1.1Yāni cattāri jhānāni, tesaṁ jhānānaṁ imāni aṅgāni, tesaṁ aṅgānaṁ samūho assa aṅgā, ayaṁ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso.1.2Ime sambhārā tehi ayaṁ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṁ upanisā, tāya upanisāya ayaṁ bhāvanā.1.3Tassā bhāvanāya ayaṁ ādīnavo.1.4Tena ayaṁ parihāni.1.5Kassa parihānīti tadupagajjhāyino.1.6Taṁ yathā bhaṇitaṁ paccavekkhanto ayaṁ viseso.1.7Tena visesena ayaṁ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṁ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṁ anomaddiyataṁ gacchati jhānabalaṁ, jhānabale ṭhitassa ayaṁ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī.1.8So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṁ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca.1.9Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṁ jhānaṅgadhammaṁ sasukhatāya ajjhattaṁ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṁ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca.1.10Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṁ ajjhattaṁ sampasādanaṁ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṁ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṁ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṁ, sukhaṁ tassa aṅganti ca.1.11Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṁ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṁ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṁ.1.12Satipārisuddhi ca anekajjhānabhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṁ.

2.1Tattha katamā jhānabhūmi?2.2Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi.2.3Avitakke avicāre ajjhattaṁ sampasādanaṁ janitaṁ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi.2.4Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi.2.5Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi.2.6Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi.2.7Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi.2.8Vimokkhasahagatānaṁ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi.2.9Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi.

3.1Tattha katame jhānavisesā?3.2Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṁ jhānaviseso.3.3Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti.3.4Ayaṁ jhānaviseso.3.5Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti.3.6Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati.3.7Tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso.3.8Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso.3.9Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṁ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso.

4.1Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā.4.2Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā.4.3Avihiṁsāvitakko sambhāro vihiṁsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā.4.4Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṁ samāpattīnaṁ sambhāro akammassa vihāritā.4.5Maggasambhāro samāpattipajjanatā.4.6Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo.4.7Kusalahetu yaṁ jhānaṁ samudayaṁ gacchanti ko ca na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti.4.8Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti.4.9Avītikkantā samudāgacchanti.4.10Sukhindriyaṁ somanassindriyaṁ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti.4.11Taṁ pana sandhāya samudāgacchanti.4.12Aparidāhanāya samudāgacchanti.4.13Ayaṁ ñāṇasamudāgamo.

5.1Tattha katamā upanisā?5.2Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā.5.3Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā.5.4Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā.5.5Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā.5.6Saddhammassavanaṁ jhānassa upanisā.5.7Saṁvejaniye ṭhāne saṁviggassa yoniso padhānaṁ.5.8Ayaṁ jhānopanisā.

6.1Tattha katamā bhāvanā?6.2Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā.6.3Karuṇāsevanā avihiṁsāvitakkabhāvanā.6.4Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā.6.5Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṁ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā.6.6Ayaṁ bhāvanā.

7.1Evaṁ bhāvayantassa ayaṁ ādīnavo.7.2Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo.7.3Sace esa dhammo ayaṁ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṁ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca.7.4Tattha cittaṁ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṁ vihaññati.7.5Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṁ ime ādīnavā paṭhame jhāne.

8.1Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṁ.8.2Asodhayaṁ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo domanassapaccatthiko cesa dhammo.8.3Tattha tattha yuttīnaṁ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṁ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne.

9.1Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne?9.2Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṁ pañcannaṁ upekkhāsukhaṁ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṁ hoti.9.3Dukkhopaniyaṁ sukhaṁ cittassa saṅkhobhataṁ upādāya sukhadukkhāya gato savati.9.4Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṁ cittaṁ hoti.9.5Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṁ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne.

10.1Tattha katame ādīnavā catutthe jhāne?10.2Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṁ sātānaṁ bālaputhujjanānaṁ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti.10.3Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṁ nissāya samudāgacchanti.10.4Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti.10.5Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti.10.6Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṁ dhammānaṁ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati.10.7Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati.10.8Imehi ādīnavehi ayaṁ jhānaparihāni.

11.1Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati.11.2Āneñjasaññino asaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ na pajānāti, so tato parihāyati.11.3Ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ na pajānāti, so tato parihāyati.11.4Viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāsahagatā.11.5Vitthārena …pe…11.6yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā.11.7Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṁ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati.11.8Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṁ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ pahānaṁ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṁ dhammānaṁ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṁ dhammānaṁ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṁ pahānaṁ assādo, evaṁ kho puna jhānassa assādo mahāsaṁvāsamappīḷite lokasannivāse asambodhokāsā vigamessamidaṁ jhānappahānā.11.9Ayaṁ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṁ jhānaṁ anamataggasaṁsārasamāpannānaṁ sattānaṁ saṁsārappahānanā ānisaṁso, yamidaṁ jhānassa assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati.11.10Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṁ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe.

12.1Tattha katamaṁ jhānakosallaṁ?12.2Samāpattikosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānavisesakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānantarikakosallaṁ jhānakosallaṁ, samāpattivuṭṭhānakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne sabhāvakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne ādīnavakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne nissaraṇakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānaphalena upādāya kosallaṁ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṁ jhānaṁ paṭilabbhati.12.3Idaṁ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṁ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṁsīdanañca jhāne maggaphalaṁ samathaṁ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino satibalaṁ taṁ pavattitānañca vipassanānaṁ samaññābale.

12.4Tattha katamā jhānapāramitā?13.1Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṁyojanīyesu dhammesu vajjaṁ na passanti, te oghaṁ tarissantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.13.2Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṁ nu kissa padaṭṭhānaṁ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṁ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṁ.13.3Saṁyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṁ, na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṁ.13.4Kāmesu sattāti kāmā dvidhā—13.5vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṁyojane vajjamapassamānāti saṁyojanassa.13.6Yo tattha chandarāgo tassa kiṁ padaṭṭhānaṁ?13.7Sukhā vedanā dve ca indriyāni—13.8sukhindriyañca somanassindriyañca.13.9Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti.13.10Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti.13.11Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti.13.12Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṁ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati.13.13Tattha bāhirasaṁyojanaṁ mamanti ajjhattasaṁyojanaṁ ahanti.13.14Tattha bhagavato ko adhippāyo?13.15Ye oghaṁ taritukāmā te saṁyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo.13.16Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṁ catubbidho ākāro sabbesaṁ hārabhāgiyo.

14.1Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca?14.2Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṁ.14.3Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṁ.14.4Catunnañca upādānānaṁ doso akusalamūlaṁ dissati.14.5Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṁ.14.6Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṁ deti.14.7Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā.14.8Tattha so byāpādamupādāya tesaṁ uḷārānaṁ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṁ abhayaṁ deti.14.9Tesaṁ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya.14.10Tattha so byāpādaṁ upādāyanto dosajaṁ kammaṁ karoti.14.11Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṁ yaṁ tesaṁ abhayaṁ dakkhiṇato saññaṁ idaṁ paṇītaṁ kāraṇaṁ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṁ byāpādo hīnagamivakammaṁ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṁ pañcakkhandhānaṁ teyeva upādāno samudayo idaṁ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro.

15.1Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti.15.2Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṁ vuccati nekkhammacchando.15.3Yo tattha anabhisaṅkhārānaṁ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṁ abyāpādacchando.15.4Kiñci vihiṁsati, ayaṁ vihiṁsāchando.15.5Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā—15.6nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṁsāchando.15.7Tattha nekkhammacchando alobho;15.8abyāpādacchando adoso;15.9avihiṁsāchando amoho.15.10Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṁyeva catunnaṁ upādānānaṁ nirodhāya saṁvattanti.15.11Sace vā puna kammaṁ kareyya kaṇhaṁ vā sukkaṁ vā tassa vipākahānāya saṁvattanti.15.12Idaṁ kammaṁ akaṇhaṁ asukkaṁ kammakkhayāya saṁvattati.15.13Tattha yo tiṇṇaṁ akusalamūlānaṁ nirodho, ayaṁ nirodho.15.14Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro.

16.1Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā.16.2Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṁ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo.16.3Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya.16.4Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati.16.5Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati.16.6Tattha kāmesu sattānaṁ catuoghaṁ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṁ vibhatti.

17.1Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṁyojanehi saṁyuttā, te oghaṁ tarissanti vipulaṁ mahantanti.17.2Ayaṁ suttassa paṭipakkho.

18.1Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṁ guṇo, tattha viso satto.18.2Yepi kāmānaṁ āhārā dhammā, tattha viso satto.18.3Tatthimaṁ kāmānaṁ vevacanaṁ pāko rajo sallaṁ gaṇḍo īti upaddavoti.18.4Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṁ.18.5Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti.18.6Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṁ vevacano nāma.18.7Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṁ.18.8Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni.18.9Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṁyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṁ hetupaññattiyā paññattaṁ, puggalo puthupaññattiyā paññatto.

19.1Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca.19.2Ye kilesā ye saṅkhārā saṁyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṁ indriyotaraṇo.

20.1Sodhanoti ettako.20.2Eseva ārambho niddisitabbo suttattho.

21.1Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya.21.2Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā.21.3Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṁ tareyyuṁ.21.4Vipulaṁ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā.

22.1Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo?22.2Ārammaṇapaccayatāya paccayo.22.3Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo.22.4Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo.22.5Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo.22.6Ayaṁ hetu, ayaṁ paccayo.

23.1Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṁ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā.23.2Te kiṁ paccayā?23.3Avijjā paccayā.23.4Te kissa paccayā?23.5Viññāṇassa paccayā.23.6Iti avijjāpaccayā saṅkhārā.23.7Saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṁ suttaṁ gataṁ.23.8Pañcanīvaraṇikaṁ suttaṁ kātabbaṁ.

24.1Tattha katamo desanāhāro nāma?24.2Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṁ, ayaṁ taṇhā.24.3Yañca thinamiddhaṁ, yañca kukkuccaṁ yā ca vicikicchā, ayaṁ diṭṭhi.24.4Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṁ middhaṁ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṁ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso.24.5Tattha attasaññānupacittaṁ kilamatho kukkuccānupacittaṁ thinaṁ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṁ nīvaraṇapakkhopakileso.24.6Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā.24.7Sabhāvatāya āsavā.24.8Pakkhe āsavatāya āsavā.24.9Atha panāha suttantaṁ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā.

25.1Tattha katamo vicayo.25.2Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā.25.3Yaṁ vā pana kiñci ajjhosānagataṁ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṁ carati.25.4Tattha yo byāpādaṁ uppādeti, acari carissatīti.25.5Evaṁ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṁ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṁ.25.6Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṁ thinamiddhaṁ.25.7Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṁ uddhaccaṁ.25.8Yaṁ kiṁ kasathamīti idaṁ kukkuccaṁ.25.9Yaṁ yathā idaṁ santīraṇaṁ, ayaṁ vicikicchā.25.10Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṁ pariyuṭṭhānaṁ.25.11Āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ upakkileso ca atthi, idaṁ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.25.12Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.25.13Thinamiddhaṁ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.25.14Uddhaccakukkuccaṁ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.25.15Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.25.16Kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ anusayasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.25.17Byāpādapariyuṭṭhānaṁ paṭighasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.25.18Thinamiddhapariyuṭṭhānaṁ mānasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.25.19Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.

26.1Tattha katamo lakkhaṇo hāro?26.2Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti.26.3Saṁyojanesu vuttesu sabbasaṁyojanāni vuttāni honti.26.4Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

27.1Tattha katamo catubyūho hāro?27.2Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo.27.3Yaṁ phalaṁ, idaṁ dukkhaṁ.27.4Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho;27.5byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho;27.6tiṇṇaṁ nīvaraṇānaṁ avihiṁsāvitakko paṭipakkho.27.7Iti ime tayo vitakkā.27.8Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṁ bhajati.27.9Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṁ bhajati.27.10Avihiṁsāvitakko paññākkhandhaṁ bhajati.27.11Ime tayo khandhā.27.12Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṁvattati.27.13Yaṁ nīvaraṇappahānaṁ, ayaṁ nirodho.27.14Imāni cattāri saccāni.27.15Ayaṁ catubyūho hāro.

28.1Tattha katamo āvaṭṭo hāro?28.2Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti.28.3Yadapi ajjhattaṁ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṁ.28.4Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṁ, evaṁ yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā.28.5Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṁyojanāni ajjhattasaṁyojanañca bahiddhāsaṁyojanañca.28.6Tattha ahanti ajjhattaṁ, mamanti bahiddhā.28.7Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṁ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā.28.8Yo ajjhattaṁ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando.28.9Evaṁ yāva viññāṇe, ayaṁ ajjhattā taṇhā.28.10Yaṁ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṁ, ayaṁ bahiddhā taṇhā.28.11Imāni dve saccāni saṁyojanāni saṁyojanīyā ca dhammā.28.12Tattha saṁyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṁ maggo.28.13Yaṁ saṁyojanappahānaṁ, ayaṁ nirodho.28.14Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

29.1Tattha katamo vibhattihāro?29.2Saṁyojananti na etaṁ ekaṁsena.29.3Mānasaṁyojanaṁ diṭṭhibhāgiyanti na taṁ ekaṁsena adiṭṭhamānaṁ nissāyamānaṁ na pajahati.29.4Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā.29.5Na tu orambhāgiyaṁ saṁyojanaṁ tassa pahānāya saṁvattatīti.29.6Yo ca ahaṅkāro na paviddhoyaṁ panassa evaṁ hoti.29.7Kadāsu nāmāhaṁ taṁ santaṁ āyatanaṁ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṁ ariyā santaṁ āyatanaṁ upasampajja viharissantīti, ayaṁ abhijjhā na ca taṁ nīvaraṇaṁ.29.8Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṁ nīvaraṇaṁ tassa thinamiddhaṁ nīvaraṇanti.29.9Na ekaṁsena.29.10Ayaṁ vibhattihāro.

