1.1∥<b>Dvāhaṁ sakkaṁ apucchissaṁ,</b>1.2(iccāyasmā mogharājā)1.3<b>Na me byākāsi cakkhumā;</b>1.4<b>Yāvatatiyañca devīsi</b>,1.5<b>Byākarotīti me sutaṁ. </b>

2.1<b>Dvāhaṁ sakkaṁ apucchissan</b>ti so brāhmaṇo dvikkhattuṁ buddhaṁ bhagavantaṁ pañhaṁ apucchi.2.2Tassa bhagavā pañhaṁ puṭṭho na byākāsi—2.3“tadantarā imassa brāhmaṇassa indriyaparipāko bhavissatī”ti.2.4<b>Sakkan</b>ti sakko.2.5Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko.2.6Atha vā aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko.2.7Tassimāni dhanāni, seyyathidaṁ—2.8saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ satipaṭṭhānadhanaṁ sammappadhānadhanaṁ iddhipādadhanaṁ indriyadhanaṁ baladhanaṁ bojjhaṅgadhanaṁ maggadhanaṁ phaladhanaṁ nibbānadhanaṁ.2.9Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko.2.10Atha vā sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakko.2.11<b>Dvāhaṁ sakkaṁ apucchissan</b>ti dvāhaṁ sakkaṁ apucchissaṁ ayācissaṁ ajjhesissaṁ pasādayissanti—2.12dvāhaṁ sakkaṁ apucchissaṁ.

3.1<b>Iccāyasmā mogharājā</b>ti.3.2<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe…3.3<b>āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe…3.4<b>mogharājā</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—3.5iccāyasmā mogharājā.

4.1<b>Na me byākāsi cakkhumā</b>ti.4.2<b>Na me byākāsī</b>ti na me byākāsi na ācikkhi na desesi na paññapesi na paṭṭhapesi na vivari na vibhaji na uttānīakāsi na pakāsesi.4.3<b>Cakkhumā</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā—4.4maṁsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.

5.1Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā?5.2Maṁsacakkhumhi bhagavato pañca vaṇṇā saṁvijjanti—5.3nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo (…).5.4Yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ umāpupphasamānaṁ.5.5Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇikārapupphasamānaṁ.5.6Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni.5.7Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ siniddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ addāriṭṭhakasamānaṁ.5.8Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ.5.9Tena bhagavā pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.5.10Yadā hi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti sūriyo ca atthaṅgato hoti;5.11kāḷapakkho ca uposatho hoti, tibbo ca vanasaṇḍo hoti, mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti.5.12Evarūpe caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati.5.13Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya.5.14Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhipeyya, taṁyeva tilaphalaṁ uddhareyya.5.15Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato pākatikaṁ maṁsacakkhu.5.16Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā.

6.1Kathaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā?6.2Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe;6.3sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti—6.4“ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā;6.5ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā”ti.6.6Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.6.7Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṁsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṁ lokadhātuṁ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṁ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya, yāvatakaṁ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya.6.8Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato dibbacakkhu.6.9Evaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.

7.1Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā?7.2Bhagavā mahāpañño puthupañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā nijjhāpetā pekkhetā pasādetā.7.3So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā.

8.1So hi bhagavā jānaṁ jānāti, passaṁ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato.8.2Natthi tassa bhagavato aññātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphassitaṁ paññāya.8.3Atītaṁ anāgataṁ paccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchanti.8.4Yaṁ kiñci neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṁ taṁ anto buddhañāṇe parivattati.

9.1Sabbaṁ kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṁ vacīkammaṁ ñāṇānuparivatti, sabbaṁ manokammaṁ ñāṇānuparivatti.9.2Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ, anāgate appaṭihataṁ ñāṇaṁ, paccuppanne appaṭihataṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ.9.3Neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ, neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi.9.4Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.9.5Yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ sammāphusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati, uparimaṁ samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino;9.6evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino.9.7Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ, neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ, ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ.9.8Neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi.9.9Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā.

10.1Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.10.2Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā.10.3Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati.10.4Sabbesañca sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti, anusayaṁ jānāti, caritaṁ jānāti, adhimuttiṁ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte jānāti.10.5Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

11.1Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṁ upādāya antomahāsamudde parivattanti, evameva sadevako loko samārako loko sabrahmako loko sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati.

