1.1∥<b>Anejaṁ mūladassāviṁ,</b>1.2(iccāyasmā puṇṇako)1.3<b>Atthi pañhena āgamaṁ;</b>1.4<b>Kiṁnissitā isayo manujā,</b>1.5<b>Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;</b>1.6<b>Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,</b>1.7<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ. </b>

2.1<b>Anejaṁ mūladassāvin</b>ti ejā vuccati taṇhā.2.2Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.2.3Tasmā buddho anejo.2.4Ejāya pahīnattā anejo.2.5Bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhatīti—2.6anejaṁ.2.7<b>Mūladassāvin</b>ti bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvī.

3.1Tīṇi akusalamūlāni—3.2lobho akusalamūlaṁ, doso akusalamūlaṁ, moho akusalamūlaṁ.

4.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—4.2“tīṇimāni, bhikkhave, nidānāni kammānaṁ samudayāya.4.3Katamāni tīṇi?4.4Lobho nidānaṁ kammānaṁ samudayāya, doso nidānaṁ kammānaṁ samudayāya, moho nidānaṁ kammānaṁ samudayāya.4.5Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo.4.6Atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo niraye tiracchānayoniyā pettivisaye attabhāvābhinibbattiyā”.4.7Imāni tīṇi akusalamūlānīti bhagavā jānāti passati.4.8Evampi bhagavā mūladassāvī …pe…4.9samudayadassāvī.4.10Tīṇi kusalamūlāni—4.11alobho kusalamūlaṁ, adoso kusalamūlaṁ, amoho kusalamūlaṁ.

5.1Vuttañhetaṁ bhagavatā—5.2“tīṇimāni …pe…5.3na, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo.5.4Atha kho, bhikkhave, alobhajena kammena adosajena kammena amohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo deve ca manusse ca attabhāvābhinibbattiyā”.5.5Imāni tīṇi kusalamūlānīti bhagavā jānāti passati.5.6Evampi bhagavā mūladassāvī …pe…5.7samudayadassāvī.

6.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—6.2“ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā akusalapakkhikā sabbe te avijjāmūlakā avijjāsamosaraṇā avijjāsamugghātā”.6.3Sabbe te samugghātaṁ gacchantīti bhagavā jānāti passati.6.4Evampi bhagavā mūladassāvī …pe…6.5samudayadassāvī.

7.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—7.2“ye keci, bhikkhave, dhammā kusalā kusalabhāgiyā kusalapakkhikā, sabbe te appamādamūlakā appamādasamosaraṇā.7.3Appamādo tesaṁ dhammānaṁ aggamakkhāyatī”ti bhagavā jānāti passati.7.4Evampi bhagavā mūladassāvī …pe…7.5samudayadassāvī.

8.1Atha vā bhagavā jānāti passati.8.2“Avijjā mūlaṁ saṅkhārānaṁ, saṅkhārā mūlaṁ viññāṇassa, viññāṇaṁ mūlaṁ nāmarūpassa, nāmarūpaṁ mūlaṁ saḷāyatanassa, saḷāyatanaṁ mūlaṁ phassassa, phasso mūlaṁ vedanāya, vedanā mūlaṁ taṇhāya, taṇhā mūlaṁ upādānassa, upādānaṁ mūlaṁ bhavassa, bhavo mūlaṁ jātiyā, jāti mūlaṁ jarāmaraṇassā”ti—8.3bhagavā jānāti passati.8.4Evampi bhagavā mūladassāvī …pe…8.5samudayadassāvī.

9.1Atha vā bhagavā jānāti passati.9.2“Cakkhu mūlaṁ cakkhurogānaṁ, sotaṁ mūlaṁ sotarogānaṁ, ghānaṁ mūlaṁ ghānarogānaṁ, jivhā mūlaṁ jivhārogānaṁ, kāyo mūlaṁ kāyarogānaṁ, mano mūlaṁ cetasikānaṁ dukkhānan”ti—9.3bhagavā jānāti passati.9.4Evampi bhagavā mūladassāvī hetudassāvī nidānadassāvī sambhavadassāvī pabhavadassāvī samuṭṭhānadassāvī āhāradassāvī ārammaṇadassāvī paccayadassāvī samudayadassāvīti—9.5anejaṁ mūladassāvī.

10.1<b>Iccāyasmā puṇṇako</b>ti <b>iccā</b>ti padasandhi …pe…10.2āyasmā puṇṇako.

11.1∥<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṁ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṁ sotukāmo āgatomhīti—11.2evampi atthi pañhena āgamaṁ.11.3Atha vā pañhatthikānaṁ pañhaṁ pucchitukāmānaṁ pañhaṁ sotukāmānaṁ āgamanaṁ abhikkamanaṁ upasaṅkamanaṁ payirupāsanaṁ atthīti—11.4evampi atthi pañhena āgamaṁ.11.5Atha vā pañhāgamo tuyhaṁ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto.11.6Mayā pucchitaṁ kathetuṁ visajjetuṁ vahassetaṁ bhāranti—11.7evampi atthi pañhena āgamaṁ.

12.1<b>Kiṁ nissitā isayo manujā</b>ti kiṁ nissitā āsitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā.12.2<b>Isayo</b>ti isināmakā ye keci isipabbajjaṁ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā.12.3<b>Manujā</b>ti manussā vuccantīti—12.4kiṁ nissitā isayo manujā.

13.1<b>Khattiyā brāhmaṇā devatānan</b>ti.13.2<b>Khattiyā</b>ti ye keci khattiyajātikā.13.3<b>Brāhmaṇā</b>ti ye keci bhovādikā.13.4<b>Devatānan</b>ti ājīvakasāvakānaṁ ājīvakā devatā, nigaṇṭhasāvakānaṁ nigaṇṭhā devatā, jaṭilasāvakānaṁ jaṭilā devatā, paribbājakasāvakānaṁ paribbājakā devatā, aviruddhakasāvakānaṁ aviruddhakā devatā, hatthivatikānaṁ hatthī devatā, assavatikānaṁ assā devatā, govatikānaṁ gāvo devatā, kukkuravatikānaṁ kukkurā devatā, kākavatikānaṁ kākā devatā, vāsudevavatikānaṁ vāsudevo devatā, baladevavatikānaṁ baladevo devatā, puṇṇabhaddavatikānaṁ puṇṇabhaddo devatā, maṇibhaddavatikānaṁ maṇibhaddo devatā, aggivatikānaṁ aggi devatā, nāgavatikānaṁ nāgā devatā, supaṇṇavatikānaṁ supaṇṇā devatā, yakkhavatikānaṁ yakkhā devatā, asuravatikānaṁ asurā devatā, gandhabbavatikānaṁ gandhabbā devatā, mahārājavatikānaṁ mahārājāno devatā, candavatikānaṁ cando devatā, sūriyavatikānaṁ sūriyo devatā, indavatikānaṁ indo devatā, brahmavatikānaṁ brahmā devatā, devavatikānaṁ devo devatā, disāvatikānaṁ disā devatā, ye yesaṁ dakkhiṇeyyā te tesaṁ devatāti—13.5khattiyabrāhmaṇā devatānaṁ.

14.1<b>Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke</b>ti <b>yaññaṁ</b> vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ vatthaṁ yānaṁ mālāgandhavilepanaṁ seyyāvasathapadīpeyyaṁ.14.2<b>Yaññamakappayiṁsū</b>ti yepi yaññaṁ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ vatthaṁ yānaṁ mālāgandhavilepanaṁ seyyāvasathapadīpeyyaṁ, tepi yaññaṁ kappenti.14.3Yepi yaññaṁ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe…14.4seyyāvasathapadīpeyyaṁ, tepi yaññaṁ kappenti.14.5Yepi yaññaṁ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe…14.6seyyāvasathapadīpeyyaṁ, tepi yaññaṁ kappenti.14.7<b>Puthū</b>ti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū.14.8Kathaṁ yaññā vā ete puthū?14.9Bahukānaṁ ete yaññā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā annaṁ pānaṁ vatthaṁ yānaṁ mālaṁ gandhaṁ vilepanaṁ seyyāvasathapadīpeyyaṁ—14.10evaṁ yaññā vā ete puthū.

15.1Kathaṁ yaññayājakā vā ete puthū?15.2Bahukā ete yaññayājakā khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca—15.3evaṁ yaññayājakā vā ete puthū.

16.1Kathaṁ dakkhiṇeyyā vā ete puthū?16.2Bahukā ete dakkhiṇeyyā puthū samaṇabrāhmaṇā kapaṇaddhikavanibbakayācakā—16.3evaṁ dakkhiṇeyyā vā ete puthū.16.4<b>Idha loke</b>ti manussaloketi yaññamakappayiṁsu—16.5puthūdha loke.

17.1<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan</b>ti.17.2<b>Pucchā</b>ti tisso pucchā—17.3adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā.17.4Katamā adiṭṭhajotanā pucchā?17.5Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṁ pucchati—17.6ayaṁ adiṭṭhajotanā pucchā.

18.1Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā?18.2Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ.18.3Aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati—18.4ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā.

19.1Katamā vimaticchedanā pucchā?19.2Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto—19.3“evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti.19.4So vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati—19.5ayaṁ vimaticchedanā pucchā.19.6Imā tisso pucchā.

20.1Aparāpi tisso pucchā—20.2manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā.20.3Katamā manussapucchā?20.4Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti—20.5ayaṁ manussapucchā.

21.1Katamā amanussapucchā?21.2Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti—21.3ayaṁ amanussapucchā.

22.1Katamā nimmitapucchā?22.2Yaṁ bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ, so nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati;22.3bhagavā visajjeti—22.4ayaṁ nimmitapucchā.22.5Imā tisso pucchā.

23.1Aparāpi tisso pucchā—23.2attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā.23.3Aparāpi tisso pucchā—23.4diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā.23.5Aparāpi tisso pucchā—23.6anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā.23.7Aparāpi tisso pucchā—23.8atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā.23.9Aparāpi tisso pucchā—23.10ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā.23.11Aparāpi tisso pucchā—23.12kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā.23.13Aparāpi tisso pucchā—23.14khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā.23.15Aparāpi tisso pucchā—23.16satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā.23.17Aparāpi tisso pucchā—23.18indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā.23.19Aparāpi tisso pucchā—23.20maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā.

24.1<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ “kathayassu me”ti pucchāmi taṁ.24.2<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti—24.3yadidaṁ bhagavāti.24.4<b>Brūhi metan</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—24.5pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ.24.6Tenāha so brāhmaṇo—

25.1“Anejaṁ mūladassāviṁ,25.2(iccāyasmā puṇṇako)25.3Atthi pañhena āgamaṁ;25.4Kiṁ nissitā isayo manujā,25.5Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;25.6Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,25.7Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan”ti.

26.1∥<b>Ye kecime isayo manujā,</b>26.2(puṇṇakāti bhagavā)26.3<b>Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;</b>26.4<b>Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,</b>26.5<b>Āsīsamānā puṇṇaka itthattaṁ;</b>26.6<b>Jaraṁ sitā yaññamakappayiṁsu. </b>

27.1<b>Ye kecime isayo manujā</b>ti.27.2<b>Ye kecī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—27.3ye kecīti.27.4<b>Isayo</b>ti isināmakā ye keci isipabbajjaṁ pabbajitā ājīvakā nigaṇṭhā jaṭilā tāpasā.27.5<b>Manujā</b>ti manussā vuccantīti—27.6ye kecime isayo manujā puṇṇakāti bhagavā.

28.1<b>Khattiyā brāhmaṇā devatānan</b>ti.28.2<b>Khattiyā</b>ti ye keci khattiyajātikā.28.3<b>Brāhmaṇā</b>ti ye keci bhovādikā.28.4<b>Devatānan</b>ti ājīvakasāvakānaṁ ājīvakā devatā …pe…28.5disāvatikānaṁ disā devatā.28.6Ye yesaṁ dakkhiṇeyyā, te tesaṁ devatāti—28.7khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ.

29.1<b>Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke</b>ti.29.2<b>Yaññaṁ</b> vuccati deyyadhammo cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe… seyyāvasathapadīpeyyaṁ.29.3<b>Yaññamakappayiṁsū</b>ti yepi yaññaṁ esanti gavesanti pariyesanti …pe… seyyāvasathapadīpeyyaṁ, tepi yaññaṁ kappenti.29.4<b>Puthū</b>ti yaññā vā ete puthū, yaññayājakā vā ete puthū, dakkhiṇeyyā vā ete puthū …pe… evaṁ dakkhiṇeyyā vā ete puthū.29.5<b>Idha loke</b>ti manussaloketi yaññamakappayiṁsu—29.6puthūdha loke.

30.1<b>Āsīsamānā puṇṇaka itthattan</b>ti.30.2<b>Āsīsamānā</b>ti rūpapaṭilābhaṁ āsīsamānā, saddapaṭilābhaṁ āsīsamānā, gandhapaṭilābhaṁ āsīsamānā, rasapaṭilābhaṁ āsīsamānā, phoṭṭhabbapaṭilābhaṁ āsīsamānā, puttapaṭilābhaṁ āsīsamānā, dārapaṭilābhaṁ āsīsamānā, dhanapaṭilābhaṁ āsīsamānā, yasapaṭilābhaṁ āsīsamānā, issariyapaṭilābhaṁ āsīsamānā, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsamānā, brāhmaṇamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsamānā, gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsamānā, cātumahārājikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsamānā, tāvatiṁsesu devesu yāmesu devesu tusitesu devesu nimmānaratīsu devesu paranimmitavasavattīsu devesu brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā.

31.1<b>Puṇṇaka itthattan</b>ti ettha attabhāvābhinibbattiṁ āsīsamānā ettha khattiyamahāsālakule attabhāvābhinibbattiṁ āsīsamānā …pe…31.2ettha brahmakāyikesu devesu attabhāvābhinibbattiṁ āsīsamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti āsīsamānā—31.3puṇṇaka itthattaṁ.

32.1<b>Jaraṁ sitā yaññamakappayiṁsū</b>ti jarānissitā byādhinissitā maraṇanissitā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā.32.2Yadeva te jātinissitā tadeva te jarānissitā.32.3Yadeva te jarānissitā tadeva te byādhinissitā.32.4Yadeva te byādhinissitā tadeva te maraṇanissitā.32.5Yadeva te maraṇanissitā tadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā.32.6Yadeva te sokaparidevadukkhadomanassupāyāsanissitā tadeva te gatinissitā.32.7Yadeva te gatinissitā tadeva te upapattinissitā.32.8Yadeva te upapattinissitā tadeva te paṭisandhinissitā.32.9Yadeva te paṭisandhinissitā tadeva te bhavanissitā.32.10Yadeva te bhavanissitā tadeva te saṁsāranissitā.32.11Yadeva te saṁsāranissitā tadeva te vaṭṭanissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—32.12jaraṁ sitā yaññamakappayiṁsu.32.13Tenāha bhagavā—

33.1“Ye kecime isayo manujā,33.2(puṇṇakāti bhagavā)33.3Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;33.4Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,33.5Āsīsamānā puṇṇaka itthattaṁ;33.6Jaraṁ sitā yaññamakappayiṁsū”ti.

34.1∥<b>Ye kecime isayo manujā,</b>34.2(iccāyasmā puṇṇako)34.3<b>Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;</b>34.4<b>Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,</b>34.5<b>Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;</b>34.6<b>Atāruṁ jātiñca jarañca mārisa,</b>34.7<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ. </b>

35.1<b>Ye kecime isayo manujā</b>ti.35.2<b>Ye kecī</b>ti …pe….

36.1<b>Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā</b>ti.36.2<b>Kaccisū</b>ti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā—36.3“evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—36.4kaccisu.36.5<b>Te</b>ti yaññayājakā vuccanti.36.6<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—36.7kaccisu te bhagavā.36.8<b>Yaññapathe appamattā</b>ti yaññoyeva vuccati yaññapatho.36.9Yathā ariyamaggo ariyapatho devamaggo devapatho brahmamaggo brahmapatho, evameva yaññoyeva vuccati yaññapatho.36.10<b>Appamattā</b>ti yaññapathe appamattā sakkaccakārino sātaccakārino aṭṭhitakārino anolīnavuttino anikkhittacchandā anikkhittadhurā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti—36.11tepi yaññapathe appamattā.36.12Yepi yaññaṁ esanti gavesanti pariyesanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe…36.13seyyāvasathapadīpeyyaṁ sakkaccakārino …pe…36.14tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattā.36.15Yepi yaññaṁ abhisaṅkharonti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe…36.16seyyāvasathapadīpeyyaṁ sakkaccakārino …pe…36.17tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattā.36.18Yepi yaññaṁ denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ …pe…36.19seyyāvasathapadīpeyyaṁ sakkaccakārino …pe…36.20tadadhipateyyā, tepi yaññapathe appamattāti—36.21kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā.

37.1<b>Atāruṁ jātiñca jarañca mārisā</b>ti jarāmaraṇaṁ atariṁsu uttariṁsu patariṁsu samatikkamiṁsu vītivattiṁsu.37.2<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—37.3atāru jātiñca jarañca mārisa.

38.1<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan</b>ti.38.2<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ kathayassu meti—38.3pucchāmi taṁ.38.4<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti—38.5yadidaṁ bhagavāti.38.6<b>Brūhi metan</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—38.7pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ.38.8Tenāha so brāhmaṇo—

39.1“Ye kecime isayo manujā,39.2(iccāyasmā puṇṇako)39.3Khattiyā brāhmaṇā devatānaṁ;39.4Yaññamakappayiṁsu puthūdha loke,39.5Kaccisu te bhagavā yaññapathe appamattā;39.6Atāruṁ jātiñca jarañca mārisa,39.7Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan”ti.

40.1∥<b>Āsīsanti thomayanti abhijappanti juhanti,</b>40.2(puṇṇakāti bhagavā)40.3<b>Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṁ;</b>40.4<b>Te yājayogā bhavarāgarattā,</b>40.5<b>Nātariṁsu jātijaranti brūmi. </b>

41.1<b>Āsīsanti thomayanti abhijappanti juhantī</b>ti.41.2<b>Āsīsantī</b>ti rūpapaṭilābhaṁ āsīsanti, saddapaṭilābhaṁ āsīsanti, gandhapaṭilābhaṁ āsīsanti, rasapaṭilābhaṁ āsīsanti, phoṭṭhabbapaṭilābhaṁ āsīsanti, puttapaṭilābhaṁ āsīsanti, dārapaṭilābhaṁ āsīsanti, dhanapaṭilābhaṁ āsīsanti, yasapaṭilābhaṁ āsīsanti, issariyapaṭilābhaṁ āsīsanti, khattiyamahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsanti, brāhmaṇamahāsālakule …pe…41.3gahapatimahāsālakule attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsanti, cātumahārājikesu devesu …pe… brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṁ āsīsanti icchanti sādiyanti patthayanti pihayantīti—41.4āsīsanti.

42.1<b>Thomayantī</b>ti yaññaṁ vā thomenti phalaṁ vā thomenti dakkhiṇeyye vā thomenti.42.2Kathaṁ yaññaṁ thomenti?42.3Suciṁ dinnaṁ, manāpaṁ dinnaṁ, paṇītaṁ dinnaṁ, kālena dinnaṁ, kappiyaṁ dinnaṁ, viceyya dinnaṁ, anavajjaṁ dinnaṁ, abhiṇhaṁ dinnaṁ dadaṁ cittaṁ pasāditanti—42.4thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṁsanti.42.5Evaṁ yaññaṁ thomenti.

43.1Kathaṁ phalaṁ thomenti?43.2Itonidānaṁ rūpapaṭilābho bhavissati …pe…43.3brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābho bhavissatīti—43.4thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṁsanti.43.5Evaṁ phalaṁ thomenti.

44.1Kathaṁ dakkhiṇeyye thomenti?44.2Dakkhiṇeyyā jātisampannā gottasampannā ajjhāyakā mantadharā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padakā veyyākaraṇā lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayāti, vītarāgā vā rāgavinayāya vā paṭipannā, vītadosā vā dosavinayāya vā paṭipannā, vītamohā vā mohavinayāya vā paṭipannā, saddhāsampannā sīlasampannā samādhisampannā paññāsampannā vimuttisampannā vimuttiñāṇadassanasampannāti—44.3thomenti kittenti vaṇṇenti pasaṁsanti.44.4Evaṁ dakkhiṇeyye thomentīti—44.5āsīsanti thomayanti.

45.1<b>Abhijappantī</b>ti rūpapaṭilābhaṁ abhijappanti, saddapaṭilābhaṁ abhijappanti, gandhapaṭilābhaṁ abhijappanti, rasapaṭilābhaṁ abhijappanti …pe…45.2brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṁ abhijappantīti—45.3āsīsanti thomayanti abhijappanti.45.4<b>Juhantī</b>ti juhanti denti yajanti pariccajanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ annaṁ pānaṁ vatthaṁ yānaṁ mālāgandhavilepanaṁ seyyāvasathapadīpeyyanti—45.5āsīsanti thomayanti abhijappanti juhanti puṇṇakāti bhagavā.

46.1<b>Kāmābhijappanti paṭicca lābhan</b>ti rūpapaṭilābhaṁ paṭicca kāme abhijappanti, saddapaṭilābhaṁ paṭicca kāme abhijappanti …pe…46.2brahmakāyikesu devesu attabhāvapaṭilābhaṁ paṭicca kāme abhijappanti pajappantīti—46.3kāmābhijappanti paṭicca lābhaṁ.

47.1<b>Te yājayogā bhavarāgarattā nātariṁsu jātijaranti brūmī</b>ti47.2<b>te</b>ti yaññayājakā vuccanti,47.3<b>yājayogā</b>ti yājayogesu yuttā payuttā āyuttā samāyuttā taccaritā tabbahulā taggarukā tanninnā tappoṇā tappabbhārā tadadhimuttā tadadhipateyyāti—47.4te yājayogā,47.5<b>bhavarāgarattā</b>ti bhavarāgo vuccati yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṁ.47.6Bhavarāgena bhavesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti—47.7te yājayogā bhavarāgarattā.

48.1<b>Nātariṁsu jātijaranti brūmī</b>ti te yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṁ nātariṁsu na uttariṁsu na patariṁsu na samatikkamiṁsu na vītivattiṁsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṁsārapathe parivattanti.48.2Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti;48.3brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—48.4te yājayogā bhavarāgarattā nātariṁsu jātijaranti brūmi.48.5Tenāha bhagavā—

49.1“Āsīsanti thomayanti abhijappanti juhanti,49.2(puṇṇakāti bhagavā)49.3Kāmābhijappanti paṭicca lābhaṁ;49.4Te yājayogā bhavarāgarattā,49.5Nātariṁsu jātijaranti brūmī”ti.

50.1∥<b>Te ce nātariṁsu yājayogā,</b>50.2(iccāyasmā puṇṇako)50.3<b>Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;</b>50.4<b>Atha ko carahi devamanussaloke,</b>50.5<b>Atāri jātiñca jarañca mārisa;</b>50.6<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ. </b>

51.1<b>Te ce nātariṁsu yājayogā</b>ti te yaññayājakā yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṁ nātariṁsu na uttariṁsu na patariṁsu na samatikkamiṁsu na vītivattiṁsu, jātijarāmaraṇā anikkhantā anissaṭā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe parivattanti antosaṁsārapathe parivattanti.51.2Jātiyā anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti—51.3te ce nātariṁsu yājayogā.

52.1<b>Iccāyasmā puṇṇako</b>ti.52.2Iccāti padasandhi …pe…52.3āyasmā puṇṇako.

53.1<b>Yaññehi jātiñca jarañca mārisā</b>ti.53.2<b>Yaññehī</b>ti yaññehi pahūtehi yaññehi vividhehi yaññehi puthūhi.53.3<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—53.4yaññehi jātiñca jarañca mārisa.

54.1<b>Atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisā</b>ti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattayi.54.2<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—54.3atha ko carahi devamanussaloke, atāri jātiñca jarañca mārisa.

55.1<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan</b>ti.55.2<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ kathayassu metanti—55.3pucchāmi taṁ.55.4<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti—55.5yadidaṁ bhagavāti.55.6<b>Brūhi metan</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—55.7pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ.55.8Tenāha so brāhmaṇo—

56.1“Te ce nātariṁsu yājayogā,56.2(iccāyasmā puṇṇako)56.3Yaññehi jātiñca jarañca mārisa;56.4Atha ko carahi devamanussaloke,56.5Atāri jātiñca jarañca mārisa;56.6Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan”ti.

57.1∥<b>Saṅkhāya lokasmi paroparāni,</b>57.2(puṇṇakāti bhagavā)57.3<b>Yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke;</b>57.4<b>Santo vidhūmo anīgho nirāso,</b>57.5<b>Atāri so jātijaranti brūmi. </b>

58.1<b>Saṅkhāya lokasmi paroparānī</b>ti saṅkhā vuccati ñāṇaṁ yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.58.2<b>Paroparānī</b>ti58.3<b>oraṁ</b> vuccati sakattabhāvo,58.4<b>paraṁ</b> vuccati parattabhāvo58.5<b>oraṁ</b> vuccati sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ, paraṁ vuccati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ;58.6oraṁ vuccati cha ajjhattikāni āyatanāni, paraṁ vuccati cha bāhirāni āyatanāni.58.7Oraṁ vuccati manussaloko, paraṁ vuccati devaloko;58.8oraṁ vuccati kāmadhātu, paraṁ vuccati rūpadhātu arūpadhātu;58.9oraṁ vuccati kāmadhātu rūpadhātu, paraṁ vuccati arūpadhātu.58.10<b>Saṅkhāya lokasmi paroparānī</b>ti paroparāni aniccato saṅkhāya dukkhato rogato gaṇḍato …pe…58.11nissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—58.12saṅkhāya lokasmi paroparāni.58.13<b>Puṇṇakāti bhagavā</b>ti.58.14<b>Puṇṇakā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.58.15<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe…58.16yadidaṁ bhagavāti—58.17puṇṇakāti bhagavā.

59.1<b>Yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke</b>ti.59.2<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa.59.3<b>Iñjitan</b>ti taṇhiñjitaṁ diṭṭhiñjitaṁ māniñjitaṁ kilesiñjitaṁ kāmiñjitaṁ.59.4Yassime iñjitā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā.59.5<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā.59.6<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—59.7yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke.

60.1∥<b>Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</b>ti.60.2<b>Santo</b>ti rāgassa santattā santo, dosassa …pe… mohassa … kodhassa … upanāhassa … makkhassa … sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti santo;60.3<b>vidhūmo</b>ti kāyaduccaritaṁ vidhūmitaṁ vidhamitaṁ sositaṁ visositaṁ byantīkataṁ, vacīduccaritaṁ …pe…60.4manoduccaritaṁ vidhūmitaṁ vidhamitaṁ sositaṁ visositaṁ byantīkataṁ, rāgo … doso … moho vidhūmito vidhamito sosito visosito byantīkato, kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṁ … māyā … sāṭheyyaṁ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā vidhūmitā vidhamitā sositā visositā byantīkatā.60.5Atha vā kodho vuccati dhūmo—

61.1∥Māno hi te brāhmaṇa khāribhāro,61.2Kodho dhūmo bhasmani mosavajjaṁ;61.3Jivhā sujā hadayaṁ jotiṭṭhānaṁ,61.4Attā sudanto purisassa joti.

62.1∥Api ca dasahākārehi kodho jāyati—62.2anatthaṁ me acarīti kodho jāyati, anatthaṁ me caratīti kodho jāyati, anatthaṁ me carissatīti kodho jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṁ acari, anatthaṁ carati, anatthaṁ carissatīti kodho jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari, atthaṁ carati, atthaṁ carissatīti kodho jāyati, aṭṭhāne vā pana kodho jāyati.62.3Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—62.4ayaṁ vuccati kodho.

63.1Api ca kodhassa adhimattaparittatā veditabbā.63.2Atthi kañci kālaṁ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti, na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti.63.3Atthi kañci kālaṁ kodho mukhakulānavikulānamatto hoti, na ca tāva hanusañcopano hoti.63.4Atthi kañci kālaṁ kodho hanusañcopanamatto hoti, na ca tāva pharusavācaṁ nicchāraṇo hoti.63.5Atthi kañci kālaṁ kodho pharusavācaṁ nicchāraṇamatto hoti, na ca tāva disāvidisānuvilokano hoti.63.6Atthi kañci kālaṁ kodho disāvidisānuvilokanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti.63.7Atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabbhukkiraṇo hoti.63.8Atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaabbhukkiraṇamatto hoti, na ca tāva daṇḍasatthaabhinipātano hoti.63.9Atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthaabhinipātanamatto hoti, na ca tāva chinnavicchinnakaraṇo hoti.63.10Atthi kañci kālaṁ kodho chinnavicchinnakaraṇamatto hoti, na ca tāva sambhañjanapalibhañjano hoti.63.11Atthi kañci kālaṁ kodho sambhañjanapalibhañjanamatto hoti, na ca tāva aṅgamaṅgaapakaḍḍhano hoti.63.12Atthi kañci kālaṁ kodho aṅgamaṅgaapakaḍḍhanamatto hoti, na ca tāva jīvitāvoropano hoti.63.13Atthi kañci kālaṁ kodho jīvitāvoropanamatto hoti, na ca tāva sabbacāgapariccāgāya saṇṭhito hoti.63.14Yato kodho paraṁ puggalaṁ ghātetvā attānaṁ ghāteti, ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullapatto hoti.63.15Yassa so hoti kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so vuccati—63.16vidhūmo.

64.1Kodhassa pahīnattā vidhūmo, kodhavatthussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa pariññātattā vidhūmo, kodhahetussa upacchinnattā vidhūmo.

65.1<b>Anīgho</b>ti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā.65.2Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho.

66.1<b>Nirāso</b>ti <b>āsā</b> vuccati taṇhā.66.2Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.66.3Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso.66.4<b>Jātī</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho.66.5<b>Jarā</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko.66.6<b>Santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</b>ti yo santo ca vidhūmo ca anīgho ca nirāso ca, so jātijarāmaraṇaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—66.7santo vidhūmo anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.66.8Tenāha bhagavā—

67.1“Saṅkhāya lokasmi paroparāni,67.2(puṇṇakāti bhagavā)67.3Yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke;67.4Santo vidhūmo anīgho nirāso,67.5Atāri so jātijaranti brūmī”ti.

68.1Sahagāthāpariyosānā …pe…68.2pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno nisinno hoti—68.3“satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī”ti.

68.4Puṇṇakamāṇavapucchāniddeso tatiyo.