30.1Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṁ gacchanti.30.2Ayaṁ tesaṁ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṁ, paramatthamajjhattaṁ, ayaṁ parivattanā.

31.1Tattha katamo vevacano?31.2Kāmacchando chandarāgo pemaṁ nikantīti vevacanaṁ.31.3Nīvaraṇaṁ chadanaṁ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṁ.

32.1Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṁ asamugghātapaññattiyā paññatti.32.2Evaṁ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti.

33.1Tattha katamo otaraṇo?33.2Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā.33.3Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṁ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṁ dhammānaṁ padaṭṭhānaṁ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.

34.1Tattha katamo sodhano hāro?34.2Idaṁ suttaṁ yathā ārabbha nikkhittaṁ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi.

35.1Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā.35.2Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro.

36.1Tattha katamo parikkhāro?36.2Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo;36.3subhanimittañca hetu.36.4Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo;36.5paṭighānusayo hetu.36.6Thinamiddhassa paṭisaṁhāro paccayo;36.7pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu.36.8Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṁ ārammaṇiyaṁ assādiyākindriyaṁ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṁ paccayo;36.9kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu.36.10Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṁ mānānusayo, sova paccayo;36.11vicikicchānusayo hetu.36.12Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti.

37.1Tattha katamo samāropano hāro?37.2Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete.37.3Tesu eva bāhiresu dhammesu saṅkilesabhāgiyaṁ suttanti paññattiṁ gacchati.37.4Ayaṁ samāropano hāro.

37.5Niddiṭṭhaṁ saṅkilesikabhāgiyaṁ suttaṁ.

38.1Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.

39.1Tattha katamo desanā hāro?39.2Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṁ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṁ, āyatanavavatthānena manāyatanaṁ, indriyavavatthānena manindriyaṁ.39.3Tassa kiṁ pubbaṅgamā dhammā?39.4Saṅkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṁ imamhi sutte kusalamūlaṁ desitaṁ.39.5Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā?39.6Mano tesaṁ pubbaṅgamaṁ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṁ manopubbaṅgamā.39.7Tattha tividhānaṁ pubbaṅgamānaṁ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṁsāchandena.39.8Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā.39.9Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā.39.10Amohassa avihiṁsāchandena pubbaṅgamā.39.11Tattha <b>manoseṭṭhā</b>ti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā.39.12Manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ ādhipaccaṁ karotīti manoseṭṭhā.39.13<b>Manojavā</b>ti yattha mano gacchati.39.14Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā.39.15Yathā vāto sīghaṁ gacchati añño vā koci sīghaṁ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti.39.16Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo.39.17Sattavidhā ca kāyikaṁ sucaritaṁ vācasikaṁ sucaritaṁ, te dasa kusalakammapathā.39.18Tattha <b>manasā ce pasannenā</b>ti manokammaṁ.39.19<b>Bhāsati vā</b>ti vacīkammaṁ.39.20<b>Karoti vā</b>ti kāyakammaṁ.39.21Imehi imasmiṁ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā.39.22So bhavati vivattiyaṁ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ bhavati.39.23Ayaṁ desanā.

40.1Tattha katamo vicayo hāro?40.2Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni.40.3Idaṁ suttaṁ.

41.1Yuttīti dasannaṁ kusalakammapathānaṁ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno.41.2<b>Chāyāva anapāyinī</b>ti anugacchati atthi esā yutti.

42.1Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṁ manopavicārānaṁ padaṭṭhānaṁ.42.2Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṁ.42.3<b>Manasā ce pasannenā</b>ti yo cetaso pasādo, idaṁ saddhindriyassa padaṭṭhānaṁ.42.4<b>Bhāsati vā</b>ti sammāvācāya.42.5<b>Karoti vā</b>ti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṁ.

43.1Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete.43.2Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṁ dhammānaṁ.43.3<b>Tato naṁ sukhamanvetī</b>ti somanassamapi naṁ anveti yaṁ susukhacchāyā tadāpi naṁ sukhaṁ tadapi anveti.

44.1Tattha katamo catubyūho hāro?44.2Manopubbaṅgamāti na idaṁ ekādivacanaṁ.44.3Kiṁ kāraṇā?44.4Sabbeyeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo?44.5Ye sukhena atthikā, te manaṁ pasādentīti ayaṁ imamhi sutte bhagavato adhippāyo.44.6Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

45.1Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṁsamattā hetu, ayaṁ aṭṭhaṅgiko maggo.45.2Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca.45.3Tattha yaṁ maññe dukkhena saha nāmarūpaṁ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṁ pahīyati, ayaṁ appahīnabhūmiyaṁ samudayo.45.4Yaṁ tesaṁ pahānā, ayaṁ nirodho.45.5Imāni cattāri saccāni.45.6Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

46.1Vibhattīti—

47.1∥“Manopubbaṅgamā dhammā,47.2Manoseṭṭhā manojavā;47.3Manasā ce pasannena,47.4Bhāsati vā karoti vā;47.5Tato naṁ sukhamanveti,47.6Chāyāva anapāyinī”ti.

48.1Taṁ na ekaṁsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti.48.2Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṁ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṁ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṁ anveti.48.3Yathā vahantaṁ cakkaṁ padamanveti, idaṁ taṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ.48.4Manasā ce pasannena kāyakammaṁ vacīkammaṁ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṁ micchaggate dukkhavedanīyaṁ, ayaṁ vibhatti.

49.1Tattha katamo parivattano hāro?49.2Manopubbaṅgamā dhammāti yaṁ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho.49.3Vevacananti yadidaṁ mano cittaṁ viññāṇaṁ manindriyaṁ manoviññāṇadhātu.

50.1Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṁ mano kiñci paññattiyā paññattaṁ.50.2Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṁ.50.3Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṁ.50.4Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṁ.50.5Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṁ.50.6Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṁ.50.7Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṁ.50.8Manasā ce pasannenāti assaddhānaṁ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṁ.50.9Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṁ.50.10Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṁ.50.11Tato naṁ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṁ.50.12Indriyesu manindriyaṁ.50.13Paṭiccasamuppāde viññāṇaṁ.50.14Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṁ jhānaṁ tatiyañca.50.15Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno.50.16Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṁ.50.17Yaṁ kusalaṁ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṁ.50.18Imesaṁ dhammānaṁ paṭiccasamuppannānaṁ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṁsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā.50.19Iti ayaṁ otaraṇo hāro.

51.1Tattha katamo sodhano hāro?51.2Yaṁ atthaṁ ārabbha idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ.51.3So attho niyutto etamatthaṁ ārabbha suttaṁ.51.4Ayaṁ sodhano hāro.

52.1Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro?52.2Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti.52.3Dhammāti ekato na vevacanapaññatti.52.4Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato.52.5So ajjhattapasādo dvidho.52.6Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṁ.52.7Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā.52.8Pasādo sabyāpādaṁ vighātena.52.9Tato naṁ sukhamanvetīti sukhaṁ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṁ sukhaṁ.52.10Yampi passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, tampi kāyikaṁ sukhaṁ bojjhaṅgā ca cetasikaṁ sukhaṁ.52.11Yampi passaddhakāyo sukhaṁ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṁ paññattiyā yathāvuttaṁ taṁ aparāmaṭṭhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ.52.12Anvetīti appanā sandissati na cāyaṁ vā pattabhūto anveti.52.13Tadidaṁ suttaṁ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṁ.52.14Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo.

53.1Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṁ pavisati rājagahaṁ.53.2Tattha manusso puggalo bhagavantaṁ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi.53.3So aññesañca akkhāti, idaṁ vācaṁ bhāsati lābhā tesaṁ, yesaṁ nivesanaṁ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato sampasādaṁ lacchamhāti.53.4Yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā “namo bhagavato namo bhagavato”ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi.53.5Tadanantare bhagavā imaṁ suttaṁ abhāsittha “manopubbaṅgamā dhammā”ti.53.6Sabbaṁ suttaṁ tathā yaṁ paresaṁ bhāsati idaṁ vācākammaṁ.53.7Yaṁ añjaliṁ paṇāmeti, idaṁ kāyakammaṁ.53.8Yo manopasādo, idaṁ manokammaṁ.53.9Tattha yaṁ paresaṁ pakāseti bhāsati vaṇṇaṁ.53.10Yesaṁ bhagavā nivesanaṁ gacchatīti.53.11Sabbaṁ tassa alobho kusalamūlaṁ.53.12Yaṁ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṁ.53.13Yaṁ añjaliṁ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṁ pātubhavati.53.14Yaṁ uḷārapaññaṁ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṁ.53.15Yaṁ tathāyeva saṁvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṁ.53.16Yaṁ manassa pasādanaṁ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṁ vikkhambhanaṁ pahānaṁ paccayo.53.17Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati.53.18Yaṁ kilesehi vikkhambhanaṁ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṁ uppannaṁ.53.19Tattha yaṁ sasatthārammaṇaṁ cittaṁ pavattaṁ ayaṁ buddhānussati.53.20Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati.53.21Tattha satisampajaññaṁ hetu, ayañca paccayo.53.22Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo.53.23Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo.

54.1Tattha katamo samāropano hāro?54.2Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṁ cetanānaṁ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyeva pasādo cittasito cittaṁ pana pubbaṁyeva pasannaṁ.54.3Ayaṁ samāropanā.54.4Evaṁ pañcannampi pasādo.54.5Tato naṁ sukhamanvetīti katamaṁ bhagavā niddisati?54.6Na hi attasaccaṁ tassa kammassa vipāko anveti.54.7Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate somanassaṁ avippaṭisāropi anveti.54.8Ayaṁ samāropano hāro.

55.1∥Mahānāmasakkassa suttaṁ.55.2Tasmiñce samaye assato asampajāno kālaṁ kareyya kāme bhavati.55.3Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ saddhāparibhāvitaṁ sīlaparibhāvitaṁ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṁ.55.4Cāgena ca paññāya ca kiṁ dasseti?55.5Yā saddhā, sā cetaso pasādo.55.6Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā.55.7Kiṁ kāraṇā?55.8Anāvilalakkhaṇā.55.9Anāvilalakkhaṇā hi saddhā.55.10Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā.55.11Aparo pariyāyo attānaṁ yadi evaṁ okappeti “nāhaṁ kiñci jānāmīti esā ahaṁ tattha anuññattā anaññatā”ti.55.12Ayaṁ saddhāti.55.13Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ ādīnavānupassanā aniccaṁ dukkhamanattāti.55.14Tena ca padiṭṭhaṁ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṁ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti.55.15Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā.55.16Ayaṁ vuccati saddhā.55.17Sā ca lokikā.55.18Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso.55.19Na etaṁ ekanti nayasaññā yathābhūtaṁ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti.55.20Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṁ saddhā.

56.1Sotāpattaṅgamadukkhāyaṁ bhūmiyaṁ paripuṇṇā vuccati.56.2Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ sekkhasīlaṁ ariyā dhāranti vuccati.56.3Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ mudupaññā paññindriyanti vuccati.56.4Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ khandhehi anatthikatā, ayaṁ cāgo.56.5Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā.56.6Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā.56.7Tattha saddhindriyaṁ yo kāmaṁ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṁ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṁ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṁ.56.8Ime cattāro dhammā sīlaṁ paribhāvayanti saddhā sīlaṁ cāgo ca paññāti.56.9Tattha saddhāya oghaṁ tarati.56.10Yaṁ sīlaṁ, ayaṁ appamādo.56.11Yo cāgo, idaṁ paññāya kammaṁ.56.12Yā paññā, idaṁ paññindriyaṁ, tattha yaṁ saddhindriyaṁ.56.13Taṁ tīsu aveccappasādesu.56.14Yaṁ sīlaṁ, taṁ saddhindriyesu.56.15Yo cāgo, so catūsu jhānesu.56.16Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī.56.17Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo.56.18Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṁ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṁ vā kusalamūlaṁ kammavipākaṁ bhavati.56.19Tassa tikassa atthaniddeso.56.20Tattha saddhā sīlaṁ cāgo paññā cattāro dhammā.56.21Yā saddhā yā ca paññā, idaṁ manosucaritaṁ.56.22Yaṁ sīlaṁ, idaṁ kāyikaṁ vācasikaṁ sucaritaṁ.56.23Yo cāgo, idaṁ cetasikaṁ alobho sucaritaṁ.56.24Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti.56.25Imehi dhammehi sucaritaṁ idaṁ dukkhañca ariyasaccaṁ padaṭṭhānaṁ maggassa.

57.1Tattha katamo vicayo hāro?57.2Yā ca saddhā yañca sīlaṁ.57.3Taṁ kissa karoti?57.4Yā saddhā tāya bhagavantaṁ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṁ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṁ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṁ upaṭṭhapeti.57.5Tassa akhaṇḍassa sīlaṁ yaṁ na pacchi tassaṁ mohassa akusalacittaṁ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṁ vā, ayaṁ vicayo hāro.57.6Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti.