12.1Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṁ venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti, evameva yepi te sāriputtasamā paññāya samannāgatā tepi buddhañāṇassa padese parivattanti;12.2buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.

13.1Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhe abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni.13.2Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā.13.3Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti.13.4Atha kho bhagavāva tattha atirocati—13.5yadidaṁ paññāyāti.13.6Evaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.

14.1Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā?14.2Bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante.14.3Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena;14.4evamevaṁ bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante.14.5Jānāti bhagavā—14.6“ayaṁ puggalo rāgacarito, ayaṁ dosacarito, ayaṁ mohacarito, ayaṁ vitakkacarito, ayaṁ saddhācarito, ayaṁ ñāṇacarito”ti.14.7Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṁ katheti;14.8dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṁ ācikkhati;14.9mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṁvāse niveseti;14.10vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ ācikkhati;14.11saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṁ nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ dhammasudhammataṁ saṅghasuppaṭipattiṁ sīlāni ca;14.12attano ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṁ ācikkhati aniccākāraṁ dukkhākāraṁ anattākāraṁ.

15.1∥“Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,15.2Yathāpi passe janataṁ samantato;15.3Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha,15.4Pāsādamāruyha samantacakkhu;15.5Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko,15.6Avekkhassu jātijarābhibhūtan”ti.

16.1Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.

17.1Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā?17.2<b>Samantacakkhu</b> vuccati sabbaññutañāṇaṁ.17.3Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

18.1∥“Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci,18.2Atho aviññātamajānitabbaṁ;18.3Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ,18.4Tathāgato tena samantacakkhū”ti.

19.1Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti—19.2na me byākāsi cakkhumā.

20.1<b>Yāvatatiyañca devīsi, byākarotīti me sutan</b>ti yāvatatiyaṁ buddho sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho byākaroti no saṁsāretīti—20.2evaṁ mayā uggahitaṁ, evaṁ mayā upadhāritaṁ, evaṁ mayā upalakkhitaṁ.20.3<b>Devīsī</b>ti bhagavā ceva isi cāti—20.4devīsi.20.5Yathā rājā pabbajitā vuccanti rājisayo, brāhmaṇā pabbajitā vuccanti brāhmaṇisayo, evameva bhagavā ceva isi cāti—20.6devīsi.

21.1∥Atha vā bhagavā pabbajitotipi <b>isi</b>.21.2Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.3Mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe…21.4mahantaṁ paññākkhandhaṁ …21.5mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ …21.6mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.7Mahato tamokāyassa padālanaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.8Mahato vipallāsassa pabhedanaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.9Mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ …21.10mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ …21.11mahato mānadhajassa papātanaṁ …21.12mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ …21.13mahato oghassa nittharaṇaṁ …21.14mahato bhārassa nikkhepanaṁ …21.15mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ …21.16mahato santāpassa nibbāpanaṁ …21.17mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṁ …21.18mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.19Mahante satipaṭṭhāne …21.20mahante sammappadhāne …21.21mahantāni indriyāni …21.22mahantāni balāni …21.23mahante bojjhaṅge …21.24mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ …21.25mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesītipi isi.21.26Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito—21.27“kahaṁ buddho, kahaṁ bhagavā, kahaṁ devadevo, kahaṁ narāsabho”tipi isīti—21.28yāvatatiyañca devīsi byākarotīti me sutaṁ.21.29Tenāha so brāhmaṇo—

22.1“Dvāhaṁ sakkaṁ apucchissaṁ,22.2(iccāyasmā mogharājā)22.3Na me byākāsi cakkhumā;22.4Yāvatatiyañca devīsi,22.5Byākarotīti me sutan”ti.

23.1∥<b>Ayaṁ loko paro loko,</b>23.2<b>brahmaloko sadevako;</b>23.3<b>Diṭṭhiṁ te nābhijānāti,</b>23.4<b>gotamassa yasassino. </b>

24.1<b>Ayaṁ loko paro loko</b>ti.24.2<b>Ayaṁ loko</b>ti manussaloko.24.3<b>Paro loko</b>ti manussalokaṁ ṭhapetvā sabbo paro lokoti—24.4ayaṁ loko paro loko.

25.1<b>Brahmaloko sadevako</b>ti sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussāti—25.2brahmaloko sadevako.

26.1<b>Diṭṭhiṁ te nābhijānātī</b>ti tuyhaṁ diṭṭhiṁ khantiṁ ruciṁ laddhiṁ ajjhāsayaṁ adhippāyaṁ loko na jānāti—26.2“ayaṁ evaṁdiṭṭhiko evaṅkhantiko evaṁruciko evaṁladdhiko evaṁajjhāsayo evaṁadhippāyo”ti na jānāti na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti—26.3diṭṭhiṁ te nābhijānāti.

27.1<b>Gotamassa yasassino</b>ti bhagavā yasappattoti yasassī.27.2Atha vā bhagavā sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānantipi yasassīti—27.3gotamassa yasassino.27.4Tenāha so brāhmaṇo—

28.1“Ayaṁ loko paro loko,28.2brahmaloko sadevako;28.3Diṭṭhiṁ te nābhijānāti,28.4gotamassa yasassino”ti.

29.1∥<b>Evaṁ abhikkantadassāviṁ,</b>29.2<b>atthi pañhena āgamaṁ;</b>29.3<b>Kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ,</b>29.4<b>maccurājā na passati. </b>

30.1<b>Evaṁ abhikkantadassāvin</b>ti evaṁ abhikkantadassāviṁ aggadassāviṁ seṭṭhadassāviṁ viseṭṭhadassāviṁ pāmokkhadassāviṁ uttamadassāviṁ paramadassāvinti—30.2evaṁ abhikkantadassāviṁ.

31.1<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti pañhena atthiko āgatomhi …pe…31.2vahassetaṁ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṁ.

32.1<b>Kathaṁ lokaṁ avekkhantan</b>ti kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ paccavekkhantaṁ tulayantaṁ tīrayantaṁ vibhāvayantaṁ vibhūtaṁ karontanti—32.2kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ.

33.1<b>Maccurājā na passatī</b>ti maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti—33.2maccurājā na passati.33.3Tenāha so brāhmaṇo—

34.1“Evaṁ abhikkantadassāviṁ,34.2atthi pañhena āgamaṁ;34.3Kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ,34.4maccurājā na passatī”ti.

35.1∥<b>Suññato lokaṁ avekkhassu,</b>35.2<b>mogharāja sadā sato;</b>35.3<b>Attānudiṭṭhiṁ ūhacca,</b>35.4<b>evaṁ maccutaro siyā;</b>35.5<b>Evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ,</b>35.6<b>maccurājā na passati. </b>

36.1∥<b>Suññato lokaṁ avekkhassū</b>ti.36.2<b>Loko</b>ti nirayaloko tiracchānaloko pettivisayaloko manussaloko devaloko khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko brahmaloko sadevako.36.3Aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca—36.4“loko lokoti, bhante, vuccati.36.5Kittāvatā nu kho, bhante, lokoti vuccatī”ti?36.6“Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati.36.7Kiñca lujjati?36.8Cakkhu kho bhikkhu lujjati, rūpā lujjanti, cakkhuviññāṇaṁ lujjati, cakkhusamphasso lujjati, yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi lujjati;36.9sotaṁ lujjati,36.10gandhā lujjanti …pe…36.11kāyo lujjati, phoṭṭhabbā lujjanti;36.12mano lujjati, dhammā lujjanti, manoviññāṇaṁ lujjati, manosamphasso lujjati; yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi lujjati.36.13Lujjatīti kho, bhikkhu, tasmā lokoti vuccati”.

37.1<b>Suññato lokaṁ avekkhassū</b>ti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṁ avekkhati—37.2avasiyapavattasallakkhaṇavasena vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena vā.37.3Kathaṁ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṁ avekkhati?37.4Rūpe vaso na labbhati, vedanāya vaso na labbhati, saññāya vaso na labbhati, saṅkhāresu vaso na labbhati, viññāṇe vaso na labbhati.37.5Vuttañhetaṁ bhagavatā—37.6“rūpaṁ, bhikkhave, anattā.37.7Rūpañca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ rūpaṁ ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca rūpe—37.8‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’ti.37.9Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṁ anattā, tasmā rūpaṁ ābādhāya saṁvattati na ca labbhati rūpe—37.10‘evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī’ti.

38.1Vedanā anattā.38.2Vedanā ca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ vedanā ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca vedanāya—38.3‘evaṁ me vedanā hotu, evaṁ me vedanā mā ahosī’ti.38.4Yasmā ca kho, bhikkhave, vedanā anattā, tasmā vedanā ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati vedanāya—38.5‘evaṁ me vedanā hotu, evaṁ me vedanā mā ahosī’ti.

39.1Saññā anattā.39.2Saññā ca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ saññā ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca saññāya—39.3‘evaṁ me saññā hotu, evaṁ me saññā mā ahosī’ti.39.4Yasmā ca kho, bhikkhave, saññā anattā, tasmā saññā ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati saññāya—39.5‘evaṁ me saññā hotu, evaṁ me saññā mā ahosī’ti.

40.1Saṅkhārā anattā.40.2Saṅkhārā ca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissaṁsu, nayidaṁ saṅkhārā ābādhāya saṁvatteyyuṁ, labbhetha ca saṅkhāresu—40.3‘evaṁ me saṅkhārā hontu, evaṁ me saṅkhārā mā ahesun’ti.40.4Yasmā ca kho, bhikkhave, saṅkhārā anattā, tasmā saṅkhārā ābādhāya saṁvattanti, na ca labbhati saṅkhāresu—40.5‘evaṁ me saṅkhārā hontu, evaṁ me saṅkhārā mā ahesun’ti.

41.1Viññāṇaṁ anattā.41.2Viññāṇañca hidaṁ, bhikkhave, attā abhavissa, nayidaṁ viññāṇaṁ ābādhāya saṁvatteyya, labbhetha ca viññāṇe—41.3‘evaṁ me viññāṇaṁ hotu, evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosī’ti.41.4Yasmā ca kho, bhikkhave, viññāṇaṁ anattā, tasmā viññāṇaṁ ābādhāya saṁvattati, na ca labbhati viññāṇe—41.5‘evaṁ me viññāṇaṁ hotu, evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosī’”ti.

42.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—42.2“nāyaṁ, bhikkhave, kāyo tumhākaṁ, napi aññesaṁ.42.3Purāṇamidaṁ, bhikkhave, kammaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ vedaniyaṁ daṭṭhabbaṁ.42.4Tatra kho, bhikkhave, sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṁyeva sādhukaṁ yoniso manasi karoti—42.5‘iti imasmiṁ sati idaṁ hoti, imassuppādā idaṁ uppajjati;42.6imasmiṁ asati idaṁ na hoti, imassa nirodhā idaṁ nirujjhati, yadidaṁ—42.7avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti—42.8evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’.

43.1Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho, saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho …pe…43.2jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti, evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī”ti.43.3Evaṁ avasiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṁ avekkhati.

44.1Kathaṁ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṁ avekkhati?44.2Rūpe sāro na labbhati, vedanāya sāro na labbhati, saññāya sāro na labbhati, saṅkhāresu sāro na labbhati, viññāṇe sāro na labbhati;44.3rūpaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.44.4Vedanā assārā nissārā sārāpagatā …pe…44.5saññā assārā nissārā sārāpagatā …44.6saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā …44.7viññāṇaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.

45.1∥Yathā naḷo assāro nissāro sārāpagato, yathā ca eraṇḍo …pe…45.2yathā ca udumbaro assāro nissāro sārāpagato, yathā ca setakaccho assāro nissāro sārāpagato, yathā ca pālibhaddako assāro nissāro sārāpagato, yathā ca pheṇapiṇḍo assāro nissāro sārāpagato, yathā ca udakapubbuḷaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ, yathā ca marīci assārā nissārā sārāpagatā, yathā kadalikkhandho assāro nissāro sārāpagato, yathā māyā assārā nissārā sārāpagatā—45.3evameva rūpaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.45.4Vedanā assārā nissārā sārāpagatā …pe…45.5saññā assārā nissārā sārāpagatā …45.6saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā …45.7viññāṇaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.45.8Evaṁ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṁ avekkhati.45.9Imehi dvīhi kāraṇehi suññato lokaṁ avekkhati.

46.1Api ca chahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.46.2Cakkhu suññaṁ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā,46.3sotaṁ suññaṁ …pe…46.4ghānaṁ suññaṁ …46.5jivhā suññā …46.6kāyo suñño …46.7mano suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.46.8Rūpā suññā …pe…46.9saddā suññā …46.10gandhā suññā …46.11rasā suññā …46.12phoṭṭhabbā suññā …46.13dhammā suññā attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.46.14Cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ …pe…46.15manoviññāṇaṁ suññaṁ …46.16cakkhusamphasso suñño …46.17manosamphasso suñño …46.18cakkhusamphassajā vedanā suññā …46.19manosamphassajā vedanā suññā …46.20rūpasaññā suññā …46.21dhammasaññā suññā …46.22rūpasañcetanā suññā …46.23dhammasañcetanā suññā …46.24rūpataṇhā suññā …46.25rūpavitakko suñño …46.26rūpavicāro suñño …46.27dhammavicāro suñño attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.46.28Evaṁ chahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.

47.1Api ca dasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.47.2Rūpaṁ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato;47.3vedanaṁ …pe…47.4saññaṁ …47.5saṅkhāre …47.6viññāṇaṁ …47.7cutiṁ …47.8upapattiṁ …47.9paṭisandhiṁ …47.10bhavaṁ …47.11saṁsāravaṭṭaṁ rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato saṅkhatato.47.12Evaṁ dasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.

48.1Api ca dvādasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.48.2Rūpaṁ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṁ nāhaṁ na mama na koci na kassaci;48.3vedanā …pe…48.4saññā …48.5saṅkhārā …48.6viññāṇaṁ na satto na jīvo na naro na māṇavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṁ nāhaṁ na mama na koci na kassaci.48.7Evaṁ dvādasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.

49.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—49.2“yaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ taṁ pajahatha.49.3Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.4Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ?49.5Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.6Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.7Vedanā, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.8Sā vo pahīnā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.9Saññā, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.10Sā vo pahīnā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.11Saṅkhārā, bhikkhave, na tumhākaṁ, te pajahatha.49.12Te vo pahīnā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissanti.49.13Viññāṇaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.14Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.15Seyyathāpi, bhikkhave, yaṁ imasmiṁ jetavane tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ taṁ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṁ vā kareyya.49.16Api nu tumhākaṁ evamassa—49.17‘amhe jano harati vā ḍahati vā yathāpaccayaṁ vā karotī’”ti?49.18“No hetaṁ, bhante”.49.19“Taṁ kissa hetu”?49.20“Na hi no etaṁ, bhante, attā vā attaniyaṁ” vāti.49.21“Evameva kho, bhikkhave, yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajahatha;49.22taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.23Kiñca, bhikkhave, na tumhākaṁ?49.24Rūpaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.25Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati.49.26Vedanā …pe…49.27saññā …49.28saṅkhārā …49.29viññāṇaṁ, bhikkhave, na tumhākaṁ, taṁ pajahatha.49.30Taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī”ti.49.31Evampi suññato lokaṁ avekkhati.

50.1∥Āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca—50.2“‘suñño loko, suñño loko’ti, bhante, vuccati.50.3Kittāvatā nu kho, bhante, suñño lokoti vuccatī”ti?50.4“Yasmā ca kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccati.50.5Kiñcānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā?50.6Cakkhu kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā.50.7Rūpā suññā …pe…50.8cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ …50.9cakkhusamphasso suñño …50.10yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā.50.11Sotaṁ suññaṁ …50.12saddā suññā …50.13ghānaṁ suññaṁ …50.14gandhā suññā …50.15jivhā suññā …50.16rasā suññā …50.17kāyo suñño …50.18phoṭṭhabbā suññā …50.19mano suñño …50.20dhammā suññā …50.21manoviññāṇaṁ suññaṁ …50.22manosamphasso suñño …50.23yampidaṁ suññaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā.50.24Yasmā ca kho, ānanda, suññaṁ attena vā attaniyena vā, tasmā suñño lokoti vuccatī”ti.50.25Evampi suññato lokaṁ avekkhati.

