyuttake suttaṁ.

8.1Mahānāmassa sakkassa idaṁ bhagavā sakyānaṁ kapilavatthumhi nagare nayavitthārena saddhāsīlaparibhāvitaṁ suttaṁ bhāvaññena paribhāvitaṁ taṁ nāma pacchime kāle.

9.1Tattha katamaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ?

10.1∥Uddhaṁ adho sabbadhi vippamutto,10.2Ayaṁ ahasmīti anānupassī;10.3Evaṁ vimutto udatāri oghaṁ,10.4Atiṇṇapubbaṁ apunabbhavāya.

11.1Sīlāni nu kho bhavanti kimatthiyāni ānando pucchati satthāraṁ.

12.1Tattha katamaṁ asekkhabhāgiyaṁ suttaṁ?

13.1∥“Yassa selūpamaṁ cittaṁ,13.2ṭhitaṁ nānupakampati;13.3Virattaṁ rajanīyesu,13.4kopaneyye na kuppati;13.5Yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ,13.6kuto taṁ dukkhamessatī”ti.

14.1Sāriputto nāma bhagavā theraññataro so maṁ āsajja appaṭinissajja cārikaṁ pakkamati, sāriputtassa byākaraṇaṁ kātabbaṁ.14.2Yassa nūna bhagavā kāyagatā sati abhāvitā assa abahulīkatā vitthārena kātabbaṁ.

15.1Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca?

16.1∥Channamativassati,16.2vivaṭaṁ nātivassati;16.3Tasmā channaṁ vivaretha,16.4evaṁ taṁ nātivassati.

17.1Channamativassatīti saṅkileso.17.2Vivaṭaṁ nātivassatīti vāsanā.17.3Tamo tamaparāyanoti vitthārena.17.4Tattha yo ca tamo yo ca tamaparāyano, ayaṁ saṅkileso.17.5Yo ca joti yo ca jotiparāyano, ayaṁ vāsanā.

18.1Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ?

19.1∥Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā,19.2Yadāyasaṁ dārujapabbajañca;19.3Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,19.4Puttesu dāresu ca yā apekkhā.

20.1∥Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā, yadā puttesu dāresu ca yā apekkhā, ayaṁ saṅkileso.20.2Etampi chetvā paribbajanti dhīrā anapekkhino sabbakāme pahāyāti, ayaṁ nibbedho.20.3Yaṁ cetayitaṁ pakappitaṁ yā ca nāmarūpassa avakkanti hoti.20.4Imehi catūhi padehi saṅkileso.20.5Pacchimakehi catūhi nibbedho.

21.1Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ?

22.1Ayaṁ loko santāpajāto,22.2Phassapareto rogaṁ vadati attato;22.3Yena yena hi maññanti,22.4Tato taṁ hoti aññathā.

23.1Aññathābhāvī bhavasatto loko,23.2Bhavapareto bhavamevābhinandati;23.3Yadabhinandati taṁ bhayaṁ,23.4Yassa bhāyati taṁ dukkhaṁ;23.5Bhavavippahānāya kho panidaṁ brahmacariyaṁ vussati.

24.1∥Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu, sabbete “avippamuttā bhavasmā”ti vadāmi.24.2Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu, sabbete “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi.24.3Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, sabbupādānakkhayā natthi dukkhassa sambhavo, lokamimaṁ passa, puthū avijjāya paretā bhūtā bhūtaratā bhavā aparimuttā.24.4Ye hi keci bhavā sabbadhi sabbatthatāya sabbete bhavā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammāti.

25.1∥“Evametaṁ yathābhūtaṁ,25.2Sammappaññāya passato;25.3Bhavataṇhā pahīyati,25.4Vibhavaṁ nābhinandati;25.5Sabbaso taṇhānaṁ khayā,25.6Asesavirāganirodho nibbānaṁ.

26.1∥Tassa nibbutassa bhikkhuno,26.2Anupādā punabbhavo na hoti;26.3Abhibhūto māro vijitasaṅgāmo,26.4Upeccagā sabbabhavāni tādī”ti.

27.1Ayaṁ loko santāpajāto yāva dukkhanti yaṁ taṇhā saṅkileso.

28.1Yaṁ punaggahaṇaṁ ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vimokkhamāhaṁsu, sabbete “avimuttā bhavasmā”ti vadāmi.28.2Ye vā pana keci samaṇā vā brāhmaṇā vā vibhavena bhavassa nissaraṇamāhaṁsu “anissaṭā bhavasmā”ti vadāmi.28.3Ayaṁ diṭṭhisaṅkileso, taṁ diṭṭhisaṅkileso ca taṇhāsaṅkileso ca, ubhayametaṁ saṅkileso.28.4Yaṁ punaggahaṇaṁ bhavavippahānāya brahmacariyaṁ vussati, yāva sabbaso upādānakkhayā sambhavā, idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ.28.5Tassa nibbutassa bhikkhuno yāva upaccagā sabbabhavāni tādīti idaṁ asekkhabhāgiyaṁ.28.6Cattāro puggalā anusotagāmī saṅkileso ṭhitatto ca paṭisotagāmī ca nibbedho.28.7Thale tiṭṭhatīti asekkhabhūmi.

29.1Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ?

30.1∥“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati,30.2Saṁyamato veraṁ na cīyati;30.3Kusalo ca jahāti pāpakaṁ,30.4Rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti.

31.1“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatī”ti vāsanā.31.2“Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti nibbedho.

32.1Sotānugatesu dhammesu vacasā paricitesu manasānupekkhitesu diṭṭhiyā suppaṭividdhesu pañcānisaṁsā pāṭikaṅkhā.32.2Idhekaccassa bahussutā dhammā honti dhātā apamuṭṭhā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, so yuñjanto ghaṭento vāyāmanto diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti.32.3No ce diṭṭheva dhamme visesaṁ pappoti, gilāno pappoti.32.4No ce gilāno pappoti, maraṇakālasamaye pappoti.32.5No ce maraṇakālasamaye pappoti, devabhūto pāpuṇāti.32.6No ce devabhūto pāpuṇāti, tena dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṁ pāpuṇāti.