58.1Tattha katamo padaṭṭhāno hāro?58.2Yamidaṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṁ.58.3Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṁ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṁ.58.4Tīṇi ca aveccappasādā yaṁ sīlaṁ, taṁ ariyakantaṁ, taṁ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṁ.58.5Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṁ.58.6Ime ca dhammā idañca cittaṁ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṁ.58.7Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṁ.58.8Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ.58.9Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṁ.58.10Saddhā ca paññā ca vipassanāya padaṭṭhānaṁ.58.11Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṁ.58.12Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṁ.58.13Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṁ.

59.1Tattha katamo lakkhaṇo hāro?59.2Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti.59.3Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṁ …pe…59.4sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti.59.5Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ pacchimake kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.59.6Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati.59.7Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti.59.8Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṁ channaṁ āyatanānaṁ viññāṇakāye, ayaṁ lakkhaṇo hāro.

60.1Tattha katamo catubyūho hāro?60.2Idha sutte bhagavato ko adhippāyo?60.3Ye bhaddikaṁ bhatiṁ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṁ, te saddhaṁ sīlaṁ cāgaṁ paññañca manasi karissanti, ayaṁ adhippāyo.60.4Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṁ na paṭiyujjhante, imaṁ dhammaṁ sotā avippaṭisārato kālaṁ karissantīti, ayaṁ adhippāyo.

61.1Tattha katamo āvaṭṭo hāro?61.2Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti.61.3Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti.61.4Tassa dve mūlāni pahīyanti.61.5Dukkhaṁ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā.61.6Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca.61.7Dvinnaṁ mūlānaṁ pahānaṁ.61.8Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca.61.9Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

62.1Tattha katamo vibhatti?62.2Yaṁ taṁ cittaṁ saddhāparibhāvitaṁ …pe…62.3sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṁsena tassa kammaṁ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati.62.4Yaṁ vā atītaṁ vipākāya paccupaṭṭhitaṁ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge “tenāyaṁ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī”ti.

63.1Tattha katamā parivattanā?63.2Assaddhiyaṁ dussīlyaṁ yaṁ maccheraṁ duppaññaṁ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṁ parivattanā.

64.1Tattha katamaṁ vevacanaṁ?64.2Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ cittaṁ manoviññāṇaṁ …pe…64.3yaṁ saddhābalaṁ saddhindriyaṁ, yaṁ sīlaṁ taṁ sucaritaṁ, saṁyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni.64.4Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṁ.64.5Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṁ paññābalaṁ.

65.1Tattha katamā paññatti?65.2Yaṁ taṁ cittaṁ bījaṁ paññattiyā paññattaṁ.65.3Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti.65.4Saddhā pasādapaññattiyā paññattā.65.5Sīlaṁ sucaritapaññattiyā paññattaṁ.65.6Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto.65.7Paññā vīmaṁsapaññattiyā paññattā.65.8Ime tayo dhammā saddhā sīlaṁ cāgo paññavato pārisuddhiṁ gacchanti.

66.1Tattha katamo otaraṇo?66.2Yaṁ cittaṁ, taṁ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṁ.66.3Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā …pe…66.4dhātūsu āyatanesu.

67.1Tattha katamo sodhano hāro?67.2Idaṁ bhagavato bhāsitaṁ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṁ taṁ niyuttaṁ.

68.1Tattha katamo adhiṭṭhāno?68.2Idaṁ cittaṁ vemattatāya paññattaṁ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṁ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā.68.3Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṁ, ayaṁ paññatti.

69.1Tattha katamo parikkhāro?69.2Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro.69.3Hetupaccayatāya paccayo.69.4Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo.69.5Yoniso ca manasikāro paccayo.69.6Sīlassa patirūpadesavāso paccayo.69.7Attasammāpaṇidhānañca hetu.69.8Cāgassa alobho hetu.69.9Avippaṭisāro ca hetupaccayo.69.10Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca.

70.1Tattha katamo samāropano?70.2Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitanti cetasikāpi.70.3Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo.70.4Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṁ samāropano.

71.1∥Uddhaṁ adho sabbadhi vītarāgoti gāthā.71.2Tattha kiṁ uddhaṁ nāma?71.3Yaṁ ito uddhaṁ bhavissati anāgāmī, idaṁ uddhaṁ.71.4Adho nāma yamatikkantamatītaṁ, idamavoca apadānatanti uddhaṁ.71.5Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṁ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṁ yaṁ vuttakappikānaṁ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca.71.6Tatthāyaṁ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṁ bhajanti.71.7Rūpavantaṁ me attā, attani me rūpaṁ, rūpaṁ me attāti yaduccate paññaṁ paridahanti.71.8Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṁ bhajanti.71.9Te “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti passanti, rūpaṁ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca.71.10Evaṁ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṁ bhajanti.71.11Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṁ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā.71.12Tattha “ayamahamasmī”ti passantā rūpaṁ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṁ, attani ca rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati.71.13“Ayamahamasmī”ti na samanupassati.71.14Tassa diṭṭhāsavā pahānaṁ gacchanti.71.15Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṁ adho sabbadhi vītarāgo “ahamasmī”ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṁ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṅgatena saṁsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṁ apunabbhavappahānāya saṁvattanti.71.16Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso.71.17Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca.71.18Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṁ desanā hāro.

72.1Tattha katamo vicayo?72.2“Ayamahamasmī”ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṁyojanāni pajahati.72.3Ayaṁ vicayo.

73.1∥Tattha katamā yutti?73.2Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo.73.3Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo.73.4Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, ekabījako bhavati.73.5Ayaṁ paṭhamo sotāpanno.73.6Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, kolaṅkolo ca hoti.73.7Ayaṁ dutiyo sotāpanno.73.8Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati.73.9Ayaṁ tatiyo sotāpanno.

74.1Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṁ bhūmiṁ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati.74.2Ayaṁ yutti.

75.1Tattha katamo padaṭṭhāno?75.2Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ.75.3Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ.75.4Nāmarūpaṁ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ.75.5Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ.75.6Saḷāyatanaṁ ahaṅkārassa padaṭṭhānaṁ.75.7Tattha katamo lakkhaṇo?75.8Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṁ gacchanti.75.9Uddhaṁ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti.75.10Tajjā parabhūmiyaṁ, idaṁ paccayanti yathābhūtaṁ passati.75.11So sabbapaṭiccasamuppādaṁ āmasati.75.12Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

76.1Tattha katamo catubyūho hāro?76.2Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?76.3Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti.76.4Ayamettha bhagavato adhippāyo.76.5Ayaṁ catubyūho hāro.

77.1Tattha katamo āvaṭṭo hāro?77.2Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni.77.3Sabbena sabbaṁ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṁ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṁ saddhā, vīriyindriyaṁ ārabhitattā satindriyaṁ paggahitattā accantaṁ niṭṭhaṁ gacchanti.77.4Tattha yāni indriyāni, ayaṁ maggo saṅkilesappahānaṁ.77.5Ayaṁ nirodho āyatiṁ anuppādadhammo, idaṁ dukkhaṁ.77.6Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

78.1Tattha katamo vibhatti hāro?78.2“Ayamahamasmī”ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṁ bhūmiyaṁ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati.78.3Yaṁ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya.78.4Tattha tajjāya bhūmiyaṁ pañcahi ākārehi adhimattataṁ paṭilabhati sīlena vatena bāhusaccena samādhinā nekkhammasukhena.78.5Tattha appatte pattasaññī adhimānaṁ gaṇhāti.78.6Etasmiṁyeva vatthuppattiyaṁ bhagavā idaṁ suttaṁ bhāsati.78.7Sīlavā vatamattenāti.78.8Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā.78.9Āmisaṁ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṁ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito.78.10Yo pana ariyākārena yathābhūtaṁ na jānāti na passati, so adhigamanaṁ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā.78.11Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito.78.12Tasmā ekaṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ “ayamahamasmī”ti asamanupassanto tathā pāteti.

79.1Tattha katamā parivattanā?79.2Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

80.1Tattha katamaṁ vevacanaṁ?80.2Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā.80.3Ayaṁ bhūmi.80.4Ye kilesā pahātabbā.80.5Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca.80.6Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca.80.7Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi.80.8Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi.80.9Idaṁ vevacanaṁ.

81.1Tattha katamā paññatti?81.2Taṇhā saṁyojanapaññattiyā paññattā.81.3Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto.81.4Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti.81.5Tattha katamo otaraṇo?81.6Sakkāyo dukkhaṁ dassanappahātabbo.81.7Samudayo maggo.81.8Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu.

82.1Tattha katamo sodhano hāro?82.2Yañhi ārabbha bhagavatā idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ, so ārabbha niddiṭṭho.82.3Tattha katamo parikkhāro?82.4Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṁ hetu bījaṁ.82.5Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo.82.6Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo.82.7Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṁ parikkhāro.

83.1Tattha katamo samāropano?83.2“Ayamahamasmī”ti asamanupassī dukkhato rogato …pe…83.3pannarasa padāni.83.4Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṁsāni.83.5Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti.83.6Tattha duvidho attho—83.7purisattho ca vacanattho ca.

84.1Tattha katamo purisattho?84.2Yāyaṁ na pacchānutāpitā ayaṁ avippaṭisāro, ayaṁ purisattho.84.3Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṁ tassatthāya idaṁ kiriyaṁ ārabhāmīti.84.4Ayaṁ purisattho.

85.1Tattha katamo vacanattho?85.2Sīlāni kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā sucaritaṁ avippaṭisāroti.85.3Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva.85.4Anaññā sugatakammatā sucaritaṁ ayaṁ avippaṭisāro.85.5Evaṁ yāva vimuttīti ekamekasmiṁ pade dve atthā—85.6purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṁ sabbesu suttesu dve dve atthā.85.7Ayaṁ hi paramattho uttamattho ca.85.8Yaṁ nibbānasacchikaṁ nissāya yaṁ sakaṁ sacchikātabbaṁ bhavati, so vuccati katassa katthoti.85.9Ayaṁ puna vevacanaṁ sampajānāti.85.10Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho.85.11Tattha yaṁ atthaṁ sāvako abhikaṅkhati.85.12Tassa yo paṭilābho, ayaṁ purisattho.85.13Yaṁ yaṁ bhagavā dhammaṁ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti.85.14Ayaṁ attho, tattha sīlānaṁ avippaṭisāro atthopi ānisaṁsopi.85.15Eso ca ānisaṁso yaṁ duggatiṁ na gacchati.85.16Yathā taṁ bhagavatā esānisaṁso dhamme suciṇṇe na duggatiṁ gacchati dhammacārī, ayaṁ attho.

86.1Yaṁ puriso bhāvanābhūmiyaṁ sīlāni ārabbha sīlena saṁyutto hoti evaṁ yāva vimutti tathā sīlakkhandho.86.2Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṁ ayaṁ sīlakkhandho.86.3Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṁ samādhikkhandho.86.4Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ paññākkhandho.86.5Ime tayo khandhā sīlaṁ samādhi paññā ca tathā sīlaṁ paripūreti yaṁ vīriyindriyaṁ tena kāraṇena so sīlaṁ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṁ niddiṭṭhaṁ.86.6Tattha yo samādhikkhandho, idaṁ samādhindriyaṁ.86.7Paññākkhandho paññindriyaṁ, taṁ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṁ.86.8Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṁ paṭhamaṁ sammappadhānaṁ.86.9Yaṁ uppannassa, idaṁ dutiyaṁ.86.10Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni.86.11Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṁsāvitakko ca.86.12Sādhāraṇabhūtā.86.13Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṁ kāyikaṁ sukhaṁ ānitaṁ aniyamītipemena, idaṁ dukkhaṁ.86.14Yo tattha avikkhepo, ayaṁ samādhi.86.15Idaṁ pañcaṅgikaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ.86.16Yā cetasikā passaddhi savitakkaṁ savicāraṁ virodhanaṁ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho.86.17Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṁ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṁ.86.18Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṁ sukhāyanā, idaṁ pītisukhino passaddhi.86.19Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṁ cittassa ajjhattaṁ sampasādanaṁ, idaṁ catutthaṁ jhānaṅgaṁ.86.20Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṁ dutiyaṁ jhānaṁ caturaṅgikaṁ.86.21Yo passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṁ cetasikaṁ yaṁ, so pītivītarāgo evaṁ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṁ paṭilabhati.86.22So pītiyā ca virāgā upekkhaṁ paṭilabhati.86.23Sukhañca paṭisaṁvedeti.86.24Sati ca sammā paññāya paṭilabhati.86.25Sace sati ekaggatā idaṁ pañcaṅgikaṁ tatiyaṁ jhānaṁ.86.26Yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṁ pāripūriṁ gacchati.86.27Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṁ satisampajaññaṁ cittekaggatā ca, idaṁ catutthaṁ jhānaṁ.

87.1Yathā samādhi dassayitabbaṁ, tathā paññindriyaṁ taṁ catūsu ariyasaccesu passitabbaṁ.87.2Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṁ taṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ, yaṁ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṁ kāmāsavassa pahānaṁ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṁ nirodho appahīnabhūmiyaṁ āsavasamudayo.87.3Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṁ passitabbaṁ.87.4Yathāyaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dassanabhūmi.87.5Sotāpattiphalañca yathābhūtaṁ pajānanto nibbindatīti, idaṁ tanukañca.87.6Kāmarāgabyāpādaṁ sakadāgāmiphalañca yaṁ nibbindati virajjati, ayaṁ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca.87.7Yaṁ vimutti vimuccati, ayaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca.87.8Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṁ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti.87.9Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṁhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṁ anāvilamanā, idaṁ satindriyaṁ cattāro satipaṭṭhānā.87.10Yaṁ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṁ kilesapahānena ca sekkhasīlaṁ, idaṁ saddhindriyaṁ.87.11Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni.87.12Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni.87.13Yaṁ jhānaṁ paṭilabhanaṁ vīriyagahitaṁyeva ñāṇaṁ paṭissarato, ayaṁ sutamayī paññā.87.14Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṁ cintāmayī paññā, yaṁ tathāsamāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ bhāvanāmayī paññā.87.15Ayaṁ suttaniddeso.

88.1Imaṁ suttaṁ nibbedhabhāgiyaṁ bujjhakāradhikaṁ bujjhitabbaṁ.88.2Yehi aṅgehi samannāgataṁ taṁ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā.88.3Tathā ādito yāva sīlaṁ vataṁ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti.88.4Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṁ vīriyaṁ tassa tassa bujjhitassa aṅganti.88.5Ayaṁ vīriyasambojjhaṅgo.88.6Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṁ pītisambojjhaṅgo.88.7Yaṁ pītimanassa kāyo passambhati.88.8Ayaṁ passaddhisambojjhaṅgo.88.9Tena kāyikasukhamānitaṁ yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ samādhisambojjhaṅgo.88.10Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo.88.11Yā sīlamupādāya pañcannaṁ bojjhaṅgānaṁ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṁ satisambojjhaṅgo.88.12Yaṁ yathābhūtaṁ pajānāti, accāraddhavīriyaṁ karoti.88.13Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṁ peseti.88.14Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṁ cakkhusamathapathaṁ, sā upekkhāti.88.15Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate.88.16Eso suttaniddeso.

89.1Tattha katamā desanā?89.2Asmiṁ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni.89.3Tattha katamo vicayo?89.4Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṁ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṁ pucchati nibbādhikaṁ kāyabhūmiṁ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti.89.5Tattha katamā yutti?89.6Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṁ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti.89.7Tattha katamaṁ padaṭṭhānaṁ?89.8Vīriyaṁ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṁ.89.9Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ.89.10Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṁ.89.11Vīriyaṁ adosassa padaṭṭhānaṁ.89.12Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṁ.89.13Paññā amohassa padaṭṭhānaṁ.89.14Vīriyindriyaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa.89.15Samādhindriyaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino.89.16Paññindriyaṁ dvinnaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca.

90.1∥Tattha katamo lakkhaṇo?90.2Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṁ taṁ cittaṁ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṁ amoho.90.3Virattaṁ rajanīyesūti ayaṁ alobho.90.4Kopaneyye na kuppatīti ayaṁ adoso.90.5Tattha paññā amoho kusalamūlaṁ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva.90.6Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṁ ṭhito asekkhamaggaṁ uppādeti.90.7Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṁ ime dasa asekkhānaṁ arahattaṁ dhammā.90.8Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati.90.9Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanā ca.90.10Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito.90.11Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṁ bhāvitaṁ.90.12Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṁ bhāvitaṁ.90.13Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā.90.14Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti cittaṁ paññañca.90.15Cittaṁ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā.90.16Tattha paññā avijjāpahānena cittaṁ upakkilesehi amissīkatanti.90.17Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṁyeva paripūreti.90.18Evaṁ yassa subhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti.90.19Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṁ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṁ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṁ na vediyati, ayaṁ suttattho.

91.1Tattha katamā desanā?91.2Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā.91.3Tattha katamo vicayo?91.4Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṁ vānupassantānaṁ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṁ na vediyati.91.5Tattha katamā yutti, yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti.91.6Tīsu bhāvanāsu dukkhaṁ nakkhamati cittaṁ cittabhāvanāya ca.91.7Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca.91.8Iti yassevaṁ bhāvitaṁ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṁ.

92.1Tattha katamo lakkhaṇo?92.2Yassevaṁ bhāvitaṁ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṁ niddiṭṭhāni paññā sīlaṁ kāyo cittaṁ, sīlampi subhāvitaṁ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi.92.3Kuto taṁ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti.

93.1Tattha katamo catubyūho hāro?93.2Idha bhagavato ko adhippāyo?93.3Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti.93.4Ayamettha bhagavato adhippāyo.93.5Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca pītipāmojjaṁ bhavissati, ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.93.6Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi.

94.1Vibhattīti yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti duvidho niddeso—94.2dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca.94.3Ko so dukkhahetu?94.4Yato dukkhaṁ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṁ sīlaṁ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti.94.5Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti.

95.1Tattha katamo catubyūho hāro?95.2Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?95.3Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo …pe…95.4ayaṁ catubyūho hāro.

96.1Tattha katamo āvaṭṭo?96.2Idaṁ suttaṁ nibbedhabhāgiyaṁ.96.3Yo nibbedho, ayaṁ nirodho.96.4Yena nibbijjhati, so maggo.96.5Yaṁ nibbijjhati, taṁ dukkhaṁ.96.6Yaṁ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṁ vutto.

97.1Tattha katamā vibhatti?97.2Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṁ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṁ kāyena vā vācāya vā akusalaṁ ārabhati.97.3Kiñcipissa evaṁ hoti “sukatametaṁ sucaritametaṁ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṁ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro”ti vibhajjabyākaraṇīyaṁ, ayaṁ vibhattihāro.

98.1Tattha katamā parivattanā?98.2Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṁ pajahānaṁ pajahanti, ayaṁ parivattanā.

99.1Tattha katamā vevacanā?99.2Imesaṁ ariyadhammānaṁ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ imāni vevacanāni.

100.1Tattha katamā paññatti?100.2Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṁ, nisajjapaññatti ca evaṁ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni.

101.1Tattha katamo otaraṇo?101.2Idaṁ nibbedhabhāgiyasuttaṁ pañcasu otiṇṇaṁ yathā yaṁ paṭhamaṁ niddiṭṭhaṁ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni.

102.1Tattha katamo sodhano hāro?102.2Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṁ sodhano.

103.1Tattha katamo adhiṭṭhāno?103.2Sīlavemattatāya paññattaṁ evaṁ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṁso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṁ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṁsadassāvitā hetu.

104.1Tattha katamā samāropanā?104.2Yaṁ vīriyindriyaṁ, so sīlakkhandho.104.3Yaṁ sīlaṁ, te cattāro dhammā padhānā.104.4Yaṁ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṁvaro.

105.1Yassa selopamaṁ cittanti gāthā, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṅkampati.105.2Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti.105.3Na evaṁ selo (…) virattaṁ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṁ dosanīye domanassantaṁ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṁ cittaṁ rāgena nānussati sītena kampatīti.105.4Kiṅkāraṇaṁ?105.5Virattaṁ rajanīyesu dosanīye na dussati.105.6Kiṅkāraṇaṁ?105.7Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṁ taṁ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṁ āgamissatīti niddiṭṭhaṁ.

106.1Parivattanāti kuto taṁ dukkhamessatīti yaṁ cetasikaṁ sukhaṁ anupādisesā ayaṁ natthi sopādisesā ayaṁ atthi.106.2Puna evamāhaṁsu taṁ khaṇaṁ taṁ muhuttaṁ ubhayameva avedayitaṁ sopādisesaṁ yañca anupādisesaṁ yañca taṁ khaṇaṁ taṁ muhuttaṁ anupādisesaṁ yañca sopādisesaṁ ca avedayitaṁ.106.3Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā.

107.1Tattha katamo vevacano?107.2Yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ vā bhāvitaṁ subhāvitaṁ anuṭṭhitaṁ vatthukataṁ susamāraddhaṁ.107.3Cittanti mano viññāṇaṁ manindriyaṁ manoviññāṇadhātu.

108.1Tattha katamā paññatti?108.2Cittaṁ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṁ.108.3Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto.108.4Dukkhaṁ ucchinnapaññattiyā paññattaṁ.

109.1Tattha katamo otaraṇo?109.2Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṁ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṁ dhātūsu otaraṇo.109.3Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti.109.4Tattha manāyatanaṁ nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ.109.5Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ.109.6Tathā paṭiccasamuppāde.109.7Ayaṁ otaraṇo.109.8Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho.

110.1Tattha katamo adhiṭṭhāno?110.2Chaḷindriyaṁ bhāvanā ekattāyaṁ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto.

111.1Tattha katamo parikkhāro?111.2Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṁ asamāhitabhūmiyaṁ ca visesadhammānaṁ abhāvitattā cittasatataṁ gacchati, sace samādhino sukhaṁ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṁ hetu ayaṁ paccayo parikkhāro.

112.1Tattha katamā samāropanā?112.2Yassevaṁ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā.112.3Kāyo sīlaṁ paññā bhāvitacittanti anabhirataṁ anapaṇataṁ anekaṁ anutaṁ anāpajjāsattaṁ ayaṁ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti.112.4Asekkhabhāgiyāni suttāni.

113.1Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṁ so aññataraṁ sabrahmacāriṁ āsajja samāpajja appaṭinissajja janapadacārikaṁ pakkameyya, so āyasmā imasmiṁ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṁ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṁ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṁ, yaṁ paṭhamaṁ upamaṁ karoti.113.2Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṁ paṭilabhati, evameva hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti.113.3Iti so āyasmā kiṁ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṁ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṁ paṭijānāti.113.4Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṁ sukhindriyaṁ paṭikkhipati.113.5Na hi vedanākkhandhaṁ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṁ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṁ somanassaṁ.113.6Sotaṁ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṁ vedanaṁ.113.7Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṁ bhaṇati.113.8Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṁ.113.9Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca.113.10Balena ca ussāhena ca sabbaṁ manasi katattānaṁ pahānaṁ medaṁ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṁ paccavekkhaṇaṁ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti.113.11Kāyakilesavatthuṁ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṁ ca samāpattīnaṁ viharituṁ paṭijānāti.

114.1Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṁ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṁ yadeva vatthayugaṁ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṁ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṁ viharituṁ, tathārūpena pubbaṇhasamayaṁ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye.114.2Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena.114.3Tena so āyasmā idaṁ aṭṭhavidhaṁ bhāvanaṁ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṁ upakacaṇḍālaṁ purisametakaṁ bhavatalākāsu cittabhāvanaṁ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi.114.4Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi.

115.1Kathaṁ upakacaṇḍālaṁ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?115.2Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṁ kāye uddhumātakasaññā saṅkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṁ paṭikūlati.

116.1Kathaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti?116.2Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṁ so āyasmā asubhasaññāya viharati.116.3Evaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

117.1Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṁ lokassa yamidaṁ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṁ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

118.1Kathaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?118.2Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati.

119.1Kathaṁ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca?119.2Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṁ abhinivajjayitvā “netaṁ mama, nesohamasmi, neso me attā”ti viharati.119.3Evaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno.

120.1Aparo pariyāyo.120.2Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṁ appaṭikūlasaññā.120.3Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati.120.4Evaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

121.1Kathaṁ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?121.2Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke.121.3Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati?121.4Kiṅkāraṇaṁ?121.5Na hi taṁ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya.

122.1Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati?122.2Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṁ vītarāgānaṁ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṁ appaṭikūlasamatā.122.3Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati.122.4Evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

123.1Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?123.2Yaṁ kiñci parato duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ taṁ vacanaṁ appaṭikūlaṁ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā.123.3Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

124.1Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno?124.2Yañca nesaṁ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā.124.3Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā.124.4Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino.124.5So ca sucaritaṁ ācayagāminiṁ karitvā duccaritaṁ aniṭṭhavipākaṁ karitvā tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati.

125.1Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.125.2Taṇhā paṭikūladhammā kiṅkāraṇaṁ?125.3Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā.125.4Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati.125.5Evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.

126.1Kathaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?126.2Taṇhākkhayaṁ anuttaraṁ nibbānaṁ tathā bālaputhujjanānaṁ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca.126.3Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṁ paññāya passitvā evaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

127.1Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati?127.2Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino.127.3Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati.

128.1Kathaṁ paṭikūlaṁ appaṭikūlañca dhammaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati?128.2Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca.128.3Yañcassa samanupassati ayaṁ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā.128.4Ayaṁ suttaniddeso.

129.1Tattha katamo desanāhāro?129.2Imamhi sutte kiṁ desitabbaṁ?129.3Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṁ cittaṁ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṁ desitaṁ.

130.1Tattha katamo vicayo?130.2Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṁ cittaṁ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṁ samaggataṁ bhavissatīti bhāvanāya balametaṁ, ayaṁ vicayo hāro.

131.1Tattha katamo yuttihāro?131.2Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti.131.3Atthi esā yutti, ayaṁ yuttihāro.

132.1Tattha katamo padaṭṭhāno hāro?132.2Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.132.3Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṁ.

133.1Tattha katamo lakkhaṇo?133.2Yaṁ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati.133.3Ko attho pathavīsamenāti?133.4Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṁ hiriyatāya.133.5Ayaṁ lakkhaṇo.

134.1Tattha katamo catubyūho hāro?134.2Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo?134.3Ye keci arahantā indriyabhāvanaṁ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṁ uppādayissantīti.134.4Ayaṁ adhippāyo.

135.1Tattha katamo āvaṭṭoti?135.2Natthi āvaṭṭassa bhūmi.

136.1Tattha katamo vibhatti?136.2Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṁ paṭilabhissatīti na ekaṁsena.136.3Kiṅkāraṇaṁ?136.4Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṁ paṭilabhanti.136.5Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṁ phalaṁ, ayaṁ vibhatti.

137.1Tattha katamo parivattano hāro?137.2Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṁyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṁ parivattano hāro.

138.1Tattha katamo otaraṇo?138.2Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvīsatindriyāni, tathā yaṁ manindriyaṁ, taṁ manodhātu manāyatanañca.138.3Yaṁ samādhindriyaṁ, taṁ dhammadhātu dhammāyatanañca.138.4Ayaṁ otaraṇo hāro.

139.1Tattha katamo sodhano hāro?139.2Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṁ taṁ manena pahīne pattabbataṁ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho.139.3Ayaṁ sodhano hāro.

140.1Tattha katamo adhiṭṭhāno?140.2Ayaṁ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā.140.3Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo.140.4Cha vedanākāyā vedanākāyo.140.5Cha saññākāyā saññākāyo.140.6Cha cetanākāyā cetanākāyo.140.7Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo.140.8Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṁ gacchanti.140.9Ayaṁ adhiṭṭhāno.

141.1Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca hetu.141.2Yañca gocarakosallaṁ yañca kallaṁ taṁ kosallaṁ paccayo.141.3Vodānakosallaṁ hetu, kallaṁ paccayo.141.4Sukhaṁ hetu, abyāpajjaṁ paccayo.141.5Ayaṁ parikkhāro.

142.1Tattha katamo samāropanoti?142.2Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṁ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṁ yo cittaṁ.142.3Idaṁ suttaṁ vibhattaṁ saopammaṁ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena.142.4Tattha samāropanāya avakāso natthi.

143.1Tattha katamaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ?143.2Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṁ ādīnavaṁ bhagavā deseti, tasmā channaṁ vivareyya, vivaṭaṁ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṁ tīhi dhammehi nābhidhaṁsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṁsiyati.143.3Mettāya dosena nābhidhaṁsiyati.143.4Vipassanāya mohena nābhidhaṁsiyati.143.5Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati.143.6Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati.

144.1Aparo pariyāyo.144.2Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṁ, te ete dhammā desitā.144.3Channamativassatīti tehi vitakkaṁ yena ca sakkā puna desitaṁ cittaṁ vibhāvetuṁ pariyodāpetuṁ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṁ vā kumudaṁ vā padumaṁ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṁvidhaṁ taṁ cittaṁ nābhidhaṁsiyati.144.4Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṁ attānaṁ āvikaroti.144.5Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṁ anudhāvanti.144.6Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṁ attānaṁ āvikaroti.144.7Tassa cittaṁ akusalehi dhammehi na viddhaṁsiyati, ayaṁ suttattho.

145.1Tattha katamā desanā?145.2Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati.145.3Yathā vuttaṁ bhagavatā “cittasaṅkilesā, bhikkhave, sattā saṅkilissantī”ti.

146.1Tattha katamo vicayo?146.2Yassevaṁ cittaṁ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṁ bhaveyya kūṭeyya, taṁ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṁ vicayo.

147.1Tattha katamā yuttīti?147.2Evaṁ anadhivasiyantaṁ cittaṁ vuṭṭhāti.147.3Vuṭṭhitaṁ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti.

148.1Padaṭṭhānanti channamativassatīti channaṁ asaṁvarānaṁ padaṭṭhānaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti achannaṁ saṁvaraṇānaṁ.148.2Tasmā channaṁ vivareyya vivaṭaṁ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṁ.

149.1Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṁsiyanti.149.2Tasmā channaṁ vivareyya.149.3Vivaṭaṁ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro.

150.1Tattha katamo catubyūho hāro?150.2Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?150.3Yesaṁ kesañci cittaṁ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṁ paṭikarissantīti ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.150.4Ayaṁ catubyūho hāro.

151.1∥Āvaṭṭoti yaṁ channaṁ taṁ duvidhaṁ kampamānaṁ samucchitabbo.151.2Ānantariyasamādhīnaṁ.151.3Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṁ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṁ gacchati.151.4Vuttañcetaṁ bhagavatā “unnaḷānaṁ pamattānaṁ tesaṁ vaḍḍhanti āsavā”ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti.151.5Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca.151.6Tasmā channaṁ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti.151.7Tesaṁ pahīnattā āsavā pahīyante.151.8Tattha appamādena assaddhiyaṁ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṁ gacchanti.151.9Yo tesaṁ āsavānaṁ khayo, ayaṁ nirodho.151.10Imāni cattāri saccāni, ayaṁ āvaṭṭo.

152.1Tattha katamo vibhatti hāro?152.2Channamativassatīti na ekaṁso.152.3Kiṅkāraṇaṁ?152.4Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṁ.152.5Yathāvuttaṁ bhagavatā—

153.1“Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṁ,153.2Kāyena vācāya uda cetasā vā;153.3Abhabbo hi tassa pariguhanāya,153.4Abhabbatā diṭṭhapadassa hotī”ti.

154.1Kiñcāpi tesaṁ nivāraṇaṁ cittaṁ hoti.154.2Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṁ vibhattihāro.

155.1Tattha katamo parivattano hāro.155.2Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṁ anavivaṭaṁ ativassiyati, vivaṭaṁ nātivassati, avaguṇantaṁ nātivassati.155.3Ayaṁ parivattano hāro.

156.1Tattha katamo vevacano hāro.156.2Channanti āvutaṁ nivutaṁ pihitaṁ paṭikujjitaṁ sañchannaṁ parodhaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṁ nādhivassitā vantikatāti, ayaṁ vevacano hāro.

157.1Tattha katamo paññatti hāro.157.2Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṁ vivaṭaṁ nātivassatīti sadhammakiccaṁ yaṁ paṭipadā paññattiyā paññattaṁ, tasmā hi channaṁ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṁ, ayaṁ paññatti hāro.

158.1Tattha katamo otaraṇo hāro?158.2Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho …pe…158.3te purā yathā niddiṭṭhaṁ khandhadhātuāyatanesu, ayaṁ otaraṇo hāro.

159.1Tattha katamo sodhano hāro?159.2Yenārambhena idaṁ suttaṁ bhāsati so ārambho niyutto.

160.1Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṁ.160.2Kiṅkāraṇaṁ?160.3Idaṁ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṁ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti.

161.1Tattha katamo parikkhāro?161.2Yañca taṁ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca.161.3Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā.

162.1Tattha katamo samāropano?162.2Channamativassatīti vemati passatīti channaṁ yaṁ pariggahituṁ yaṁ adesituṁ appassutaṁ yaṁ kathaṅkathā vibhūtena akusalamūlena yaṁ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā.162.3Saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.162.4Yaṁ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṁ samāropano.

163.1Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti …pe…163.2tattha katamo vuccate tamo nāma?163.3Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṁ bhagavatā “yathā andhakāre tasmiṁ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṁ na saddho hoti”.163.4Iti evaṁ lakkhaṇatā aññāṇaṁ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṁ nappajānanti, iti vuccati tamoti.163.5So tiṇṇaṁ cakkhūnaṁ tamo maṁsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṁ cakkhūnaṁ idha tamo niddisiyati aññāṇanti.163.6Tattha katamaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ?163.7Atha nissaye yaṁ pubbante aññāṇaṁ aparante aññāṇaṁ pubbantāparante aññāṇaṁ hetumhi aññāṇaṁ paccayamhi aññāṇaṁ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando.163.8Yaṁ na jānāti idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na manasikātabbanti.163.9So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati.163.10Mūḷhoti evaṁ cetanā.163.11Tena tamena so puggalo vuccati.163.12Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṁ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti.163.13Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṁ upaṭṭhapeti.163.14Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti.163.15So sutamayāya paññāya samanupassati.

164.1Tattha katamo tamo jotiparāyano?164.2So tena paññāvasena iriyati evaṁ tasseva iriyantassa parāyano bhavati.164.3Ayaṁ vuccate puggalo tamo jotiparāyano.

165.1Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano?165.2Tattha vuccati joti nāma yaṁ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṁ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṁ kalyāṇamittaṁ paṭilabhati, yo naṁ akusalato ca nivāreti bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti.165.3Evañca saddhammaṁ deseti.165.4Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.165.5Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.165.6Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.165.7Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā.165.8Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.165.9Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti.165.10Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṁ pajānāti.165.11Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.165.12Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.165.13Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.165.14Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā.165.15Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.165.16Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti.165.17So te dhamme susuyyati, sotaṁ odahati, aññaṁ cittaṁ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṁ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano.165.18Ayaṁ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

166.1Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano?166.2Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo.166.3Katamā uccate?166.4Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṁ pajānāti.166.5Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.166.6Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.166.7Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.166.8Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā.166.9Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.166.10Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā.166.11Idha pana pāpamittasaṁsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati.166.12So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṁ āsevati.166.13Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti.166.14So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati.166.15Ayaṁ vuccati puggalo joti tamaparāyano.

167.1Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano?167.2Tattha vuccate soyaṁ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṁyogī kusalaṁ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati—167.3kiṁ kusalaṁ, kiṁ akusalaṁ?167.4Kiṁ sāvajjaṁ, kiṁ anavajjaṁ?167.5Kiṁ sevitabbaṁ, kiṁ na sevitabbaṁ?167.6Kiṁ bhāvitabbaṁ, kiṁ na bhāvitabbaṁ?167.7Kiṁ upasampajja vihātabbaṁ, kiṁ na upasampajja vihātabbaṁ?167.8Kiṁ manasikātabbaṁ, kiṁ na manasikātabbaṁ?167.9Kathaṁ saṅkileso hoti, kathaṁ vodānaṁ hoti?167.10Kathaṁ pavatti hoti, kathaṁ nivatti hoti?167.11Kathaṁ bandho hoti, kathaṁ mokkho hoti?167.12Kathaṁ sakkāyasamudayo hoti, kathaṁ sakkāyanirodho hoti?167.13So ettha desitaṁ yathā upaṭṭhitaṁ tathā sampaṭipajjanto so evaṁ pajānāti.167.14Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.167.15Evaṁ …pe…167.16yāva kathaṁ sakkāyasamudayo hoti, kathaṁ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṁ.167.17So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṁ lakkhaṇaṁ ñāṇaṁ vijjā ālokaṁ vaḍḍheti.167.18So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṁ vuccate puggalo joti jotiparāyano.

168.1Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano?168.2Yo akusalaṁ dhammaṁ dīpeti.168.3Taṁ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṁ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano.168.4Ayaṁ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

169.1Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano?169.2So tamena akusalassa kammassa vipākaṁ dasseti.169.3Tameti yaṁ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati.

170.1Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṁ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano.

171.1Tattha yo puggalo joti tamaparāyano?171.2Kusalassa kammavipākaṁ dasseti.171.3Yaṁ cakkhu pāpamittasaṁsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṁ dhammaṁ abhivaḍḍhati, taṁ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṁ dasseti.171.4Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano.

172.1Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṁ dasseti.172.2Tapparamo tenāha joti jotiparāyano.

173.1Jotitamaparāyanena dasa akusalānaṁ kammānaṁ udayaṁ dasseti.173.2Tamena puggalena akusalānaṁ kammānaṁ vipākaṁ dasseti.173.3Na akusalānaṁ dhammānaṁ vipākaṁ dasseti.173.4Tamena aṭṭha micchattāni dasseti.173.5Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti.173.6Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti.173.7Jotinā paṇītattaṁ dasseti.173.8Tamena jotiparāyanena atapanīyaṁ dhammaṁ dasseti.173.9Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṁ dhammaṁ dasseti.173.10Ayaṁ suttattho.

174.1Tattha katamo desanā hāro?174.2Imamhi sutte kiṁ desitaṁ?174.3Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā.174.4Kusalākusalānañca dhammānaṁ vipāko desito.174.5Hīnappaṇītānañca sattānaṁ gati nānākāraṇaṁ desitaṁ.174.6Ayaṁ desanā hāro.

175.1Tattha katamo vicayo hāro?175.2Akusalassa kammassa yo vipākaṁ paccanubhoti.175.3Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṁ yujjati.175.4Kusalassa kammassa yo vipākaṁ paccanubhoti.175.5Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṁ yujjati.175.6Ayaṁ vicayo yutti ca.

176.1Tattha katamo padaṭṭhāno hāro?176.2Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṁ.176.3Yo puggalo tamo, so tamādinnaṁ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti.176.4Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṁ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṁ dasseti.176.5Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṁ dasseti.176.6Ayaṁ padaṭṭhāno.

177.1Tattha katamo lakkhaṇo hāro?177.2Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti.177.3Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti.177.4Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti.177.5Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti.177.6Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

178.1Tattha katamo catubyūho hāro?178.2Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?178.3Ye sattā nīcakulino, na te imaṁ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti.178.4Ye sattā uccakulino, te imaṁ dhammadesanaṁ sutvā bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti.178.5Ayaṁ catubyūho hāro.178.6Bhūmiyaṁ upadeso.

179.1Tattha katamo āvaṭṭo hāro?179.2Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṁ samudayo.179.3Yo tamo tamaparāyano, idaṁ dukkhaṁ.179.4Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṁ.179.5Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṁ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṁ.

180.1Tattha katamā vibhatti?180.2Tamo tamaparāyanoti na ekaṁsena.180.3Kiṅkāraṇaṁ?180.4Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve.180.5Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano.

181.1Tattha katamo vevacano?181.2Yo tamo, so evaṁ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī.181.3Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī.181.4Ayaṁ vevacano.

182.1Tattha katamā paññatti?182.2So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati.182.3Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti.

183.1Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṁ yā ca avijjā, taṁ padaṭṭhānaṁ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā.183.2Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṁ niddesena dhātūsu.

184.1Tattha katamo sodhano?184.2Imassa suttassa desitassa ārambho.

185.1Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṁ puggalaṁ deseti.185.2Yāvatā sattānaṁ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati.185.3Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṁ taṁ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṁ mahābhūtānaṁ puggalānaṁ.

186.1Tattha katamo parikkhāro?186.2Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu.186.3Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu.

187.1Tattha katamā samāropanāti?187.2Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge.187.3Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti.

188.1Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ nibbedhabhāgiyaṁ ca suttaṁ?188.2Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrāti gāthā.188.3Kena kāraṇena taṁ bandhanaṁ daḷhaṁ?188.4Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṁ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā.188.5Yesu ca ayaṁ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṁ.188.6Taṁ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṁ.188.7Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo.188.8Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṁ bandhanaṁ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati.188.9Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā.188.10Yo idha loke bandho paralokasmiṁ bandho nīyati.188.11So bandho jāyati, bandho mīyati.188.12Bandho asmā lokā paraṁ lokaṁ gacchati.188.13Na sakkā mocetuṁ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṁ.188.14Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṁ pajahati.188.15So imaṁ chandarāgaṁ pajahitvā atikkamati.188.16Ayañca loko ito paraṁ dutiyo.

189.1Tattha yaṁ bandhanāsaṅkhārānaṁ pahānaṁ idaṁ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṁ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati.189.2Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṁ dasseti.189.3Ayaṁ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati.189.4Tassa āsayaṁ pahānāya neva imaṁ lokaṁ āsīsati na paralokaṁ.189.5Na idhalokaṁ nissitaṁ, piyarūpaṁ sātarūpaṁ ākaṅkhati.189.6Nāpi paralokaṁ nissitaṁ piyarūpaṁ sātarūpaṁ ākaṅkhati, tena vuccate “nāsīsate lokamimaṁ paraṁ lokañcā”ti.189.7Yaṁ tassa pahānaṁ taṁ chedanaṁ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho.189.8So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṁ idha anāthā.189.9Tathāyaṁ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā.189.10Tena bhagavā deseti “etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā”ti.189.11Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṁsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṁ gāthā saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṁ tāya gāthāya saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā.189.12Evaṁ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṁ suttaṁ.

190.1Tattha katamā desanā?190.2Imaṁ suttaṁ kenādhippāyena desitaṁ.190.3Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.

191.1Tattha katamo vicayo?191.2Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā.191.3Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṁyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṁ vicayo.

192.1Tattha katamā yutti?192.2Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti.

193.1Tattha katamo padaṭṭhāno?193.2Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṅkārassa padaṭṭhānaṁ.193.3Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṁ.193.4Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṁ.

194.1Tattha katamo lakkhaṇo?194.2Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṅkāre visatto mamaṅkāre visatto, yo puttadāre sāratto.194.3Khettavatthusmiṁ sāratto.194.4Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

195.1Tattha katamo catubyūho hāro?195.2Idha sutte bhagavato ko adhippāyo.195.3Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṁ pajahissanti.195.4Ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.195.5Imāni cattāri saccāni.

196.1Tattha katamo āvaṭṭo?196.2Yā puttadāre taṇhā, ayaṁ samudayo.196.3Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṁ dukkhaṁ, yaṁ tattha chedanīyaṁ, ayaṁ nirodho.196.4Yena bhijjati, ayaṁ maggo.

197.1Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi.

198.1Parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho.

199.1Tattha katamo vevacano?199.2Niddiṭṭho vevacano.

200.1Tattha katamo otaraṇo?200.2Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ.200.3Yā tattha vedanā, ayaṁ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho.

201.1Tattha katamo sodhano?201.2Suddho gāthāya ārambho.

202.1Tattha katamo adhiṭṭhāno?202.2Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya.202.3Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā.

203.1Tattha katamo parikkhāro?203.2Yesaṁ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo.203.3Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṁ paccayo.

204.1Tattha katamo samāropano?204.2Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṁ pariññātatthaṁ parivajjitatthaṁ pajahitā, ayaṁ samāropano.

205.1Yaṁ cetasikaṁ yaṁ pakappitaṁ vitthārena paccayo, yaṁ vā cetasikaṁ kāyikaṁ cetasikaṁ kammaṁ.205.2Kiṅkāraṇā?205.3Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṁ, yaṁ cetasikaṁ imaṁ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni.205.4Kāyakammaṁ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṁ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṁ vuccati sīlabbataparāmāso.205.5Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṁ te ārammaṇametaṁ hoti viññāṇassa ṭhitiyā.205.6Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca.205.7Idaṁ cetasikaṁ.205.8Yaṁ rūpūpagaṁ viññāṇaṁ tiṭṭhati rūpārammaṇaṁ rūpapatiṭṭhitaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ gacchati, ayaṁ saṅkappanā, iti yaṁ viññāṇaṭṭhitīsu ṭhitaṁ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṁ, idaṁ vuccati cetasikanti.

206.1Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṁ, idampi sakampitaṁ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṁ cetasikaṁ.206.2Yaṁ ceteti sattesu manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṁ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṁ arūpavatiyo honti.206.3Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṁ vuccate kāmesu pakappanā.206.4Evaṁ sabbe cattāro oghā.206.5Yaṁ tehi kāmehi saṁyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṁ cetanā.206.6Yassa tathāyaṁ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṁ viññāṇaṁ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṁ pariyādiyati, idaṁ vuccati pakappitanti.

207.1Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca.207.2Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṁ nāmarūpassa paccayo.207.3Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṁ vuccati ārammaṇaṁ.207.4Taṁ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṁ paṭipakkho niddiṭṭho.207.5Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso.207.6Assa pubbe hoti taṁ cetasikaṁ taṁ pakappitaṁ asamūhataṁ tappaccayā, ayaṁ viññāṇassa ṭhiti hoti.

208.1Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati.208.2Atha vā naṁ saṅkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṅkiyate kāme taṁ evaṁ niccesupi āgāresu jāto hoti.208.3Taṁ nayati yaṁ no kappetuṁ evaṁ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṁ, ubhopi ete ārammaṇaṁ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca.208.4Yaṁ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti.208.5Katame ca sattā bhūtā?208.6Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṁsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā.208.7Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṁsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti.208.8Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti?208.9Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā.208.10Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā.208.11Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṁsaranti.

209.1Aparo pariyāyo.209.2Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti.

210.1Aparo pariyāyo.210.2Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṁ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṁsaranti.

211.1Aparo pariyāyo.211.2Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṁsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti.211.3Ārammaṇampetaṁ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā.

212.1Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṁ dasseti.212.2Na ca anusetīti anusayasamugghātaṁ dasseti.212.3Na ca cetetīti oḷārikānaṁ kilesānaṁ pahānaṁ dasseti.212.4Na ca anusetīti sukhumānaṁ kilesānaṁ pahānaṁ dasseti.212.5Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṁ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṁ, na ca patthayatīti aññindriyaṁ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṁ.212.6Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā.212.7Ayaṁ suttattho.

213.1Tattha katamā desanā?213.2Idha sutte cattāri saccāni desitāni.

214.1Yañca cetayitaṁ yañca pakappitaṁ atthi etaṁ ārammaṇaṁ cittaṁ patiṭṭhati vicinati yujjati.214.2Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṁ ārammaṇaṁ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati.214.3Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṁ na gavesanti, viciyantaṁ yujjati.214.4Ayaṁ yuttivicayo.

215.1Tattha katamo padaṭṭhāno?215.2Cetanā pariyuṭṭhānaṁ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.215.3Saṅkappanaṁ upādānassa padaṭṭhānaṁ.215.4Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.215.5Tesaṁ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṁ.

216.1Tattha katamo lakkhaṇo?216.2Yaṁ cetasikanti vedayitaṁ pakappitaṁ uggahitaṁ viññātaṁ tabbiññāṇaṁ ārammaṇampi paccayopi.

217.1Tattha katamo catubyūho?217.2Idha sutte bhagavato ko adhippāyo?217.3Ye punabbhavaṁ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṁ adhippāyo.

218.1Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni.

219.1Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi.

220.1Parivattanā pana paṭipakkhaṁ suttaṁ.

221.1Tattha katamo vevacano?221.2Cetanā rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā.221.3Yo anusayo, te satta anusayā.

222.1Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṁ paññattiyā paññattā.222.2Saṅkappanaṁ upādānapaññattiyā paññattaṁ.222.3Anusayo hetupaññattiyā paññatto.222.4Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā.222.5Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto.222.6Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti.

223.1Otaraṇoti dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca.

224.1Sodhanoti sutte suttassa ārambho.

225.1Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṁ sabbaṁ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṁ.225.2Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṁ.225.3Viññāṇaṁ ekattāya paññattaṁ.

226.1Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṁ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo.226.2Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo.226.3Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo.

227.1Tattha katamo samāropano?227.2Idaṁ suttaṁ saññitaṁ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā.227.3Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.

228.1Ārammaṇametaṁ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho.

229.1∥Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ?229.2Ayaṁ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu.229.3Saṅkilesabhāgiyaṁ upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṁ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti.229.4Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṁ.

230.1Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti.230.2Tesaṁ sattānaṁ ṭhānaṁ dasseti.230.3Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo.230.4Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo.230.5Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṁ supati, te mama santāpā na santi.

231.1Rogaṁ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṁ vipallāsaṁ paṭilabhati saññāvipallāsaṁ cittavipallāsaṁ diṭṭhivipallāsaṁ.231.2Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso.231.3Dukkhe sukhanti cittavipallāso.231.4Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso.

232.1Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā—232.2cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi.232.3Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṁ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca.232.4Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṁ attabhāvavatthuṁ rogabhūtaṁ gaṇḍabhūtaṁ “attā”ti vadanti.232.5Rogaṁ vadati attatoti ayaṁ āvaṭṭo.232.6Yena yena hi maññati tato taṁ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti.232.7Evaṁ sukhanti niccaṁ attāti so aññathā bhavameva santaṁ anāgataṁ bhavaṁ patthayati, tena vuccati “bhavarāgo”ti.232.8Bhavamevābhinandati, yaṁ abhinandati, taṁ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati.232.9Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṁ tassa hi bhāvessati.232.10Ettāvatā saṅkileso hoti.232.11Pahānatthaṁ kho pana brahmacariyaṁ vussati.232.12Tiṇṇaṁ santāpānaṁ chandarāgavinayo hoti.

233.1Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṁ dukkhaṁ tassa dukkhassa pahānamāha.233.2Sabbaso upādānañca yaṁ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha.233.3Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṁ, dutiyaṁ diṭṭhupādānaṁ, tatiyaṁ sīlabbatupādānaṁ, catutthaṁ attavādupādānaṁ, tesaṁ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṁ dukkhanirodhamāha.233.4Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti.233.5Vibhavaṁ nābhinandatīti dassanabhūmiṁ manteti sabbaso taṇhakkhayaṁ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca.233.6Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṁ manteti.233.7Ayaṁ suttassa atthaniddeso.

234.1Tattha katamo vicayo?234.2Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṁ natthi nibbindati ca, ayaṁ vicayo ca yutti ca.

235.1Padaṭṭhāno rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.235.2Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.235.3Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.

236.1Tattha katamo lakkhaṇo hāro?236.2Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṁ sabbaṁ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti.236.3Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṁ vadāmīti attato vadati.236.4Sabbāni pannarasa padāni aniccaṁ dukkhanti.

237.1Tattha katamo catubyūho?237.2Idha sutte bhagavato ko adhippāyo?237.3Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṁ nābhinandanti.237.4Ye bhavaṁ nābhinandanti, te parinibbāyissanti.237.5Ayaṁ adhippāyo.

238.1Tattha katamo āvaṭṭo?238.2Saṅkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati.238.3Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca.

239.1Tattha katamā vibhatti?239.2Santāpajāto rogajāto rogaṁ vadati attato taṁ na ekaṁsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṁ attato vadati.

240.1Tattha katamo parivattano?240.2Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṁ bhūmi parivattanāya.

241.1Tattha katamo vevacano hāro?241.2Rogañca attato vadati sallaṁ attato vadati.241.3Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni.

242.1Tattha katamā paññatti?242.2Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṁ.242.3Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti.242.4Rogaṁ vadati attato vipallāso saṅkilesapaññattiyā paññapeti.242.5Yaṁ nābhinandati, taṁ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā.242.6Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

243.1Tattha katamo otaraṇo?243.2Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṁ.243.3Indriyesu itthindriyaṁ purisindriyañca padaṭṭhānaṁ.

244.1Tattha katamo sodhano?244.2Suddho suttassa ārambho.

245.1Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro?245.2Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

246.1Tattha katamo parikkhāro?246.2Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo.246.3Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato.246.4Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti.246.5Aparo pariyāyo.246.6Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā.246.7Idaṁ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṁ dīgharattaṁ abbhuggataṁ etaṁ mama, esohamasmi, eso me attāti.246.8Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā.246.9Tassa ko hetu, ko paccayo?246.10Ahaṅkāro hetu, mamaṅkāro paccayo.

247.1Tattha katamo samāropano?247.2Ayaṁ loko santāpajātoti akusalaṁ manteti viññāṇaṁ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṁ samāropano.

248.1Evametaṁ yathābhūtaṁ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṁ pahānaṁ.248.2Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṁ samāropano.

249.1∥Cattāro puggalā—249.2anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.

250.1Tattha yo anusotagāmī ayaṁ kāme sevati.250.2Pāpañca kammaṁ karoti yāva kāme paṭisevati.250.3Idaṁ lobho akusalamūlaṁ, soyeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati.250.4Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṁ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṁ vuccati pāpakammaṁ karotīti.250.5Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso.250.6Imehi tīhi sotehi tividhadhātuyaṁ uppajjati kāmadhātuyaṁ rūpadhātuyaṁ arūpadhātuyaṁ.250.7Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati.250.8Yo sīlavataṁ na parāmasati.250.9Yo sakkāyadiṭṭhīnaṁ pahānāya kāmesu yathābhūtaṁ ādīnavaṁ passati.250.10Yena ca te dhamme paṭisevati.250.11Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṁ kira.250.12Tattha arahaṁ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu.250.13Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṁ saṁyojanānaṁ appahānamāha.250.14Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṁ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānamāha.250.15Tattha anusotagāminā maggarūpimāha.250.16Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha.250.17Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā.250.18Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṁ paṭipadamāha.250.19Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṁ paṭipadamāha.250.20Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā.250.21Ayaṁ suttattho.

251.1Tattha katamā desanā?251.2Imasmiṁ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni.251.3Tedhātukalokasamatikkamanañca.

252.1Tattha katamo vicayo hāro?252.2Yo kāme paṭisevati pāpaṁ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṁ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṁsā ayaṁ vicayo.

253.1Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṁsāya, ayaṁ yutti.

254.1Padaṭṭhānoti anusotagāminā sattannaṁ saṁyojanānaṁ padaṭṭhānaṁ.254.2Akusalassa kiriyā akusalassa mūlānaṁ padaṭṭhānaṁ.254.3Paṭisotagāminā yathābhūtadassanassa padaṭṭhānaṁ.254.4Ṭhitattena asaṁhāriyāya padaṭṭhānaṁ.254.5Pāraṅgatoti kadāci bhūmiyā padaṭṭhānaṁ.

255.1Tattha katamo lakkhaṇo hāro?255.2Yo anusotaṁ gacchati taṇhāvasena.255.3Sabbesampi kilesānaṁ vasena gacchati.255.4Yo paṭisotaṁ vāyamati.255.5Taṇhāya sabbesampi so kilesānaṁ vāyamati paṭisotaṁ.255.6Yo attanā ṭhito kāyenapi so ṭhito vācācittenapi so ṭhito.255.7Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

256.1Tattha katamo catubyūho?256.2Idha sutte bhagavato ko adhippāyo?256.3Ye anusotagāminiyā paṭipadāya nābhiramissanti, te paṭisotaṁ vāyamissantīti yāva kadāci bhūmiyaṁ, ayaṁ adhippāyo.

257.1Āvaṭṭoti idha sutte cattāri suttāni desitāni.

258.1Tattha katamo vibhatti hāro?258.2Yo kāme paṭisevati pāpañca kammaṁ karoti.258.3So anusotagāmīti na ekaṁsena sotāpannopi kāme paṭisevati.258.4Taṁ bhāgiyañca pāpakammaṁ karoti.258.5Kiñcāpi sekkhopi kareyya pāpaṁ yathā sutte niddiṭṭho na ca so anusotagāmī, idaṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ.258.6Na ca kāme paṭisevati na ca pāpakammaṁ karoti paṭisotagāmī na ca ekaṁsena sabbe bāhirako kāmesu vītarāgo na ca kāme paṭisevati, tena ca pāpakammaṁ karoti anusotagāmī paṭisotagāmī, ayaṁ vibhatti.

259.1Tattha katamo parivattano hāro?259.2Niddiṭṭho paṭipakkho.

260.1Vevacanoti kāmesu vatthukāmāpi kilesakāmāpi rūpasaddagandharasaphassaputtadāradāsakammakaraporisañca pariggahā.

261.1Paññattīti sabbe puthujjanā ekattāya paññattā.261.2Anusotagāmīti kilesasamudācārapaññattiyā paññattā.261.3Ye pana sekkhā puggalā, te nibbānapaññattiyā paññattā.261.4Ye pana anāgāmī, te asaṁhāriya paññattiyā paññattā, ayaṁ paññatti.

262.1Otaraṇoti yo anusotagāmī, so dukkhaṁ.262.2Ye tassa dhammā, te dukkhassa samudayo.262.3Yaṁ rūpaṁ, ayaṁ rūpakkhandho, evaṁ pañcapi khandhā paṭiccasamuppādo, te kilesā saṅkhārakkhandhapariyāpannā dhammāyatanaṁ dhammadhātu indriyesu ca paññattā.

263.1Sodhanoti yenārambhena idaṁ suttaṁ desitaṁ, so ārambho sabbo suddho.

264.1Adhiṭṭhānoti paṭisotagāminā sabbe sotāpannā ekattena vā niddiṭṭhā rāgānusayapaṭisotagāmino sekkhāva maggo ca sekkho ca puggalo ṭhitattoti.

265.1Vītarāgo ekattāya paññatto.265.2Pāraṅgatoti sabbe arahanto sabbe paccekabuddhā sammāsambuddhā ca ekattāya paññattā.

266.1Parikkhāroti anusotagāmino pāpamittapaccayo kāmapariyuṭṭhānaṁ hetu.266.2Paṭisotagāmino dve hetū dve paccayā ca yāva sammādiṭṭhiyā uppādāyadiṭṭhi, tassa paṭiladdhamaggo hetu ārambho paccayo kāyiko cetasikassa koṭṭhāso ca.

267.1Samāropanoti vibhatti idaṁ suttaṁ natthi samāropanāya bhūmi.

268.1∥Pañcānisaṁsā sotānugatānaṁ dhammānaṁ yāva diṭṭhiyā suppaṭividdhānaṁ suttaṁ vitthārena kātabbaṁ.268.2Yuñjato ghaṭentassa vāyamato gilāno maraṇakāle devabhūto paccekabodhiṁ pāpuṇāti.268.3Sotānugatāti saddhammassavanena kataṁ hoti.268.4Na ca adhipaññādhammavipassanāya tassa cittaṁ tasitaṁ hoti, na ca anibbiddhattaṁ, idaṁ ca suttaṁ pañcannaṁ puggalānaṁ desitaṁ, saddhānusārino mudindriyassa tikkhindriyassa ca dhammānusārino tikkhindriyassa mudindriyassa ca.268.5Yo pana mohacarito puggalo na sakkoti yuñjituṁ ghaṭituṁ vāyamituṁ yathābhūtaṁ yathāsamādhikā vimutti taṁ khaṇaṁ taṁ layaṁ taṁ muhuttaṁ phalaṁ dasseti.268.6Sādhu parihāyati paro taṁ duyhati, no tu sukhaavipākinī bhavati.268.7Tassa diṭṭheyeva ca dhamme upapajjaaparāpariyavedanīyaṁ.268.8Tattha yo puggalo dhammānusārī tassa yadi sotānugatā dhammā honti so yuñjanto pāpuṇāti.268.9Yo dhammānusārī mudindriyo, so gilāno pāpuṇāti.268.10Yo saddhānusārī tikkhindriyo, so maraṇakālasamaye pāpuṇāti.268.11Yo mudindriyo, so devabhūto pāpuṇāti.268.12Yadā devabhūto na pāpuṇāti, na so teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā paccekabodhiṁ pāpuṇāti.268.13Yo sotānugatesu yuñjati ghaṭeti vāyamati, so pubbāpannena visesaṁ sañjānāti, sañjānanto pāpuṇāti.268.14Sace pana gilānassa manasikāro hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti.268.15Sace panassa maraṇakāle saṁviggo hoti, tattha yuñjanto pāpuṇāti.268.16Sace pana na katthaci saṁvego hoti, tassa devabhūtassa sukhino dhammabhūtā pādā evaṁ avilapati.268.17So evaṁ jānāti “ayaṁ so dhammavinayo yattha mayaṁ pubbe manussabhūtā brahmacariyaṁ carimhā”ti.268.18Atha devabhūto pāpuṇāti.268.19Dibbesu vā pañcasu kāmaguṇesu ajjhosito hoti pamādavihārī, so tena kusalamūlena paccekabodhiṁ pāpuṇāti.

269.1Yā paratoghosena vacasā suparicitā, ayaṁ sutamayī paññā.269.2Ye pana dhammā honti manasā anupekkhitā, ayaṁ cintāmayī paññā.269.3Yaṁ diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ayaṁ bhāvanāmayī paññā.269.4Yaṁ sotānugatā vacasā paricitā honti, so ca diṭṭheyeva dhamme parinibbāyī, ayaṁ arahaṁ puggalo.269.5Yo upapajjati devabhūto pāpuṇāti, tattha ca parinibbāyati, ayaṁ anāgāmī.269.6Yo tena kusalamūlena paccekabodhiṁ pāpuṇāti, ayaṁ pubbayogasambhārasambhūto puggalo.

270.1Sotānugatā dhammāti paṭhamaṁ vimuttāyatanaṁ, vacasā paricitāti dutiyaṁ tatiyañca vimuttāyatanaṁ, manasā anupekkhitāti catutthaṁ vimuttāyatanaṁ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti pañcamaṁ vimuttāyatanaṁ.

271.1Sotānugatāya vimuttiyā vacasā yā vācā suppaṭividdhā anupubbadhammassa sotena sutvā sīlakkhandhe paripūreti, manasā anupekkhitā samādhikkhandhaṁ paripūreti, diṭṭhiyā suppaṭividdhā paññākkhandhaṁ paripūreti.

272.1Sotānugatā dhammā bahussutā hontīti vitthārena kātabbaṁ.272.2Idaṁ paṭhamaṁ saddhāpadānaṁ manasā anupekkhitāti paṭisallānabahulo viharati, vitthārena kātabbaṁ.272.3Idaṁ dutiyaṁ saddhāpadānaṁ diṭṭhiyā suppaṭividdhāti anāsavā cetovimuttiyā nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.272.4Idaṁ tatiyaṁ saddhāpadānaṁ.

273.1Sotānugatā dhammāti sekkhaṁ satthā dasseti.273.2Manasā anupekkhitāti arahattaṁ satthā dasseti.273.3Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tathāgataṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ satthā dasseti.

274.1Sotānugatā dhammāti kāmānaṁ nissaraṇaṁ dasseti.274.2Manasā anupekkhitāti rūpadhātuyā nissaraṇaṁ dasseti.274.3Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti tedhātukānaṁ nissaraṇaṁ dasseti.274.4Ayaṁ suttattho.

275.1Tattha katamo desanāhāro?275.2Imamhi sutte tayo esanā desitā sotānugatehi dhammehi vacasā paricitehi kāmesanāya samathamaggo.275.3Diṭṭhiyā suppaṭividdhehi brahmacariyesanāya samathamaggo.

276.1Vicayoti yathā suttaṁ manasikaronto vicinanto sutamayipaññaṁ paṭilabhati.276.2Yathā ca so manasikarotīti yathā sutadhammā tadā cintāmayipaññaṁ paṭilabhati.276.3Yathā diṭṭheva dhamme manasikaroti tadā bhāvanāmayipaññaṁ paṭilabhati.276.4Ayaṁ vicayo.

277.1Sutena sutamayipaññaṁ paṭilabhati.277.2Cintāya cintāmayipaññaṁ bhāvanāya bhāvanāmayipaññaṁ paṭilabhati.277.3Atthi esā yutti.

278.1Padaṭṭhānoti sotānugatā dhammāti dhammassavanassa padaṭṭhānaṁ.278.2Vacasā paricitāti yuñjanāya padaṭṭhānaṁ.278.3Manasā anupekkhitāti dhammānudhammāya vipassanāya padaṭṭhānaṁ.278.4Diṭṭhiyā anupekkhitāti paññāyapi anupekkhitā diṭṭhiyāpi anupekkhitā.

279.1Catubyūhoti imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?279.2Ye imāhi dvīhi paññāhi samannāgatā tehi ….

280.1Sa nibbutoti maggaphalaṁ anupādisesañca nibbānadhātuṁ manteti, dānena oḷārikānaṁ kilesānaṁ pahānaṁ manteti.280.2Sīlena majjhimānaṁ, paññāya sukhumakilesānaṁ manteti, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti katā ca bhūmi.

281.1∥“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati,281.2Saṁyamato veraṁ na cīyati”.

282.1Kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto.282.2Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti maggaphalamāha.

283.1Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamatoti tīhi padehi lokikaṁ kusalamūlaṁ vuttaṁ.283.2Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lokuttaraṁ kusalamūlaṁ vuttaṁ.

284.1Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatīti puthujjanabhūmiṁ manteti.284.2Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhabhūmiṁ manteti.284.3Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhabhūmi vuttā.

285.1Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatīti magganiyā paṭipadā vuttā.285.2Kusalo ca jahāti pāpakanti sekkhavimutti.285.3Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti asekkhavimutti.

286.1Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyatīti dānakathaṁ sīlakathaṁ maggakathaṁ lokikānaṁ dhammānaṁ desanamāha.286.2Kusalo ca jahāti pāpakanti loke ādīnavānupassanā.286.3Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti sāmukkaṁsikāya dhammadesanāyapi paṭividdhā.

287.1Dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti pāṇānaṁ abhayadānena pāṇātipātā veramaṇisattānaṁ abhayaṁ deti.287.2Evaṁ sabbāni sikkhāpadāni kātabbāni.287.3Saṁyamato veraṁ na cīyatīti sīle patiṭṭhāya cittaṁ saṁyameti, tassa saṁyamato pāripūriṁ gacchati.287.4Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve vimuttiyo.287.5Ayaṁ suttaniddeso.

288.1Tattha katamā desanā?288.2Imamhi sutte kiṁ desitaṁ?288.3Dve sugatiyo devā ca manussā ca, dibbā ca pañcakāmaguṇā, mānussakā ca.288.4Dvīhi padehi niddeso.288.5Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyati, kusalo ca jahāti pāpakanti maggo vutto.288.6Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti dve nibbānadhātuyo desitā sopādisesā ca anupādisesā ca.288.7Ayaṁ desanā.

289.1Vicayoti dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti iminā paṭhamena padena dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṁ.289.2Tenassa ānantariyānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ.289.3Dutiyena padena … yanti, niyyānikaṁ sāsananti, ayaṁ adhippāyo.

290.1Assavanena ca amanasikārena ca appaṭivedhena ca sakkāyasamudayagāminī paṭipadā vuttā.290.2Savanena ca manasikārena ca paṭivedhena ca sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā.290.3Ayaṁ āvaṭṭo.

291.1Vibhattīti ekaṁsabyākaraṇīyo.291.2Natthi tattha vibhattiyā bhūmi.291.3Parivattanāti ye pañcānisaṁsā, te pañcādinā paṭipakkhena teneva diṭṭheva dhamme pāpuṇāti, taṁ upapajjamānā aparo pariyāyo.

292.1Vevacananti sotānugatā dhammāti yaṁ suttaṁ diṭṭhampi paññindriyaṁ viññattampi diṭṭhiyā suppaṭividdhampi vibhāvitampi.

293.1Paññattīti sotānugatādhammāti desanā avijjāpaññattiyā paññattaṁ.293.2Manasikāro pāmojjapaññattiyā paññatto, diṭṭhadhammāpi ānisaṁsapaññattiyā paññattā.

294.1Otaraṇoti tisso paññā vacasā paricitesu sutamayī paññā manasā anupekkhitesu cintāmayī paññā diṭṭhiyā suppaṭividdhāsu bhāvanāmayī paññā.294.2Imāni ariyasaccāni indriyāni vijjuppādā avijjānirodho paṭiccasamuppādo indriyesu tīṇi indriyāni, āyatanesu dhammāyatanapariyāpannā dhātūsu dhammadhātupariyāpannāti.

295.1Sodhanoti yo ārambho suttassa paveso niyutto.

296.1Adhiṭṭhānoti pañcānisaṁsāti vemattatāya paññattā ānisaṁsā sotā anugatāti vemattatāya ariyavohāro paññatto, dhamme ca savananti ekattatāya paññattaṁ.

297.1Parikkhāroti dhammassavanassa payirupāsanā paccayo, saddhā hetu.297.2Manasā anupekkhitāti atthappaṭisaṁveditā paccayo, dhammappaṭisaṁveditā hetu, diṭṭhiyā suppaṭividdhāti saddhammassavanañca manasikāro ca paccayo, sutamayī cintāmayī paññā hetu.

298.1Samāropanoti vibhattaṁ suttaṁ aparo pariyāyo nibbatti bale natthi.298.2Tattha samāropanāya bhūmi.

299.1Tattha katamaṁ vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṁ?299.2Dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti gāthā.299.3Dadatoti dānamayikapuññakiriyavatthu vuttaṁ.299.4Saṁyamato veraṁ na cīyatīti sīlamayikapuññakiriyavatthu vuttaṁ.299.5Kusalo ca jahāti pāpakanti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca pahānamāha.299.6Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti lobhassa ca mohassa ca byāpādassa ca chandarāgavinayamāhāti.299.7Dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti gāthā alobho kusalamūlaṁ bhavati.299.8Saṁyamato veraṁ na cīyatīti adoso kusalamūlaṁ bhavati.299.9Saṁyamato veraṁ na cīyatīti averā asapattā abyāpādatāya sadā.299.10Kusalo ca jahāti pāpakanti ñāṇuppādā aññāṇanirodho.299.11Catutthapadena rāgadosamohakkhayena rāgavirāgā cetovimuttimohakkhayena avijjāvirāgā paññāvimutti, ayaṁ vicayo.

300.1Yuttīti dāne ṭhito ubhayaṁ hi paripūreti.300.2Macchariyañca pajahati.300.3Puññañca pavaḍḍhati.300.4Atthi esā yutti.

301.1Padaṭṭhānanti dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti cāgādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.301.2Saṁyamato veraṁ na cīyatīti paññādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ kusalo ca jahāti pāpakanti saccādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.301.3Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti upasamādhiṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.301.4Ayaṁ padaṭṭhāno.

302.1Tattha katamo lakkhaṇo?302.2Dadato puññaṁ pavaḍḍhati saṁyamato veraṁ na cīyati.302.3Dadatopi veraṁ na kariyāti kusalo ca jahāti pāpakaṁ rāgadosamohakkhayā sa nibbuto rūpakkhayāpi vedanakkhayāpi, yena rūpena diṭṭhaṁ, tena tathāgato paññapento paññapeyya rūpassa khayā virāganirodhāti evaṁ pañcakkhandhā.

303.1Catubyūho idha bhagavato ko adhippāyo?303.2Ye mahābhogānaṁ patthayissanti?303.3Te dānaṁ dassanti parissayapahānāya, ye averābhichandakā, te pañca verāni pajahissanti, ye kusalābhichandakā, te aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvessanti aṭṭhannaṁ micchattānaṁ pahānāya.303.4Ye nibbāyitukāmā, te rāgadosamohaṁ pajahissantīti ayaṁ bhagavato adhippāyo.

304.1Āvaṭṭoti yañca adadato macchariyaṁ yañca asaṁyamato veraṁ yañca akusalassa pāpassa appahānaṁ, ayaṁ dukkhaniddeso na samudayo.304.2Alobhena ca adosena ca amohena ca kusalena imāni tīṇi kusalamūlāni.304.3Tesaṁ paccayo aṭṭha sammattāni, ayaṁ maggo.304.4Tesaṁ rāgadosamohānaṁ khayā, ayaṁ nirodho.

305.1Vibhattīti dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti na ekaṁsena yo rājadaṇḍabhayena deti, yo ca akappiyassa paribhogena sīlavantesu deti, na tassa puññaṁ pavaḍḍhatīti so cetaṁ dānaṁ akusalena deti, daṇḍadānaṁ satthadānaṁ apuññamayaṁ pavaḍḍhati, na puññaṁ.305.2Saṁyamato veraṁ na cīyatīti na ekaṁsena kiṅkāraṇaṁ yañca yo padaṁ diṭṭhadhammikaṁ passati yadi mama rājāno gahetvā hatthaṁ vā chindeyya …pe…305.3na tena saṁyamena veraṁ na karoti.305.4Yo tu evaṁ samādiyati pāṇātipātassa pāpako vipākoti, diṭṭhe yeva dhamme abhisamparāye ca evaṁ sabbassa akusalassa hetuto ārati.305.5Iminā saṁyamena veraṁ na cīyati.

306.1Parivattanāti dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti adadato puññaṁ na pavaḍḍhati.306.2Yaṁ dānamayaṁ, taṁ saṁyamato veraṁ na cīyati, asaṁyamato veraṁ karīyati.306.3Kusalo ca jahāti pāpakaṁ akusalo na jahāti.306.4Rāgadosamohakkhayā sanibbutoti dūtaṁ pesetvā paṇītaṁ pesetvāpi na pakkosāmi, so sayameva pana mahābhikkhusaṅghaparivāro amhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ sampatto amhehi ca santhāgārasālā kāritā, ettha mayaṁ dasabalaṁ ānetvā maṅgalaṁ bhaṇāpemāti cintetvā upasaṅkamiṁsu.306.5Yena santhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsūti taṁ divasaṁ kira santhāgāre cittakammaṁ niṭṭhāpetvā aṭṭakā muttamattā honti.306.6Buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṁ vā no vāti tasmā bhagavato manaṁ jānitvāva paṭijaggissāmāti cintetvā te bhagavantaṁ upasaṅkamiṁsu.306.7Idāni pana manaṁ labhitvā paṭijaggitukāmā yena santhāgāraṁ, tenupasaṅkamiṁsu.306.8Sabbasantharinti yathā sabbaṁ santhataṁ hoti evaṁ yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsūti.306.9Ettha pana te mallarājāno santhāgāraṁ paṭijaggitvā nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje ussāpetvā suvaṇṇaghaṭikadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṁ dīpamālāhi vippakiṇṇatārakaṁ viya katvā khīrapake dārake khīraṁ pāyetha, dahare kumāre lahuṁ lahuṁ bhojāpetvā sayāpetha, uccāsaddaṁ mākari, ajja ekarattiṁ satthā antogāmeva vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontīti bheriṁ carāpetvā sayaṁ daṇḍakadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu.306.10Bhagavantaṁyeva purakkhatvāti bhagavantaṁ purato katvā, tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno ativiya virocati.306.11Samantapāsādiko suvaṇṇavaṇṇo abhirūpo dassanīyo puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmi uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṁ ṭhānaṁ gaṇhāti.306.12Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇarasmi uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṁ asītihatthaṁ ṭhānaṁ gaṇhāti, evaṁ samantā asītihatthamattaṁ ṭhānaṁ chabbaṇṇabuddharasmiyo vijjotamānā vitaṇḍamānā vidhāvanti, sabbe disābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya verambhavātasamuṭṭhitakiṁsukakiṁsukārakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakasantaṁ asītianubyañjanabyāmappabhā dvattiṁsavaralakkhaṇasamujjalaṁ sarīraṁ samuggatatārakaṁ viya gaganatalaṁ vikasitamiva padumavanaṁ sabbaphāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako paṭipāṭiyā ṭhapitānaṁ dvattiṁsacandānaṁ dvattiṁsasūriyānaṁ dvattiṁsacakkavattīnaṁ dvattiṁsadevarājānaṁ dvattiṁsamahābrahmānaṁ nibbuto asekkhassa natthi nibbuti.

307.1Vevacananti dadato puññaṁ pavaḍḍhati, anumodatopi puññaṁ pavaḍḍhati.307.2Cittassa samādahatopi veyyāvaccakiriyāyapi puññaṁ pavaḍḍhatīti.

308.1Paññattīti dadato puññaṁ pavaḍḍhati, alobhassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṁ.308.2Saṁyamato veraṁ na cīyatīti adosassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṁ kusalo ca jahāti pāpakanti amohassa paṭinissayaghātapaññattiyā paññattaṁ.

309.1Otaraṇoti pañcasu indriyesu dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyati saṁyamena sīlakkhandho.309.2Otiṇṇo chasu indriyesu saṁvaro, ayaṁ samādhikkhandho, yaṁ kusalo ca jahāti pāpakaṁ, ayaṁ paññākkhandho, rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti vimuttikkhandho.309.3Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu manāyatanaṁ.

310.1Sodhanoti yenārambhena idaṁ suttaṁ desitaṁ so ārambho suddho.

311.1Adhiṭṭhāno dānanti ekattatāya paññattaṁ.311.2Cāgo pariccāgo dhammadānaṁ āmisadānaṁ, aṭṭha dānāni vitthārena kātabbāni, ayaṁ vemattatā.311.3Na ca dadato ekattapaññattiyā paññattaṁ.311.4Khantī anavajjanti paññattiyā paññattaṁ.311.5Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rodhavīriyapaññattiyā paññattā.

312.1Parikkhāroti dānassa pāmojjaṁ paccayo, alobho hetu.312.2Saṁyamato yoniso manasikāro hetu, pariccāgo paccayo.312.3Kusalo ca jahāti pāpakanti yathābhūtadassanaṁ paccayo, ñāṇappaṭilābho hetu.312.4Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro maggo ca hetu ca paccayo ca.

313.1Samāropanoti dadato puññaṁ pavaḍḍhatīti gāthā tassa sīlampi vaḍḍhati.313.2Saṁyamopi vaḍḍhati.313.3Saṁyamato veraṁ na cīyatīti.313.4Aññepi kilesā na cīyanti yepissa tappaccayā uppajjeyyuṁ āsavā vighātā, tepissa na uppajjanti.313.5Rāgadosamohakkhayā sa nibbutoti rāgadosassāpi khayā rāgānusayassapi khayā dosassa mohassāpi sa nibbutoti sopādisesā nibbānadhātu anupādisesāpi.313.6Ayaṁ samāropano.

313.7Therassa mahākaccāyanassa peṭakopadese hārassa sampātabhūmi samattā.