1.1∥<b>Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsi.</b>

2.1<b>Idamavoca bhagavā</b>ti idaṁ pārāyanaṁ avoca.2.2<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—2.3idamavoca bhagavā.2.4<b>Magadhesu viharanto</b>ti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento.2.5<b>Pāsāṇake cetiye</b>ti pāsāṇakacetiyaṁ vuccati buddhāsananti—2.6magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye.2.7<b>Paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānan</b>ti piṅgiyo brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako sisso.2.8Piṅgiyena te soḷasāti—2.9evampi paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ.2.10Atha vā te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti—2.11evampi paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ.

3.1<b>Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsī</b>ti.3.2<b>Ajjhiṭṭho</b>ti ajjhiṭṭho ajjhesito.3.3<b>Puṭṭho puṭṭho</b>ti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito pasādito pasādito.3.4<b>Pañhaṁ byākāsī</b>ti pañhaṁ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti—3.5ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsi.3.6Tenetaṁ vuccati—

4.1“Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsī”ti.

5.1<b>Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ.</b>5.2<b>Pāraṅgamanīyā ime dhammāti.</b>5.3<b>Tasmā imassa dhammapariyāyassa “pārāyanan”teva adhivacanaṁ.</b>

6.1<b>Ekamekassa cepi pañhassā</b>ti ekamekassa cepi ajitapañhassa, ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa, ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi mettagūpañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa, ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa, ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti—6.2ekamekassa cepi pañhassa.

7.1<b>Atthamaññāya dhammamaññāyā</b>ti sveva pañho dhammo, visajjanaṁ atthoti atthaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—7.2atthamaññāya.7.3<b>Dhammamaññāyā</b>ti dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—7.4dhammamaññāyāti—7.5atthamaññāya dhammamaññāya.7.6<b>Dhammānudhammaṁ paṭipajjeyyā</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjeyyāti—7.7dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya.7.8<b>Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran</b>ti jarāmaraṇassa pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.7.9Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.7.10<b>Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran</b>ti jarāmaraṇassa pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ adhiphasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—7.11gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ.7.12<b>Pāraṅgamanīyā ime dhammā</b>ti ime dhammā pāraṅgamanīyā.7.13Pāraṁ pāpenti pāraṁ sampāpenti pāraṁ samanupāpenti, jarāmaraṇassa taraṇāya saṁvattantīti—7.14pāraṅgamanīyā ime dhammāti.

8.1<b>Tasmā imassa dhammapariyāyassā</b>ti.8.2<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānāti—8.3tasmā.8.4<b>Imassa dhammapariyāyassā</b>ti imassa pārāyanassāti—8.5tasmā imassa dhammapariyāyassa.8.6<b>Pārāyananteva adhivacanan</b>ti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ.8.7Ayanaṁ vuccati maggo, seyyathidaṁ—8.8sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.8.9<b>Adhivacanan</b>ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—8.10pārāyananteva adhivacanaṁ.8.11Tenetaṁ vuccati—

9.1“Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ.9.2Pāraṅgamanīyā ime dhammāti.9.3Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyanan’teva adhivacanan”ti.

10.1∥<b>Ajito tissametteyyo,</b>10.2<b>puṇṇako atha mettagū;</b>10.3<b>Dhotako upasīvo ca,</b>10.4<b>nando ca atha hemako. </b>

11.1∥<b>Todeyyakappā dubhayo,</b>11.2<b>jatukaṇṇī ca paṇḍito;</b>11.3<b>Bhadrāvudho udayo ca,</b>11.4<b>posālo cāpi brāhmaṇo;</b>11.5<b>Mogharājā ca medhāvī,</b>11.6<b>piṅgiyo ca mahāisi. </b>

12.1∥<b>Ete buddhaṁ upāgacchuṁ,</b>12.2<b>Sampannacaraṇaṁ isiṁ;</b>12.3<b>Pucchantā nipuṇe pañhe,</b>12.4<b>Buddhaseṭṭhaṁ upāgamuṁ. </b>

13.1∥<b>Ete buddhaṁ upāgacchun</b>ti.13.2<b>Ete</b>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā.13.3<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto balesu ca vasībhāvaṁ.13.4<b>Buddho</b>ti kenaṭṭhena buddho?13.5Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, abhiññeyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṁ gatoti buddho, eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho.13.6<b>Buddho</b>ti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ.13.7Vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti.13.8<b>Ete buddhaṁ upāgacchun</b>ti ete buddhaṁ upāgamiṁsu upasaṅkamiṁsu payirupāsiṁsu paripucchiṁsu paripañhiṁsūti—13.9ete buddhaṁ upāgacchuṁ.