33.1Tatthāyaṁ diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, ayaṁ nibbedho.33.2Yaṁ samparāye paccekabodhiṁ pāpuṇāti, ayaṁ vāsanā.33.3Imāni soḷasa suttāni sabbasāsanaṁ atiggaṇhanto tiṭṭhanti.33.4Imehi soḷasahi suttehi navavidho suttanto vibhatto bhavati.33.5So ca paññavato no duppaññassa, yuttassa no ayuttassa, akammassa vihārissa pakatiyā loke saṅkileso carati.33.6So saṅkileso tividho—33.7taṇhāsaṅkileso diṭṭhisaṅkileso duccaritasaṅkileso.33.8Tato saṅkilesato uṭṭhahanto saṅkileso dhammesu patiṭṭhahati, lokiyesu patiṭṭhahatīti.33.9Tatthākusalo diṭṭhato sace taṁ sīlañca diṭṭhiñca parāmasati, tassa so taṇhāsaṅkileso hoti.33.10Sace panassa evaṁ hoti “imināhaṁ sīlena vā vatena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissaṁ devaññataro vā”ti yassa hoti micchādiṭṭhi, etassa micchādiṭṭhisaṅkileso bhavati.33.11Sace pana sīle patiṭṭhito aparāmaṭṭhassa hi sīlavataṁ hoti, tassa taṁ sīlavato yoniso gahitaṁ avippaṭisāraṁ janeti yāva vimuttiñāṇadassanaṁ, tañca tassa diṭṭheva dhamme kālaṅkatassa vā tamhiyeva vā pana aparāpariyāyena vā, aññesu khandhesu evaṁ sutaṁ “sucaritaṁ vāsanāya saṁvattatī”ti vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ vuccati.33.12Tattha sīlesu ṭhitassa vinīvaraṇaṁ cittaṁ, taṁ tato sakkāyadiṭṭhippahānāya bhagavā dhammaṁ deseti.33.13So accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti;33.14yadi vā sāsanantare, accantaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti, yadi vā ekāsane cha abhiññe.33.15Tattha dve puggalā ariyadhamme pāpuṇanti saddhānusārī ca dhammānusārī ca.33.16Tattha dhammānusārī ugghaṭitaññū, saddhānusārī neyyo.33.17Tattha ugghaṭitaññū duvidho—33.18koci tikkhindriyo koci mudindriyo.33.19Tattha neyyopi duvidho—33.20koci tikkhindriyo koci mudindriyo.33.21Tattha yo ca ugghaṭitaññū mudindriyo, yo ca neyyo tikkhindriyo, ime puggalā asamindriyā honti.33.22Tattha ime puggalā samindriyā parihāyanti ca ugghaṭitaññuto, vipañcitaññū neyyato, ime majjhimā bhūmigatā vipañcitaññū hoti.33.23Ime tayo puggalā.

34.1Tattha catutthā pana pañcamā ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo ca, tattha ugghaṭitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, ekabījī hoti paṭhamo sotāpanno.34.2Tattha vipañcitaññū puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, kolaṅkolo ca hoti dutiyo sotāpanno.34.3Tattha neyyo puggalo indriyāni paṭilabhitvā dassanabhūmiyaṁ ṭhito sotāpattiphalañca pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca hoti, ayaṁ tatiyo sotāpanno.34.4Ime tayo puggalā indriyavemattatāya sotāpattiphale ṭhitā.

35.1Ugghaṭitaññū ekabījī hoti, vipañcitaññū kolaṅkolo hoti, neyyo sattakkhattuparamo hoti.35.2Idaṁ nibbedhabhāgiyaṁ suttaṁ.35.3Sace pana taduttari vāyamati, accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāti.35.4Tattha ugghaṭitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti—35.5anāgāmiphalaṁ pāpuṇitvā antarāparinibbāyī ca upahaccaparinibbāyī ca.35.6Tattha vipañcitaññū puggalo yo tikkhindriyo, te dve puggalā honti—35.7anāgāmiphalaṁ pāpuṇanti asaṅkhāraparinibbāyī ca sasaṅkhāraparinibbāyī ca.35.8Tattha neyyo anāgāmiphalaṁ pāpuṇanto uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti, ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca, indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti.35.9Ugghaṭitaññū ca vipañcitaññū ca indriyanānattena ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, tikkhindriyo antarāparinibbāyī hoti, ugghaṭitaññū mudindriyo upahaccaparinibbāyī hoti.35.10Vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti, vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo upahaccaparinibbāyī hoti, vipañcitaññū tikkhindriyo asaṅkhāraparinibbāyī hoti.35.11Vipañcitaññū mudindriyo sasaṅkhāraparinibbāyī hoti, neyyo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hoti.35.12Iti pañca anāgāmino, chaṭṭho sakadāgāmī, tayo ca sotāpannāti ime nava sekkhā.

36.1∥Tattha ugghaṭitaññū puggalo tikkhindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti ubhatobhāgavimutto paññāvimutto ca.36.2Tattha ugghaṭitaññū puggalo mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, ṭhitakappī ca paṭivedhanabhāvo ca.36.3Tattha vipañcitaññū puggalo ca tikkhindriyo so arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti cetanābhabbo ca rakkhaṇābhabbo ca.36.4Tattha vipañcitaññū mudindriyo arahattaṁ pāpuṇanto dve puggalā honti, sace ceteti na parinibbāyī, no ce ceteti parinibbāyīti.36.5Sace anurakkhati na parinibbāyī, no ce anurakkhati parinibbāyīti.36.6Tattha neyyo puggalo bhāvanānuyogamanuyutto parihānadhammo hoti kammaniyato vā samasīsi vā, ime nava arahanto idaṁ catubbidhaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ.36.7Imesu puggalesu tathāgatassa dasavidhaṁ balaṁ pavattati.

37.1∥Katamaṁ dasavidhaṁ?37.2Idha buddhānaṁ bhagavantānaṁ appavattite dhammacakke mahesakkhā devaputtā yācanāya abhiyātā honti “desetu sugato dhamman”ti.37.3So anuttarena buddhacakkhunā volokento addasāsi sattānaṁ tayo rāsīnaṁ sammattaniyato micchattaniyato aniyato.37.4Tattha sammattaniyato rāsi micchāsatiṁ āpajjeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, asatthuko parinibbāyeyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, samāpattiṁ āpajjeyyāti ṭhānametaṁ vijjati.37.5Tattha micchattaniyato rāsi ariyasamāpattiṁ paṭipajjissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, anariyamicchāpaṭipattiṁ paṭipajjissatīti ṭhānametaṁ vijjati.37.6Tattha aniyato rāsi sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamāno sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.37.7Sammāpaṭipajjamānaṁ sammattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati, micchāpaṭipajjamānaṁ micchattaniyatarāsiṁ gamissatīti ṭhānametaṁ vijjati.37.8Ime tayo anuttarena buddhacakkhunā volokentassa sammāsambuddhassa me sato ime dhammā anabhisambuddhāti ettāvatā maṁ koci sahadhammena paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, vītarāgassa te paṭijānato akhīṇāsavatāya sahadhammena koci paṭicodissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.37.9Yato pana imassa aniyatassa rāsissa dhammadesanā, sā na dissati takkarassa sammādukkhakkhayāyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, tathā ovadito yaṁ pana me aniyatarāsi sāvako pubbenāparaṁ visesaṁ na sacchikarissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.

38.1Yaṁ kho muni nānappakārassa nānāniruttiyo devanāgayakkhānaṁ dameti dhamme vavatthānena vatvā kāraṇato aññaṁ pāraṁ gamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.2Dhammapaṭisambhidā.38.3Yato panimā niruttito satta satta niruttiyo nābhisambhuneyyāti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.4Niruttipaṭisambhidā.38.5Nirutti kho pana abhisamaggaratānaṁ sāvakānaṁ tamatthamaviññāpayeti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.6Atthapaṭisambhidā.38.7Mahesakkhā devaputtā upasaṅkamitvā pañhe pucchiṁsu.38.8Kāyikena vā mānasikena vā paripīḷitassa hatthakuṇīti vā pāde vā khañje dandhassa so attho na paribhājiyatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.9Paṭibhānapaṭisambhidā.38.10Yamhi taṁ tesaṁ hoti tamhi asantaṁ bhavatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.11Yaṁ hi nāsaṁ tesaṁ na bhavati, tamhi nāsaṁ tesaṁ bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.38.12Evaṁ samudayassa nirodhāya dasa akusalakammapathā.38.13Māro vā indo vā brahmā vā tathāgato vā cakkavattī vā so vata nāma mātugāmo bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, puriso assa rājā cakkavattī sakko devānamindo bhavissatīti ṭhānametaṁ vijjati.38.14Itissa evarūpaṁ balaṁ evarūpaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ paṭhamaṁ tathāgatabalaṁ taṁ niddisitabbaṁ.38.15Tīhi rāsīhi catūhi vesārajjehi catūhi paṭisambhidāhi paṭiccasamuppādassa pavattiyaṁ nivattiyaṁ bhāgiyañca.38.16Kusalaṁ kusalavipākesu ca upapajjati yañca itthipurisānaṁ.38.17Idaṁ paṭhamaṁ balaṁ tathāgato evaṁ jānāti.

39.1Yesaṁ pana sammattaniyato rāsi, nāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā, nibbānagāminīyevāyaṁ paṭipadā.39.2Tattha siyā micchattaniyato rāsi, esāpi na sabbatthagāminī paṭipadā.39.3Sakkāyasamudayagāminīyevāyaṁ paṭipadā hotu, ayaṁ tattha tattha paṭipattiyā ṭhito gacchati nibbānaṁ, gacchati apāyaṁ, gacchati devamanussassa.39.4Yaṁ yaṁ vā paṭipadaṁ paṭipajjeyya sabbattha gaccheyya, ayaṁ sabbatthagāminī paṭipadā.39.5Yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ, idaṁ vuccati sabbatthagāminī paṭipadāñāṇaṁ dutiyaṁ tathāgatabalaṁ.

40.1Sā kho panāyaṁ sabbatthagāminī paṭipadā nānādhimuttā keci kāmesu keci dukkarakāriyaṁ keci attakilamathānuyogamanuyuttā keci saṁsārena suddhiṁ paccenti keci anajjābhāvanāti.40.2Tena tena caritena vinibandhānaṁ sattānaṁ yaṁ ñāṇaṁ yathābhūtaṁ nānāgataṁ lokassa anekādhimuttagataṁ yathābhūtaṁ pajānāti.40.3Idaṁ tatiyaṁ tathāgatabalaṁ.

41.1Tattha sattānaṁ adhimuttā bhavanti āsevanti bhāventi bahulīkaronti.41.2Tesaṁ kammupasayānaṁ tadādhimuttānaṁ.41.3Sā ceva dhātu saṁvahati.41.4Katarā panesā dhātu nekkhammadhātu baladhātu kāci sampatti kāci micchattañca dhātu adhimuttā bhavanti.41.5Aññatarā uttari na samanupassanti.41.6Te tadevaṭṭhānaṁ mayā jarāmaraṇassa abhinivissa voharanti “idameva saccaṁ moghamaññan”ti.41.7Yathā bhagavā sakkassa devānamindassa bhāsitaṁ.41.8Yaṁ tattha yathābhūtaṁ ñāṇaṁ.41.9Idaṁ vuccati catutthaṁ tathāgatabalaṁ.

42.1Tattha yaṁyeva dhātu seṭṭhanti taṁ taṁ kāyena ca vācāya ca ārambhanti cetasiko.42.2Ārambho cetanā kammaṁ kāyikā vācasikā ārambho cetasikattā kammantaraṁ tathāgato evaṁ pajānāti “iminā sattena evaṁ dhātukena evarūpaṁ kammaṁ kataṁ, taṁ atītamaddhānaṁ iminā hetunā tassa evarūpo vipāko vipaccati etarahi vipaccissati vā anāgatamaddhānan”ti.42.3Evaṁ paccuppannamaddhānaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evaṁdhātuko idaṁ kammaṁ karoti.42.4Taṇhāya ca diṭṭhiyā ca iminā hetunā na tassa vipāko diṭṭheyeva dhamme nibbattissati, upapajje vā”ti aparamhi vā pariyāye evaṁ pajānāti “ayaṁ puggalo evarūpaṁ kammaṁ karissati anāgatamaddhānaṁ, iminā hetunā tassa evarūpo vipāko nibbattissati, iminā hetunā yāni cattāri kammaṭṭhānāni idaṁ kammaṭṭhānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ ca sukhavipākaṁ” …pe…42.5iti ayaṁ atītānāgatapaccuppannānaṁ kammasamādānānaṁ hetuso ṭhānaso vipākavemattataṁ pajānāti uccāvacā hīnapaṇītatā, idaṁ vuccati kammavipākañāṇaṁ pañcamaṁ tathāgatabalaṁ.

43.1Tathā sattā yaṁ vā kammasamādānaṁ samādiyantā tattha evaṁ pajānāti imassa puggalassa kammādhimuttassa rāgacaritassa nekkhammadhātūnaṁ pāripūriṁ gacchanti, tassa rāgānugate suññamānassa paṭhamaṁ jhānaṁ saṅkilissati, sace puna uttari vāyāmato jhānavodānagate mānase visesabhāgiyaṁ paṭipadaṁ anuyuñjiyati.43.2Tassa hi jhānabhāgiyaṁyeva paṭhamajjhāne ṭhitassa dutiyaṁ jhānaṁ vodānaṁ gacchati, tatiyañca jhānaṁ samāpajjitukāmassa somanassindriyaṁ cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati, tassa sā pīti avisesabhāgiyaṁ tatiyaṁ jhānaṁ ādissa tiṭṭhati.43.3Sace tassa nissaraṇaṁ yathābhūtaṁ pajānāti.43.4Tathāgatassa catutthajjhānaṁ vodānaṁ gacchatiyeva, catutthassa jhānassa hānabhāgiyā dhammā, te ca dhammā yattha pajāyanti yehi catutthajjhānaṁ vodānaṁ dissati.43.5Evaṁ ajjhāsayasamāpattiyā yā catasso samāpattiyo tīṇi vimokkhamukhāni aṭṭha vimokkhajhānānīti cattāri jhānāni vimokkhāti.43.6Aṭṭha ca vimokkhā tīṇi ca vimokkhamukhāni.43.7Samādhīti cattāro samādhī—43.8chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṁsāsamādhīti.43.9Samāpattiyo catasso ajjhāsayasamāpattiyo iti imesaṁ jhānānaṁ vimokkhasamāpattīti evarūpo saṅkileso rāgacaritassa puggalassa.43.10Evaṁ dosacaritassa … mohacaritassa … rāgacaritassa puggalassa evarūpaṁ vodānaṁ iti yaṁ ettha ñāṇaṁ yathābhūtaṁ asādhāraṇaṁ sabbasattehi.43.11Idaṁ vuccati chaṭṭhaṁ tathāgatabalaṁ.

44.1Tattha tathāgato evaṁ pajānāti lokikā dhammā lokuttarā dhammā bhāvanābhāgiyaṁ indriyaṁ nāmaṁ labhanti.44.2Ādhipateyyabhūmiṁ upādāya balaṁ nāmaṁ labhanti thāmagataṁ mano manindriyaṁ taṁ upādāya.44.3Vīriyaṁ nāmaṁ labhanti ārambhadhātuṁ upādāya.44.4Itissa deva evarūpaṁ ñāṇaṁ imehi ca dhammehi ime puggalā samannāgatātipi dhammadesanaṁ akāsi.44.5Ākārato ca vokārato ca āsayajjhāsayassa adhimuttisamannāgatānaṁ.44.6Idaṁ vuccati parasattānaṁ parapuggalānaṁ indriyabalavīriyavemattataṁ ñāṇaṁ sattamaṁ tathāgatabalaṁ.

45.1Tattha ca tathāgato lokādīsu ca bhūmīsu saṁyojanānañca sekkhānaṁ dvīhi balehi gatiṁ pajānāti, pubbenivāsānussatiyā atīte saṁsāre etarahi ca paccuppanne dibbacakkhunā cutūpapātaṁ iti imāni dve balāni dibbacakkhuto abhinīhitāni.45.2So atītamaddhānaṁ dibbassa cakkhuno gocaro so etarahi sati gocaro iti attano ca paresaṁ ca pubbenivāsañāṇaṁ anekavidhaṁ nānappakārakaṁ paccuppannamaddhānaṁ dibbena cakkhunā imāni dve tathāgatabalāni, aṭṭhamaṁ pubbenivāso, navamaṁ dibbacakkhu.

46.1Puna caparaṁ tathāgato ariyapuggalānaṁ jhānaṁ vodānaṁ nibbedhabhāgiyaṁ pajānāti ayaṁ puggalo iminā maggena imāya paṭipadāya āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sacchikatvā upasampajja viharatīti iti attano ca āsavānaṁ khayaṁ ñāṇaṁ diṭṭhekaṭṭhānaṁ catubhūmimupādāya yāva navannaṁ arahantānaṁ āsavakkhayo odhiso sekkhānaṁ anodhiso arahantānaṁ.46.2Tattha cetovimutti dvīhi āsavehi anāsavā kāmāsavena ca bhavāsavena ca, paññāvimutti dvīhi āsavehi anāsavā diṭṭhāsavena ca avijjāsavena ca, imāsaṁ dvinnaṁ vimuttīnaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ, idaṁ vuccati āsavakkhaye ñāṇaṁ.46.3Dasamaṁ tathāgatabalaṁ.

47.1Imesu dasasu balesu ṭhito tathāgato pañcavidhaṁ sāsanaṁ deseti saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ dassanabhāgiyaṁ bhāvanābhāgiyaṁ asekkhabhāgiyaṁ.47.2Tattha yo taṇhāsaṅkileso, imassa alobho nissaraṇaṁ.47.3Yo diṭṭhisaṅkileso, imassa amoho nissaraṇaṁ.47.4Yo duccaritasaṅkileso, imassa tīṇi kusalāni nissaraṇaṁ.47.5Kiṁ nidānaṁ?47.6Tīṇi imāni manoduccaritāni—47.7abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi.47.8Tattha abhijjhā manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, adinnādānaṁ sabbañca tadupanibbaddhaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, musāvādañca sabbavitathaṁ sabbaṁ vācamabhāvaṁ sabbamakkhaṁ palāsaṁ abhijjhā akusalamūlanti, sucarite sucaritaṁ musāvādā adinnādānā abhijjhāya cetanā, tattha byāpādo manoduccaritaṁ kāyakammaṁ upaṭṭhapeti, pāṇātipātaṁ sabbañca metaṁ ākaḍḍhanaṁ parikaḍḍhanaṁ nibbaddhaṁ rocanaṁ vācākammaṁ upaṭṭhapeti, pisuṇavācaṁ pharusavācaṁ micchādiṭṭhi manoduccaritañca abhijjhaṁ byāpādaṁ micchādiṭṭhiṁ payojeti, tassa yo koci micchādiṭṭhi cāgo rāgajo vā dosajo vā sabbaso micchādiṭṭhi sambhūto iminā kāraṇena micchādiṭṭhiṁ upaṭṭhapeti, kāmesumicchācāraṁ vacīkammaṁ upaṭṭhapeti samphappalāpaṁ.47.9Imāni tīṇi duccaritāni akusalamūlāni.

48.1Yā abhijjhā, so lobho.48.2Yo byāpādo, so doso.48.3Yā micchādiṭṭhi, so moho.48.4Tāni aṭṭha micchattāni upaṭṭhapenti.48.5Tesu gahitesu tīsu akusalamūlesu dasavidhaṁ akusalamūlaṁ pāripūriṁ gacchati, tassa tividhassa duccaritasaṅkilesassa vāsanābhāgiyañca suttaṁ nissaraṇaṁ.48.6Tattha yo bahusito niddeso yathā lobho doso mohopi, tattha asituṁ ettha lobho ussado tena kāraṇena tesu vā dhammesu lobho paññapiyati.48.7Tatthāyaṁ moho akusalaṁ moho ayaṁ avijjā, sā catubbidhā rūpe abhiniviṭṭhā, rūpaṁ attato samanupassati, avijjāgato rūpavantaṁ attānaṁ, attani vā rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attānaṁ.48.8Tattha katamaṁ padaṁ sakkāyadiṭṭhiyā ucchedaṁ vadati “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti natthikadiṭṭhi adhiccasamuppannadiṭṭhi ca añño ca karoti, añño paṭisaṁvediyati.48.9Pacchimasaṭṭhikappānaṁ tīṇi padāni sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajanti “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti akiriyañca taṁ dukkhamicchato ahetukā ca patanti anajjhābhāvo ca kammānaṁ sabbañca mānayi.48.10Tattha “idameva saccaṁ moghamaññan”ti saṁsārena suddhi ājīvakā chaḷāsīti paññapenti.48.11Yathārūpe sakkāyadiṭṭhiyā catuvatthukā, evaṁ pañcasu khandhesu vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhiyā sassataṁ bhajati.48.12Aññājīvakā ca sassatavādike ca sīlabbataṁ bhajanti parāmasanti iminā bhavissāmi devo vā devaññataro vā, ayaṁ sīlabbataparāmāso.48.13Tattha sakkāyadiṭṭhiyā so rūpaṁ attato samanupassati, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīram”iti taṁ kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati nābhippasīdati pubbante aparante pubbantāparante …pe…48.14iti vāsanābhāgiyesu ṭhitassa ayaṁ upakkileso.

49.1Tattha saddhindriyena sabbaṁ vicikicchitaṁ pajahati, paññindriyena udayabbayaṁ passati, samādhindriyena cittaṁ ekodi karoti vīriyindriyena ārabhati.49.2So imehi pañcahi indriyehi saddhānusārī aveccappasāde nirato anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti.49.3Indriyehi suddhehi dhammānusārī appaccayatāya anantariyaṁ samādhiṁ uppādeti.49.4So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti.49.5Saccāni idaṁ dassanabhāgiyaṁ suttaṁ.49.6Tassa pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ tīṇi saṁyojanāni dassanapahātabbāni sabbena sabbaṁ pahīnāni dve puggalakatāni.49.7Tattha tīṇi akusalamūlāni bhāvanāpahātabbāni uparikkhittāni cha bhave nibbattenti.49.8Tattha tesu abhijjhāya ca byāpādesu tanukatesu cha bhavā parikkhayā mariyādaṁ gacchanti, dve bhavā avasiṭṭhā.49.9Tassa abhijjhā ca byāpādo ca sabbena sabbaṁ parikkhīṇā honti.49.10Eko bhavo avasiṭṭho hoti.49.11So ca mānavasena nibbatteti.49.12Kiñcāpi ettha aññepi cattāro kilesā rūparāgo bhavarāgo avijjā uddhaccaṁ ketusmimānabhūtā nappaṭibalā asmimānaṁ vinivattetuṁ, sabbepi te asmimānassa pahānaṁ ārabhate.49.13Khīṇesu na ca tesu idamuttaridassanabhūmiyaṁ pañcasu sekkhapuggalesu tīsu ca paṭippannakesu dvīsu ca phalaṭṭhesu bhāvanābhāgiyaṁ suttaṁ.49.14Taduttari asekkhabhāgiyasuttaṁ, katthaci bhūmi nipīḷiyati.49.15Idañca pañcamaṁ suttaṁ.49.16Tiṇṇaṁ puggalānaṁ desitaṁ puthujjanassa sekkhassa asekkhassa saṅkilesabhāgiyaṁ vāsanābhāgiyaṁ.49.17Puthujjanassa dassanabhāgiyaṁ.49.18Bhāvanābhāgiyaṁ pañcannaṁ sekkhānaṁ.49.19Yaṁ paṭhamaniddiṭṭhaṁ asekkhabhāgiyaṁ sabbesaṁ arahantānaṁ.49.20Sā pana pañcavidhā sattavīsaākāre pariyesitabbaṁ.49.21Etesu tassa gatīnaṁ tato uttari.49.22Tañca kho saṅkhepena paññāsāya ākārehi sampatati, ye paññāsa ākārā sāsane niddiṭṭhā, te saṅkhipiyantā dasahi ākārehi patanti.49.23Ye ariyasaccaṁ nikkhepena ṭhite saṅkhipiyattā aṭṭhasu ākāresu patanti.49.24Catūsu ca sādhāraṇesu suttesu yā hārasampātassa bhūmi, te saṅkhipiyantā pañcasu suttesu patanti.49.25Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye bhāvanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca.49.26Te saṅkhipiyantā catūsu suttesu patanti.49.27Saṅkilesabhāgiye vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye asekkhabhāgiye ca.49.28Te saṅkhipiyamānā tīsu suttesu patanti, puthujjanabhāgiye sekkhabhāgiye asekkhabhāgiye ca.49.29Te saṅkhipiyantā dvīsu suttesu patanti nibbedhabhāgiye ca pubbayogabhāgiye ca.49.30Yathā vuttaṁ bhagavatā dve atthavase sampassamānā tathāgatā arahanto sammāsambuddhā dhammaṁ desenti suttaṁ geyyaṁ …pe…49.31satthā pubbayogasamannāgate appakasirena maññamānā vasiyanti pubbayogā ca bhavissanti santānaṁ maññamānādharāya.49.32Tattha paññāvemattataṁ attano samanupassamānena aṭṭhavidhe suttasaṅkhepe, yattha yattha sakkoti, tattha tattha yojetabbaṁ.49.33Tattha tattha yojetvā suttassa attho niddisitabbo.49.34Na hi sati vedanā mano dhāretvā sakkā yena kenaci suttassa attho yathābhūtaṁ niddisituṁ.

50.1Tattha purimakānaṁ suttānaṁ imā uddānagāthā

51.1Kāmandhā jālasañchannā,51.2pañca nīvaraṇāni ca;51.3Manopubbaṅgamā dhammā,51.4mahānāmo ca sākiyo.

52.1Uddhaṁ adho vippamutto,52.2yañca sīlakimatthiyā;52.3Yassa selūpamaṁ cittaṁ,52.4upatissa pucchādikā.

53.1Yassa kāyagatāsati,53.2channaṁ tamoparāyaṇo;53.3Na taṁ daḷhaṁ cetasikaṁ,53.4ayaṁ lokotiādikaṁ.

54.1Cattāro ceva puggalā,54.2dadato puññaṁ pavaḍḍhitaṁ;54.3Sotānugatadhammesu,54.4imā tesaṁ uddānagāthā.

55.1Tattha katamā āṇatti?

56.1∥“Sace bhāyatha dukkhassa,56.2sace vo dukkhamappiyaṁ;56.3Mākattha pāpakaṁ kammaṁ,56.4āvi vā yadi vā raho”.

57.1“Atīte, rādha, rūpe anapekkho hohī”ti vitthārena kātabbā.57.2“Sīlavantena, ānanda, puggalena sadā karaṇīyā kintime avippaṭisāro assā”ti.57.3Ayaṁ vuccati āṇatti.

58.1Tattha katamaṁ phalaṁ?

59.1∥“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ,59.2Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle;59.3Esānisaṁso dhamme suciṇṇe,59.4Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”.

60.1Idaṁ phalaṁ.

61.1Tattha katamo upāyo?

62.1∥“Sabbe dhammā anattāti,62.2yadā paññāya passati;62.3Atha nibbindati dukkhe,62.4esa maggo visuddhiyā”.

63.1“Sattahaṅgehi samannāgato kho, bhikkhu, api himavantaṁ pabbatarājānaṁ cāleyya, ko pana vādo chavaṁ avijjaṁ sattakesu” veyyākaraṇaṁ kātabbaṁ.63.2Ayaṁ upāyo.

64.1Tattha katamā āṇatti ca phalañca?

65.1Sace bhāyatha dukkhassa,65.2sace vo dukkhamappiyaṁ;65.3Mākattha pāpakaṁ kammaṁ,65.4āvi vā yadi vā raho.

66.1“Sace hi pāpakaṁ kammaṁ,66.2karotha vā karissatha;66.3Na vo dukkhā pamokkhātthi,66.4upaccāpi palāyataṁ”.

67.1Purimikāya gāthāya āṇatti pacchimikāya phalaṁ.67.2Sīle patiṭṭhāya dve dhammā bhāvetabbā yā ca cittabhāvanā yā ca paññābhāvanā yā ca āṇatti rāgavirāgā ca phalaṁ.

68.1Tattha katamaṁ phalañca upāyo ca?

69.1∥“Sīle patiṭṭhāya naro sapañño,69.2Cittaṁ paññañca bhāvayaṁ;69.3Ātāpī nipako bhikkhu,69.4So imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ”.

70.1Purimikāya aḍḍhagāthāya upāyo, pacchimikāya aḍḍhagāthāya phalaṁ.70.2Nandiyo sakko isivutthapuririkāmaekarakkhe suttaṁ mūlato upādāya yāva chasu dhammesu.70.3Uttari pañcasu dhammesu yācayogo karaṇīyo, ayaṁ upāyo.70.4Asahagatassa kāmāsavāpi cittaṁ muccatīti.70.5Sabbāsu chasu tīsu.70.6Ayaṁ upāyo ca phalañca.

71.1Tattha katamā āṇatti ca phalañca upāyo ca?

72.1∥“Suññato lokaṁ avekkhassu,72.2mogharāja sadā sato;72.3Attānudiṭṭhiṁ uhacca,72.4evaṁ maccutaro siyā”.

73.1“Suññato lokaṁ avekkhassu, mogharājā”ti āṇatti.73.2“Sadā sato”ti upāyo.73.3“Attānudiṭṭhiṁ uhacca, evaṁ maccutaro siyā”ti phalaṁ.73.4“Samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ aniccanti pajānāti.73.5Evaṁ passaṁ ariyasāvako parimuccati jātiyāpi …pe…73.6upāyāsehipi idha tīṇipi”.

74.1Tattha katamo assādo?

75.1∥Kāmaṁ kāmayamānassa, tassa cetaṁ samijjhati.75.2Ayaṁ assādo.

76.1“Dhammacariyā samacariyā kusalacariyā hetūhi, brāhmaṇa, evam’idhekacce sattā kāyassa bhedā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti”.76.2Ayaṁ assādo.

77.1Tattha katamo ādīnavo?

78.1Kāmesu ve haññate sabbā mucceva—78.2ayaṁ ādīnavo.78.3Pasenadisaṁyuttake sutte pabbatopamā—78.4ayaṁ ādīnavo.

79.1Tattha katamaṁ nissaraṇaṁ?

80.1∥“Yo kāme parivajjeti,80.2sappasseva padā siro;80.3Somaṁ visattikaṁ loke,80.4sato samativattati”.

81.1Saṁyuttake suttaṁ pāricchattako paṇḍupalāso sannipalāso—81.2idaṁ nissaraṇaṁ.

82.1Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca?

83.1∥“Yāni karoti puriso,83.2tāni attani passati;83.3Kalyāṇakārī kalyāṇaṁ,83.4pāpakārī ca pāpakaṁ”.

84.1Tattha yaṁ pāpakārī paccanubhoti ayaṁ assādo.84.2Lābhālābhaaṭṭhakesu byākaraṇaṁ, tattha alābho ayaso nindā dukkhaṁ, ayaṁ ādīnavo.84.3Lābho yaso sukhaṁ pasaṁsā, ayaṁ assādo.

85.1Tattha katamaṁ assādo ca nissaraṇañca?

86.1“Sukho vipāko puññānaṁ,86.2adhippāyo ca ijjhati;86.3Khippañca paramaṁ santiṁ,86.4nibbānamadhigacchatī”ti.

87.1Yo ca vipāko puññānaṁ yā ca adhippāyassa ijjhanā, ayaṁ assādo.87.2Yaṁ khippañca paramaṁ santiṁ nibbānamadhigacchati, idaṁ nissaraṇaṁ.

88.1Bāttiṁsāya ceva mahāpurisalakkhaṇehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo honti, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī yāva abhivijinitvā ajjhāvasati ayaṁ assādo.88.2Sace agārasmā anagāriyaṁ pabbajati sabbena oghena nissaraṇaṁ ayaṁ assādo ca nissaraṇañca.

89.1Tattha katamo ādīnavo ca nissaraṇañca?

90.1“Ādānassa bhayaṁ ñatvā,90.2Jātimaraṇasambhavaṁ;90.3Anādātuṁ nibbattati,90.4Jātimaraṇasaṅkhayā”.

91.1Purimikāya aḍḍhagāthāya jātimaraṇasambhavo ādīnavo.91.2Anādātuṁ nibbattati jātimaraṇasaṅkhayāti nissaraṇaṁ.

92.1Kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno yamidaṁ jāyate ca mīyate ca.92.2Yāva kudassunāmassa dukkhassa anto bhavissati parato vāti ettha yā uparikkhā, ayaṁ ādīnavo.92.3Yo gedhaṁ ñatvā abhinikkhamati yāva purāṇakāya rājadhāniyā, idaṁ nissaraṇaṁ.92.4Ayaṁ ādīnavo ca nissaraṇañca.

93.1Tattha katamo assādo ca ādīnavo ca nissaraṇañca?

94.1∥“Kāmā hi citrā vividhā manoramā,94.2Virūparūpehi mathenti cittaṁ;94.3Tasmā ahaṁ pabbajitomhi rāja,94.4Apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyo”.

95.1Yaṁ “kāmā hi citrā vividhā manoramā”ti ayaṁ assādo.95.2Yaṁ “virūparūpehi mathenti cittan”ti ayaṁ ādīnavo.95.3Yaṁ ahaṁ agārasmā pabbajitomhi rāja apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyoti idaṁ nissaraṇaṁ.

96.1Balavaṁ bālopamasuttaṁ yaṁ āsāya vā vedanīyaṁ kammaṁ gāhati, tathā cepi yaṁ yaṁ pāpakammaṁ anubhoti, tattha dukkhavedanīyena kammena abhāvitakāyena ca yāva parittacetaso ca ādīnavaṁ dasseti sukhavedanīyena kammena assādeti.96.2Yaṁ purāsadiso hoti.96.3Bhāvitacitto bhāvitakāyo bhāvitapañño mahānāmo aparittacetaso, idaṁ nissaraṇaṁ.

97.1Tattha katamaṁ lokikaṁ suttaṁ?

98.1∥“Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ,98.2Sajjukhīraṁva muccati;98.3Ḍahantaṁ bālamanveti,98.4Bhasmacchannova pāvako”.

99.1Cattāri agatigamanāni, idaṁ lokikaṁ suttaṁ.

100.1Tattha katamaṁ lokuttaraṁ suttaṁ?

101.1∥“Yassindriyāni samathaṅgatāni,101.2Assā yathā sārathinā sudantā;101.3Pahīnamānassa anāsavassa,101.4Devāpi tassa pihayanti tādino”ti.

102.1“Ariyaṁ vo, bhikkhave, sammāsamādhiṁ desessāmī”ti idaṁ lokuttaraṁ suttaṁ.

103.1Tattha katamaṁ lokikaṁ lokuttarañca suttaṁ?

104.1∥“Sattiyā viya omaṭṭho,104.2dayhamānova matthake;104.3Kāmarāgappahānāya,104.4sato bhikkhu paribbaje”.

105.1“Sattiyā viya omaṭṭho,105.2Dayhamānova matthake”ti lokikaṁ;105.3“Kāmarāgappahānāya,105.4Sato bhikkhu paribbaje”ti lokuttaraṁ.

106.1Kabaḷīkāre āhāre atthi chandoti lokikaṁ.106.2Natthi chandoti lokuttaraṁ suttaṁ.

107.1Tattha katamaṁ kammaṁ?

108.1∥“Yo pāṇamatipāteti,108.2musāvādañca bhāsati;108.3Loke adinnaṁ ādiyati,108.4paradārañca gacchati.

109.1∥Surāmerayapānañca,109.2yo naro anuyuñjati;109.3Appahāya pañca verāni,109.4dussīlo iti vuccati”.

110.1Tīṇimāni, bhikkhave, duccaritāni.110.2Idaṁ kammaṁ.

111.1Tattha katamo vipāko?

112.1Saṭṭhivassasahassāni, yathārūpī vipaccagā.

113.1∥“Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma nirayā.113.2Diṭṭhā mayā, bhikkhave, cha phassāyatanikā nāma saggā”.113.3Ayaṁ vipāko.

114.1Tattha katamaṁ kammañca vipāko ca?

115.1∥“Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ,115.2Tatuṭṭhāya tameva khādati;115.3Evaṁ atidhonacārinaṁ,115.4Sāni kammāni nayanti duggatiṁ”.

116.1Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ, yāva sāni kammānīti idaṁ kammaṁ.116.2Nayanti duggatinti vipāko.

117.1Catūsu sammāpaṭipajjamāno mātari pitari tathāgate tathāgatasāvake yā sammāpaṭipatti, idaṁ kammaṁ.117.2Yaṁ devesu upapajjati, ayaṁ vipāko.117.3Idaṁ kammañca vipāko ca.

118.1Tattha katamaṁ niddiṭṭhaṁ suttaṁ?

119.1∥“Nelaṅgo setapacchādo,119.2ekāro vattatī ratho;119.3Anīghaṁ passa āyantaṁ,119.4chinnasotaṁ abandhanaṁ;119.5Yaṁ vā cittaṁ samaṇesu,119.6cittāgahapati dissati”.

120.1Evaṁ imāya gāthāya niddiṭṭho attho.

121.1Gopālakopame ekādasa padāni.121.2Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaññū hoti.121.3Yā ca atirekapūjāya pūjetā hotīti.121.4Imāni ekādasa padāni yathābhāsitāni niddiṭṭho attho.

122.1Tattha katamo aniddiṭṭho attho?

123.1“Sukho viveko tuṭṭhassa,123.2sutadhammassa passato;123.3Abyāpajjaṁ sukhaṁ loke,123.4pāṇabhūtesu saṁyamoti.

124.1Sukhā virāgatā loke,124.2kāmānaṁ samatikkamo;124.3Asmimānassa yo vinayo,124.4etaṁ ve paramaṁ sukhanti”.

125.1Idaṁ aniddiṭṭhaṁ.125.2Aṭṭha mahāpurisavitakkā.125.3Idaṁ aniddiṭṭhaṁ.

126.1Tattha katamaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca?

127.1∥“Pasannanetto sumukho,127.2brahā uju patāpavā;127.3Majjhe samaṇasaṅghassa,127.4ādiccova virocasi”.

128.1Pasannanetto yāva ādiccova virocasīti niddiṭṭho.128.2Pasannanetto yo bhagavā kathañca pana pasannanettatā, kathaṁ sumukhatā, kathaṁ brahakāyatā, kathaṁ ujukatā, kathaṁ patāpavatā, kathaṁ virocatāti aniddiṭṭho.128.3Pheṇapiṇḍopamaṁ veyyākaraṇaṁ yathā pheṇapiṇḍo evaṁ rūpaṁ yathā pubbuḷo evaṁ vedanā māyā viññāṇaṁ pañcakkhandhā pañcahi upamāhi niddiṭṭhā.128.4Kena kāraṇena pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ sabbañca cakkhuviññeyyaṁ yaṁ vā catūhi āyatanehi?128.5Kathaṁ vedanā pubbuḷūpamā?128.6Katarā ca sā vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā?128.7Evamesā aniddiṭṭhā.128.8Evaṁ niddiṭṭhañca aniddiṭṭhañca.

129.1Tattha katamaṁ ñāṇaṁ?

130.1∥“Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ,130.2yāyaṁ nibbedhagāminī;130.3Yāya sammā pajānāti,130.4jātimaraṇasaṅkhayaṁ”.

131.1Tīṇimāni indriyāni anaññātaññassāmītindriyaṁ aññindriyaṁ aññātāvindriyaṁ, idaṁ ñāṇaṁ.

132.1Tattha katamaṁ neyyaṁ?

133.1∥“Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā,133.2Saṁyojane vajjamapassamānā;133.3Na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā,133.4Oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantaṁ”.

134.1Catūhi aṅgehi samannāgatā kāyassa bhedā devesu uppajjanti.134.2Udāne kāpiyaṁ suttaṁ apaṇṇakapasādanīyaṁ—134.3idaṁ neyyaṁ.

135.1Tattha katamaṁ ñāṇañca neyyañca?

136.1∥“Sabbe dhammā anattāti,136.2yadā paññāya passati;136.3Atha nibbindati dukkhe,136.4esa maggo visuddhiyā”.

137.1Yadā passatīti ñāṇaṁ.137.2Yo sabbadhamme anattākārena upaṭṭhapeti idaṁ neyyaṁ.

138.1Cattāri ariyasaccāni, tattha tīṇi neyyāni maggasaccaṁ sīlakkhandho ca paññākkhandho ca, idaṁ ñāṇañca neyyañca.

139.1Tattha katamaṁ dassanaṁ?

140.1∥“Eseva maggo natthañño,140.2Dassanassa visuddhiyā;140.3Etañhi tumhe paṭipajjatha,140.4Mārassetaṁ pamohanaṁ”.

141.1Catūhi aṅgehi samannāgato ariyasāvako attanāva attānaṁ byākareyya “khīṇanirayomhi yāva sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti.141.2Idaṁ dassanaṁ.

142.1Tattha katamā bhāvanā?

143.1“Yassindriyāni subhāvitāni,143.2Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;143.3So puggalo mati ca rūpasaññī,143.4Sumohagatā na jānāti”.

144.1Cattāri dhammapadāni—144.2anabhijjhā abyāpādo sammāsati sammāsamādhi.144.3Ayaṁ bhāvanā.

145.1Tattha katamaṁ dassanañca bhāvanā ca?

146.1∥“Vacasā manasātha kammunā ca,146.2Aviruddho sammā viditvā dhammaṁ;146.3Nibbānapadābhipatthayāno,146.4Sammā so loke paribbajeyya”.

147.1Sotāpattiphalaṁ sacchikātukāmena katame dhammā manasikātabbā, bhagavā āha pañcupādānakkhandhā.147.2Idaṁ dassanañca bhāvanā ca.

148.1Tattha katame vipākadhammadhammā?

149.1Yāni karoti purisoti vitthāro.149.2Tīṇimāni, bhikkhave, sucaritāni.149.3Ime vipākadhammadhammā.

150.1Tattha katame navipākadhammadhammā?

151.1“Rūpaṁ vedayitaṁ saññā,151.2Viññāṇaṁ yā ceva cetanā;151.3Nesohamasmi na meso attā,151.4Iti diṭṭho virajjati”.

152.1Pañcime, bhikkhave, khandhā—152.2ime navipākadhammadhammā.

153.1Tattha katamo nevavipāko navipākadhammadhammo?

154.1“Ye evaṁ paṭipajjanti,154.2nayaṁ buddhena desitaṁ;154.3Te dukkhassantaṁ karissanti,154.4satthusāsanakārakā”ti.

155.1Iti yā ca sammāpaṭipatti yo ca nirodho, ubhayametaṁ nevavipāko navipākadhammo.155.2Brahmacariyaṁ vo, bhikkhave, desessāmi, brahmacariyaphalāni ca brahmacariyañca ariyo aṭṭhaṅgiko maggo brahmacariyaphalāni sotāpattiphalaṁ yāva arahattaṁ.

156.1Tattha katamaṁ sakavacanaṁ?

157.1∥“Sabbapāpassa akaraṇaṁ,157.2kusalassa upasampadā;157.3Sacittapariyodāpanaṁ,157.4etaṁ buddhāna sāsanaṁ”.

158.1Tīṇimāni, bhikkhave, vimokkhamukhāni.158.2Idaṁ sakavacanaṁ.

159.1Tattha katamaṁ paravacanaṁ?

160.1∥“Natthi puttasamaṁ pemaṁ,160.2Natthi goṇasamitaṁ dhanaṁ;160.3Natthi sūriyasamā ābhā,160.4Samuddaparamā sarā”.

161.1Hetunā mārisā kosiyā subhāsitena saṅgāmavijayo sopi nāma, bhikkhave, sakko devānamindo sakaṁ phalaṁ paribhuñjamānoti vitthārena kātabbaṁ.161.2Idaṁ paravacanaṁ.

162.1Tattha katamaṁ sakavacanañca paravacanañca?

163.1“Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ,163.2Ubhayametaṁ rajānukiṇṇaṁ;163.3Ye evaṁvādino natthi,163.4Tesaṁ kāmesu doso”ti.

164.1Idaṁ paravacanaṁ.164.2Ye ca kho te ubho ante anupagamma vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.164.3Idaṁ sakavacanaṁ.

165.1“Nandati puttehi puttimā,165.2Gomā gohi tatheva nandati;165.3Upadhī hi narassa nandanā,165.4Na hi so nandati yo nirūpadhī”ti—165.5paravacanaṁ.

166.1“Socati puttehi puttimā,166.2Gomā gohi tatheva socati;166.3Upadhī hi narassa socanā,166.4Na hi so socati yo nirūpadhī”ti—166.5sakavacanaṁ.

167.1Idaṁ sakavacanaṁ paravacanañca.

168.1Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānaṁ?

169.1∥“Ye keci bhūtā bhavissanti ye vāpi,169.2Sabbe gamissanti pahāya dehaṁ;169.3Taṁ sabbajāniṁ kusalo viditvā,169.4Dhamme ṭhito brahmacariyaṁ careyya”.

170.1Tayome, bhikkhave, satthāro, tathāgato arahaṁ sekkho paṭipado.170.2Idaṁ sattādhiṭṭhānaṁ.

171.1Tattha katamaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ?

172.1∥“Yañca kāmasukhaṁ loke,172.2yañcidaṁ diviyaṁ sukhaṁ;172.3Taṇhakkhayasukhassete,172.4kalaṁ nāgghanti soḷasiṁ”.

173.1Sattime, bhikkhave, bojjhaṅgā, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ.

174.1Tattha katamaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca?174.2Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehi, jānato passato natthi nandīti vadāmi.174.3Duddasamantaṁ saccaṁ duddaso paṭivedho bālehīti dhammādhiṭṭhānaṁ.174.4Jānato passato natthi nandīti sattādhiṭṭhānaṁ.174.5Dārukkhandhopamaṁ gaṅgāya tīriyā orimañca tīraṁ pārimañca tīraṁ thale vā na ca ussīdanaṁ, majjhe ca na saṁsīdanaṁ manussaggāho ca amanussaggāho ca antopūtibhāvo ca, idaṁ dhammādhiṭṭhānaṁ.174.6Evaṁ pana bhikkhu nibbānaninno bhavissati nibbānaparāyaṇoti sattādhiṭṭhānaṁ.174.7Idaṁ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca.

175.1Tattha katamo thavo?

176.1∥“Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho,176.2saccānaṁ caturo padā;176.3Virāgo seṭṭho dhammānaṁ,176.4dvipadānañca cakkhumā”.

177.1Tīṇimāni, bhikkhave, aggāni—177.2buddho sattānaṁ, virāgo dhammānaṁ, saṅgho gaṇānaṁ.177.3Ayaṁ thavo.

178.1Tattha katamaṁ anuññātaṁ?

179.1∥“Kāyena saṁvaro sādhu,179.2sādhu vācāya saṁvaro;179.3Manasā saṁvaro sādhu,179.4sādhu sabbattha saṁvuto;179.5Sabbattha saṁvuto bhikkhu,179.6sabbadukkhā pamuccati”.

180.1Idaṁ bhagavatā anuññātaṁ.

181.1Tīṇimāni, bhikkhave, karaṇīyāni—181.2kāyasucaritaṁ vacīsucaritaṁ manosucaritaṁ.181.3Idaṁ anuññātaṁ.

182.1Tattha katamaṁ paṭikkhittaṁ?

183.1Natthi puttasamaṁ pemaṁ.183.2Vitthāro idaṁ paṭikkhittaṁ.

184.1Tīṇimāni, bhikkhave, akaraṇīyāni sayaṁ abhiññāya desitāni.184.2Katamāni tīṇi?184.3Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ.184.4Idaṁ paṭikkhittaṁ.

185.1Tattha katamaṁ anuññātañca paṭikkhittañca?

186.1∥“Kāyena kusalaṁ kare,186.2assa kāyena saṁvuto;186.3Kāyaduccaritaṁ hitvā,186.4kāyasucaritaṁ care”.

187.1Dvīhi paṭhamapadehi catutthena ca padena anujānāti.187.2Kāyaduccaritaṁ hitvāti tatiyena padena paṭikkhittanti.187.3Mahāvibhaṅgo aciratapānādo.

188.1Tatthimā uddānagāthā

189.1Sace bhāyasi dukkhassa,189.2mābhinandi anāgataṁ;189.3Vassakāle yathā chattaṁ,189.4kusalāni kamatthake.

190.1Sabbe dhammā anattāti,190.2samāgataṁ vicālaye;190.3Na vo dukkhā pamokkhātthi,190.4samatho ca vipassanā.

191.1Kāmacchandaṁ upādāya,191.2yo so vitakkehi khajjati;191.3Subhāvitatte bojjhaṅge,191.4so imaṁ vijaṭaye jaṭaṁ.

192.1Suññato lokaṁ avekkhassu,192.2samādhibhāvi bhāvase;192.3Kāmaṁ kāmayamānassa,192.4dhammacariyāya sugatiṁ.

193.1Haññate sabbā mucceva,193.2nippoṭhento catuddisā;193.3Yo kāme parivajjeti,193.4pārichattopameva ca.

194.1Yāni karoti puriso,194.2lokadhammā pakāsitā;194.3Sukho vipāko puññānaṁ,194.4tatiyaṁ aññaṁ na vijjati.

195.1Ādānassa bhayaṁ ñatvā,195.2jāyate jīyatepi ca;195.3Kāmā hi citrā vividhā,195.4atha loṇasallopamaṁ.

196.1Na hi pāpaṁ kataṁ kammaṁ,196.2Agatīhi ca gacchati;196.3Yassindriyāni samathaṅgatāni,196.4Tatheva pañcañāṇiko.

197.1Sattiyā viya omaṭṭho,197.2viññāṇañca patiṭṭhitā;197.3Yo pāṇamatipāteti,197.4tīṇi duccaritāni ca.

198.1Saṭṭhivassasahassāni,198.2Khaṇaṁ laddhāna dullabhaṁ;198.3Ayasāva malaṁ samuṭṭhitaṁ,198.4Catūsu paṭipattisu.

199.1Nelaṅgo setapacchādo,199.2atha gopālakopamaṁ;199.3Sukho viveko tuṭṭhassa,199.4vitakkā ca sudesitā.

200.1Pheṇapiṇḍopamaṁ rūpaṁ,200.2brahā uju patāpavā;200.3Paññā hi seṭṭhā lokasmiṁ,200.4anaññā tīṇi indriyāni.

201.1Kāmesu sattā kāmasaṅgasattā,201.2Atha vaṇṇo rahassavā;201.3Sabbe dhammā anattāti,201.4Ariyasaccañca desitaṁ.

202.1Eseva maggo natthañño,202.2Sotāpannoti byākare;202.3Yassindriyāni subhāvitāni,202.4Atha dhammapadehi ca.

203.1Vacasā manasā ceva,203.2pañcakkhandhā aniccato;203.3Yāni karoti puriso,203.4tīṇi sucaritāni ca.

204.1Rūpaṁ vedayitaṁ saññā,204.2pañcakkhandhā pakāsitā;204.3Yo evaṁ paṭipajjati,204.4brahmā ceva phalāni ca.

205.1Sabbapāpassa akaraṇaṁ,205.2vimokkhā taṁ hi desitā;205.3Natthi puttasamaṁ pemaṁ,205.4devānaṁ asurāna ca.

206.1Yaṁ pattaṁ yañca pattabbaṁ,206.2nandati socati niccaṁ;206.3Ye keci bhūtā bhavissanti,206.4satthāro ca pakāsitā.

207.1Yañca kāmasukhaṁ loke,207.2bojjhaṅgā ca sudesitā;207.3Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho,207.4tayo ca aggapattiyo.

208.1Kāyena saṁvaro sādhu,208.2karaṇīyañca desitaṁ;208.3Natthi attasamaṁ pemaṁ,208.4ariyā tīṇi ca desitā.

209.1Kāyena kusalaṁ abhirato,209.2Vinayañca kāmasukhaṁ loke;209.3Bojjhaṅgā ca sudesitā,209.4Duddasaṁ anataṁ ceva parāparaṁ ca.

210.1Peṭakopadese sāsanappaṭṭhānaṁ nāma dutiyabhūmi samattā.