51.1“Suddhaṁ dhammasamuppādaṁ,51.2Suddhasaṅkhārasantatiṁ;51.3Passantassa yathābhūtaṁ,51.4Na bhayaṁ hoti gāmaṇi.

52.1Tiṇakaṭṭhasamaṁ lokaṁ,52.2yadā paññāya passati;52.3Nāññaṁ patthayate kiñci,52.4aññatrappaṭisandhiyā”ti.

53.1Evampi suññato lokaṁ avekkhati.

54.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—54.2“evameva kho, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ samannesati yāvatā rūpassa gati,54.3vedanaṁ samannesati yāvatā vedanāya gati,54.4saññaṁ samannesati yāvatā saññāya gati,54.5saṅkhāre samannesati yāvatā saṅkhārānaṁ gati,54.6viññāṇaṁ samannesati yāvatā viññāṇassa gati.54.7Tassa rūpaṁ samannesato yāvatā rūpassa gati,54.8vedanaṁ …pe…54.9saññaṁ …54.10saṅkhāre …54.11viññāṇaṁ samannesato yāvatā viññāṇassa gati, yampissa taṁ hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā, tampi tassa na hotī”ti.54.12Evampi suññato lokaṁ avekkhati.

55.1<b>Suññato lokaṁ avekkhassū</b>ti suññato lokaṁ avekkhassu paccavekkhassu dakkhassu tulehi tīrehi vibhāvehi vibhūtaṁ karohīti—55.2suññato lokaṁ avekkhassu.

56.1<b>Mogharāja sadā sato</b>ti.56.2<b>Mogharājā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.56.3<b>Sadā</b>ti sabbakālaṁ …pe…56.4pacchime vayokhandhe.56.5<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—56.6kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe…56.7so vuccati satoti—56.8mogharāja sadā sato.

57.1<b>Attānudiṭṭhiṁ ūhaccā</b>ti attānudiṭṭhi vuccati vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi.57.2Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ,57.3vedanaṁ …pe…57.4saññaṁ …57.5saṅkhāre …57.6viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.57.7Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni, ayaṁ attānudiṭṭhi.57.8<b>Attānudiṭṭhiṁ ūhaccā</b>ti attānudiṭṭhiṁ ūhacca samūhacca uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—57.9attānudiṭṭhiṁ ūhacca.

58.1<b>Evaṁ maccutaro siyā</b>ti evaṁ maccupi tareyyāsi, jarāpi tareyyāsi, maraṇampi tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti—58.2evaṁ maccutaro siyā.

59.1<b>Evaṁ lokaṁ avekkhantan</b>ti evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ paccavekkhantaṁ tulayantaṁ tīrayantaṁ vibhāvayantaṁ vibhūtaṁ karontanti—59.2evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ.

60.1<b>Maccurājā na passatī</b>ti maccupi maccurājā, māropi maccurājā, maraṇampi maccurājā.60.2<b>Na passatī</b>ti maccurājā na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhati.60.3Vuttañhetaṁ bhagavatā—60.4“seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṁ kappeti.60.5Taṁ kissa hetu?60.6Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa.60.7Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.60.8Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

61.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ …pe…61.2tatiyaṁ jhānaṁ …61.3catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.61.4Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

62.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā, paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā, nānattasaññānaṁ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.62.2Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

63.1Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

64.1Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

65.1Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

66.1Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati;66.2paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.66.3Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato, tiṇṇo loke visattikan’ti.66.4So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṁ kappeti.66.5Taṁ kissa hetu?66.6Anāpāthagato bhikkhu pāpimato”ti—66.7maccurājā na passati.66.8Tenāha bhagavā—

67.1∥“Suññato lokaṁ avekkhassu,67.2mogharāja sadā sato;67.3Attānudiṭṭhiṁ ūhacca,67.4evaṁ maccutaro siyā;67.5Evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ,67.6maccurājā na passatī”ti.

68.1Saha gāthāpariyosānā …pe…68.2satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

68.3Mogharājamāṇavapucchāniddeso pannarasamo.