14.1<b>Sampannacaraṇaṁ isin</b>ti <b>caraṇaṁ</b> vuccati sīlācāranibbatti.14.2Sīlasaṁvaropi caraṇaṁ, indriyasaṁvaropi caraṇaṁ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṁ, jāgariyānuyogopi caraṇaṁ, sattapi saddhammā caraṇaṁ, cattāripi jhānāni caraṇaṁ.14.3<b>Sampannacaraṇan</b>ti sampannacaraṇaṁ seṭṭhacaraṇaṁ viseṭṭhacaraṇaṁ pāmokkhacaraṇaṁ uttamacaraṇaṁ pavaracaraṇaṁ.14.4<b>Isī</b>ti isi bhagavā mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti isi …pe… mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito—14.5“kahaṁ buddho, kahaṁ bhagavā, kahaṁ devadevo kahaṁ narāsabho”ti—14.6isīti—14.7sampannacaraṇaṁ isiṁ.

15.1<b>Pucchantā nipuṇe pañhe</b>ti.15.2<b>Pucchantā</b>ti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā.15.3<b>Nipuṇe pañhe</b>ti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīye pañheti—15.4pucchantā nipuṇe pañhe.

16.1<b>Buddhaseṭṭhaṁ upāgamun</b>ti.16.2<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti.16.3<b>Seṭṭhan</b>ti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ buddhaṁ upāgamuṁ upāgamiṁsu upasaṅkamiṁsu payirupāsiṁsu paripucchiṁsu paripañhiṁsūti—16.4buddhaseṭṭhaṁ upāgamuṁ.16.5Tenetaṁ vuccati—

17.1“Ete buddhaṁ upāgacchuṁ,17.2sampannacaraṇaṁ isiṁ;17.3Pucchantā nipuṇe pañhe,17.4buddhaseṭṭhaṁ upāgamun”ti.

18.1∥<b>Tesaṁ buddho pabyākāsi,</b>18.2<b>Pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ;</b>18.3<b>Pañhānaṁ veyyākaraṇena,</b>18.4<b>Tosesi brāhmaṇe muni. </b>

19.1<b>Tesaṁ buddho pabyākāsī</b>ti.19.2<b>Tesan</b>ti soḷasānaṁ pārāyaniyānaṁ brāhmaṇānaṁ.19.3<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti.19.4<b>Pabyākāsī</b>ti tesaṁ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—19.5tesaṁ buddho pabyākāsi.

20.1<b>Pañhaṁ puṭṭho yathātathan</b>ti.20.2<b>Pañhaṁ puṭṭho</b>ti pañhaṁ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito.20.3<b>Yathātathan</b>ti yathā ācikkhitabbaṁ tathā ācikkhi, yathā desitabbaṁ tathā desesi, yathā paññapetabbaṁ tathā paññapesi, yathā paṭṭhapetabbaṁ tathā paṭṭhapesi, yathā vivaritabbaṁ tathā vivari, yathā vibhajitabbaṁ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṁ tathā uttānīakāsi, yathā pakāsitabbaṁ tathā pakāsesīti—20.4pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ.

21.1<b>Pañhānaṁ veyyākaraṇenā</b>ti pañhānaṁ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti—21.2pañhānaṁ veyyākaraṇena.

22.1<b>Tosesi brāhmaṇe munī</b>ti.22.2<b>Tosesī</b>ti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi.22.3<b>Brāhmaṇe</b>ti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe.22.4<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so munīti—22.5tosesi brāhmaṇe muni.22.6Tenetaṁ vuccati—

23.1“Tesaṁ buddho pabyākāsi,23.2pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ;23.3Pañhānaṁ veyyākaraṇena,23.4tosesi brāhmaṇe munī”ti.

24.1∥<b>Te tositā cakkhumatā,</b>24.2<b>buddhenādiccabandhunā;</b>24.3<b>Brahmacariyamacariṁsu,</b>24.4<b>varapaññassa santike. </b>

25.1<b>Te tositā cakkhumatā</b>ti.25.2<b>Te</b>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā.25.3<b>Tositā</b>ti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti—25.4te tositā.25.5<b>Cakkhumatā</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā—25.6maṁsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā.25.7Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā …pe…25.8evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti—25.9te tositā cakkhumatā.

26.1<b>Buddhenādiccabandhunā</b>ti.26.2<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti.26.3<b>Ādiccabandhunā</b>ti <b>ādicco</b> vuccati sūriyo.26.4So gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu.26.5Tasmā buddho ādiccabandhūti—26.6buddhenādiccabandhunā.

27.1<b>Brahmacariyamacariṁsū</b>ti brahmacariyaṁ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṁ akiriyā akaraṇaṁ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto.27.2Api ca nippariyāyavasena brahmacariyaṁ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—27.3sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.27.4<b>Brahmacariyamacariṁsū</b>ti brahmacariyaṁ cariṁsu acariṁsu samādāya vattiṁsūti—27.5brahmacariyamacariṁsu.

28.1<b>Varapaññassa santike</b>ti varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa.28.2<b>Santike</b>ti santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti—28.3varapaññassa santike.28.4Tenetaṁ vuccati—

29.1“Te tositā cakkhumatā,29.2buddhenādiccabandhunā;29.3Brahmacariyamacariṁsu,29.4varapaññassa santike”ti.

30.1∥<b>Ekamekassa pañhassa,</b>30.2<b>yathā buddhena desitaṁ;</b>30.3<b>Tathā yo paṭipajjeyya,</b>30.4<b>gacche pāraṁ apārato. </b>

31.1<b>Ekamekassa pañhassā</b>ti ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa …pe…31.2ekamekassa piṅgiyapañhassāti—31.3ekamekassa pañhassa.

32.1<b>Yathā buddhena desitan</b>ti.32.2<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā sayambhū …pe…32.3sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti.32.4<b>Yathā buddhena desitan</b>ti yathā buddhena ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhajitaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—32.5yathā buddhena desitaṁ.

33.1<b>Tathā yo paṭipajjeyyā</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjeyyāti—33.2tathā yo paṭipajjeyya.

34.1<b>Gacche pāraṁ apārato</b>ti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ;34.2apāraṁ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.34.3<b>Gacche pāraṁ apārato</b>ti apārato pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—34.4gacche pāraṁ apārato.34.5Tenetaṁ vuccati—

35.1“Ekamekassa pañhassa,35.2yathā buddhena desitaṁ;35.3Tathā yo paṭipajjeyya,35.4gacche pāraṁ apārato”ti.

36.1∥<b>Apārā pāraṁ gaccheyya,</b>36.2<b>bhāvento maggamuttamaṁ;</b>36.3<b>Maggo so pāraṁ gamanāya,</b>36.4<b>tasmā pārāyanaṁ iti. </b>

37.1<b>Apārā pāraṁ gaccheyyā</b>ti apāraṁ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca;37.2pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe…37.3taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.37.4<b>Apārā pāraṁ gaccheyyā</b>ti apārā pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—37.5apārā pāraṁ gaccheyya.

38.1<b>Bhāvento maggamuttaman</b>ti maggamuttamaṁ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—38.2sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.38.3<b>Maggamuttaman</b>ti maggaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ.38.4<b>Bhāvento</b>ti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti—38.5bhāvento maggamuttamaṁ.

39.1<b>Maggo so pāraṁ gamanāyā</b>ti—

40.1Maggo pantho patho pajjo,40.2añjasaṁ vaṭumāyanaṁ;40.3Nāvā uttarasetu ca,40.4kullo ca bhisi saṅkamo.

41.1<b>Pāraṁ gamanāyā</b>ti pāraṁ gamanāya pāraṁ sampāpanāya pāraṁ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti—41.2maggo so pāraṁ gamanāya.

42.1<b>Tasmā pārāyanaṁ itī</b>ti.42.2<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā.42.3Pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ.42.4Ayanaṁ vuccati maggo.42.5<b>Itī</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ itīti—42.6tasmā pārāyanaṁ iti.42.7Tenetaṁ vuccati—

43.1“Apārā pāraṁ gaccheyya,43.2bhāvento maggamuttamaṁ;43.3Maggo so pāraṁ gamanāya,43.4tasmā pārāyanaṁ itī”ti.

43.5Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo.