0.1Cūḷaniddesa
0.2Pārāyanavagganiddesa
0.3Pucchāniddesa

0.44. Mettagūmāṇavapucchāniddesa

1.1Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ,1.2(iccāyasmā mettagū)1.3Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ;1.4Kuto nu dukkhā samudāgatā ime,1.5Ye keci lokasmimanekarūpā.

2.1Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metanti.2.2Pucchāmīti tisso pucchā—2.3adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā.2.4Katamā adiṭṭhajotanā pucchā?2.5Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ.2.6Tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtatthāya vibhāvanatthāya pañhaṁ pucchati—2.7ayaṁ adiṭṭhajotanā pucchā.

3.1Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā?3.2Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ.3.3Aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati—3.4ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā.

4.1Katamā vimaticchedanā pucchā?4.2Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto—4.3“evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti?4.4So vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati—4.5ayaṁ vimaticchedanā pucchā.4.6Imā tisso pucchā.

5.1Aparāpi tisso pucchā—5.2manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā.5.3Katamā manussapucchā?5.4Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti—5.5ayaṁ manussapucchā.

6.1Katamā amanussapucchā?6.2Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmā pucchanti, devā pucchanti—6.3ayaṁ amanussapucchā.

7.1Katamā nimmitapucchā?7.2Bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ.7.3So nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati.7.4Bhagavā visajjeti.7.5Ayaṁ nimmitapucchā.7.6Imā tisso pucchā.

8.1Aparāpi tisso pucchā—8.2attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā …pe…8.3aparāpi tisso pucchā—8.4diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.5anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.6atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.7ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā … aparāpi tisso pucchā—8.8kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.9khandhapucchā, dhātupucchā āyatanapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.10satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.11indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā … aparāpi tisso pucchā—8.12maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā ….

9.1Pucchāmi tanti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ “kathayassu me”ti pucchāmi taṁ.9.2Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti—9.3yadidaṁ bhagavāti.9.4Brūhi metanti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—9.5pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ.

10.1Iccāyasmā mettagūti iccāti padasandhi …pe…10.2iccāyasmā mettagū.

11.1Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattanti.11.2Vedagūti taṁ maññāmi, bhāvitattoti taṁ maññāmi, evaṁ jānāmi, evaṁ ājānāmi evaṁ paṭijānāmi evaṁ paṭivijjhāmi.11.3Vedagū bhāvitattoti kathañca bhagavā vedagū?11.4Vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ …pe…11.5dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.11.6Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.11.7Vedānaṁ vā antagatoti vedagū;11.8vedehi vā antagatoti vedagū;11.9sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū;11.10sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā viditā hoti, sīlabbataparāmāso vidito hoti, rāgo doso moho māno vidito hoti, viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

12.1Vedāni viceyya kevalāni,12.2(sabhiyāti bhagavā)12.3Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ;12.4Sabbavedanāsu vītarāgo,12.5Sabbaṁ vedamaticca vedagū soti.

13.1Evaṁ bhagavā vedagū.

14.1Kathaṁ bhagavā bhāvitatto?14.2Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno bhāvitaiddhipādo bhāvitaindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.14.3Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ, aparitto mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti.

15.1Cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano;15.2upekkhako viharati sato sampajāno.15.3Sotena saddaṁ sutvā, ghānena gandhaṁ ghāyitvā, jivhāya rasaṁ sāyitvā, kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā, manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano;15.4upekkhako viharati sato sampajāno.

16.1Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpaṁ rūpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti.16.2Tassa ṭhitova kāyo hoti, ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.16.3Cakkhunā kho paneva rūpaṁ disvā amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso.16.4Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.16.5Sotena saddaṁ sutvā …pe…16.6ghānena gandhaṁ ghāyitvā … jivhāya rasaṁ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … manasā dhammaṁ viññāya manāpaṁ nābhigijjhati nābhihaṁsati na rāgaṁ janeti.16.7Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.16.8Manasāyeva kho pana dhammaṁ viññāya amanāpaṁ na maṅku hoti.16.9Appatiṭṭhitacitto alīnamanaso abyāpannacetaso tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

17.1Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.17.2Sotena saddaṁ sutvā …pe…17.3manasā dhammaṁ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.

18.1Cakkhunā rūpaṁ disvā rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.18.2Sotena saddaṁ sutvā …pe…18.3manasā dhammaṁ viññāya rajanīye na rajjati, dussanīye na dussati, mohanīye na muyhati, kopanīye na kuppati, madanīye na majjati, kilesanīye na kilissati.

19.1Diṭṭhe diṭṭhamatto, sute sutamatto, mute mutamatto, viññāte viññātamatto.19.2Diṭṭhe na limpati, sute na limpati, mute na limpati, viññāte na limpati.19.3Diṭṭhe anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.19.4Sute …pe…19.5mute … viññāte anūpayo anapāyo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati.

20.1Saṁvijjati bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā rūpaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.20.2Saṁvijjati bhagavato sotaṁ, suṇāti bhagavā sotena saddaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.20.3Saṁvijjati bhagavato ghānaṁ, ghāyati bhagavā ghānena gandhaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.20.4Saṁvijjati bhagavato jivhā, sāyati bhagavā jivhāya rasaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.20.5Saṁvijjati bhagavato kāyo, phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.20.6Saṁvijjati bhagavato mano, vijānāti bhagavā manasā dhammaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā.

21.1Cakkhu rūpārāmaṁ rūparataṁ rūpasammuditaṁ, taṁ bhagavato dantaṁ guttaṁ rakkhitaṁ saṁvutaṁ;21.2tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.21.3Sotaṁ saddārāmaṁ saddarataṁ …pe…21.4ghānaṁ gandhārāmaṁ gandharataṁ … jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā, sā bhagavato dantā guttā rakkhitā saṁvutā;21.5tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.21.6Kāyo phoṭṭhabbārāmo phoṭṭhabbarato phoṭṭhabbasammudito … mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito, so bhagavato danto gutto rakkhito saṁvuto;21.7tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti—

22.1“Dantaṁ nayanti samitiṁ,22.2dantaṁ rājābhirūhati;22.3Danto seṭṭho manussesu,22.4yotivākyaṁ titikkhati.
23.1Varamassatarā dantā,23.2ājānīyā ca sindhavā;23.3Kuñjarā ca mahānāgā,23.4attadanto tato varaṁ.
24.1Na hi etehi yānehi,24.2gaccheyya agataṁ disaṁ;24.3Yathāttanā sudantena,24.4danto dantena gacchati.
25.1Vidhāsu na vikampanti,25.2vippamuttā punabbhavā;25.3Dantabhūmiṁ anuppattā,25.4te loke vijitāvino.
26.1Yassindriyāni bhāvitāni,26.2Ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke;26.3Nibbijjha imaṁ parañca lokaṁ,26.4Kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa danto”ti.

27.1Evaṁ bhagavā bhāvitattoti maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ.

28.1Kuto nu dukkhā samudāgatā imeti.28.2Kuto nūti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā—28.3“evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—28.4kuto nu.28.5Dukkhāti jātidukkhaṁ, jarādukkhaṁ, byādhidukkhaṁ, maraṇadukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ, mānusikaṁ dukkhaṁ, gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhaṭṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ, jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ, jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ, attūpakkamaṁ dukkhaṁ, parūpakkamaṁ dukkhaṁ, dukkhadukkhaṁ, saṅkhāradukkhaṁ, vipariṇāmadukkhaṁ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ, mātumaraṇaṁ dukkhaṁ, pitumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ, puttamaraṇaṁ dukkhaṁ, dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ, ñātibyasanaṁ dukkhaṁ, rogabyasanaṁ dukkhaṁ, bhogabyasanaṁ dukkhaṁ, sīlabyasanaṁ dukkhaṁ, diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ;28.6yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—28.7ime vuccanti dukkhā.28.8Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti, imesaṁ dukkhānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati nidānaṁ pucchati sambhavaṁ pucchati pabhavaṁ pucchati samuṭṭhānaṁ pucchati āhāraṁ pucchati ārammaṇaṁ pucchati paccayaṁ pucchati samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—28.9kuto nu dukkhā samudāgatā ime.

29.1Ye keci lokasmimanekarūpāti.29.2Ye kecīti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—29.3ye kecīti.29.4Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.29.5Anekarūpāti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti—29.6ye keci lokasmimanekarūpā.29.7Tenāha so brāhmaṇo—

30.1“Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ,30.2(iccāyasmā mettagū)30.3Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ;30.4Kuto nu dukkhā samudāgatā ime,30.5Ye keci lokasmimanekarūpā”ti.

31.1Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi,31.2(mettagūti bhagavā)31.3Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ;31.4Upadhinidānā pabhavanti dukkhā,31.5Ye keci lokasmimanekarūpā.

32.1Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasīti.32.2Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.32.3Pabhavaṁ apucchasīti dukkhassa mūlaṁ pucchasi hetuṁ pucchasi nidānaṁ pucchasi sambhavaṁ pucchasi pabhavaṁ pucchasi samuṭṭhānaṁ pucchasi āhāraṁ pucchasi ārammaṇaṁ pucchasi paccayaṁ pucchasi samudayaṁ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti—32.4dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi.32.5Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.32.6Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—32.7mettagūti bhagavā.

33.1Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānanti.33.2Tanti dukkhassa mūlaṁ pavakkhāmi hetuṁ pavakkhāmi nidānaṁ pavakkhāmi sambhavaṁ pavakkhāmi pabhavaṁ pavakkhāmi samuṭṭhānaṁ pavakkhāmi āhāraṁ pavakkhāmi ārammaṇaṁ pavakkhāmi paccayaṁ pavakkhāmi samudayaṁ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti—33.3taṁ te pavakkhāmi.33.4Yathā pajānanti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto.33.5Na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ taṁ kathayissāmīti—33.6taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.

34.1Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti.34.2Upadhīti dasa upadhī—34.3taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṁ dukkhamanaṭṭhena upadhi.34.4Ime vuccanti dasa upadhī.34.5Dukkhāti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ …pe…34.6diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ.34.7Yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—34.8ime vuccanti dukkhā.34.9Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti—34.10upadhinidānā pabhavanti dukkhā.

35.1Ye keci lokasmimanekarūpāti.35.2Ye kecīti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—35.3ye kecīti.35.4Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.35.5Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti—35.6ye keci lokasmimanekarūpā.35.7Tenāha bhagavā—

36.1“Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi,36.2(mettagūti bhagavā)36.3Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ;36.4Upadhinidānā pabhavanti dukkhā,36.5Ye keci lokasmimanekarūpā”ti.

37.1Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,37.2Punappunaṁ dukkhamupeti mando;37.3Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,37.4Dukkhassa jātippabhavānupassī.

38.1Yo ve avidvā upadhiṁ karotīti.38.2Yoti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.38.3Avidvāti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño.38.4Upadhiṁ karotīti taṇhūpadhiṁ karoti, diṭṭhūpadhiṁ karoti, kilesūpadhiṁ karoti, kammūpadhiṁ karoti, duccaritūpadhiṁ karoti, āhārūpadhiṁ karoti, paṭighūpadhiṁ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—38.5avidvā upadhiṁ karoti.

39.1Punappunaṁ dukkhamupeti mandoti punappunaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—39.2punappunaṁ dukkhamupeti.39.3Mandoti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti—39.4punappunaṁ dukkhamupeti mando.

40.1Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirāti.40.2Tasmāti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno upadhīsūti tasmā.40.3Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto,40.4“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…40.5“sabbe dhammā anattā”ti …pe…40.6“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto.40.7Upadhiṁ na kayirāti taṇhūpadhiṁ na kareyya, diṭṭhūpadhiṁ na kareyya, kilesūpadhiṁ na kareyya, duccaritūpadhiṁ na kareyya, āhārūpadhiṁ na kareyya, paṭighūpadhiṁ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—40.8tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā.

41.1Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.41.2Pabhavānupassīti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī.41.3Anupassanā vuccati ñāṇaṁ.41.4Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.41.5Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.41.6So vuccati anupassīti—41.7dukkhassa jātippabhavānupassī.41.8Tenāha bhagavā—

42.1“Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,42.2Punappunaṁ dukkhamupeti mando;42.3Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,42.4Dukkhassa jātippabhavānupassī”ti.

43.1Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,43.2Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;43.3Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ,43.4Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;43.5Taṁ me munī sādhu viyākarohi,43.6Tathā hi te vidito esa dhammo.

44.1Yaṁ taṁ apucchimha akittayī noti yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha.44.2Akittayī noti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—44.3yaṁ taṁ apucchimha akittayī no.

45.1Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttari taṁ pucchāma.45.2Tadiṅgha brūhīti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—45.3aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi.

46.1Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcāti.46.2Kathaṁ nūti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā—46.3“evaṁ nu kho, nanu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—46.4kathaṁ nu.46.5Dhīrāti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino.46.6Oghanti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ.46.7Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho.46.8Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko.46.9Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ.46.10Paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ.

47.1Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcāti dhīrā kathaṁ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti vītivattantīti—47.2kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca.

48.1Taṁ me munī sādhu viyākarohīti.48.2Tanti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi.48.3Munīti monaṁ vuccati ñāṇaṁ.48.4Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.48.5Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto.48.6Tīṇi moneyyāni—48.7kāyamoneyyaṁ vacīmoneyyaṁ manomoneyyaṁ.

49.1Katamaṁ kāyamoneyyaṁ?49.2Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ.49.3Tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ.49.4Kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ.49.5Kāyapariññā kāyamoneyyaṁ.49.6Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ.49.7Kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ.49.8Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ.49.9Idaṁ kāyamoneyyaṁ.

50.1Katamaṁ vacīmoneyyaṁ?50.2Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ.50.3Catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ.50.4Vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ.50.5Vācāpariññā vacīmoneyyaṁ.50.6Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ.50.7Vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ.50.8Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ.50.9Idaṁ vacīmoneyyaṁ.

51.1Katamaṁ manomoneyyaṁ?51.2Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ.51.3Tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ.51.4Cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ.51.5Cittapariññā manomoneyyaṁ.51.6Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ.51.7Citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ.51.8Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṁ.51.9Idaṁ manomoneyyaṁ.

52.1Kāyamuniṁ vacīmuniṁ,52.2manomunimanāsavaṁ;52.3Muniṁ moneyyasampannaṁ,52.4āhu sabbappahāyinaṁ.
53.1Kāyamuniṁ vacīmuniṁ,53.2manomunimanāsavaṁ;53.3Muniṁ moneyyasampannaṁ,53.4āhu ninhātapāpakanti.

54.1Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā.54.2Cha munino—54.3agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti.54.4Katame agāramunino?54.5Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—54.6ime agāramunino.54.7Katame anagāramunino?54.8Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—54.9ime anagāramunino.54.10Satta sekhā sekhamunino.54.11Arahanto asekhamunino.54.12Paccekasambuddhā paccekamunino.54.13Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino.

55.1Na monena munī hoti,55.2mūḷharūpo aviddasu;55.3Yo ca tulaṁva paggayha,55.4varamādāya paṇḍito.
56.1Pāpāni parivajjeti,56.2sa munī tena so muni;56.3Yo munāti ubho loke,56.4muni tena pavuccati.
57.1Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ,57.2Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke;57.3Devamanussehi pūjanīyo,57.4Saṅgajālamaticca so munīti.

58.1Sādhu viyākarohīti taṁ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—58.2taṁ me munī sādhu viyākarohi.58.3Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—58.4tathā hi te vidito esa dhammo.58.5Tenāha so brāhmaṇo—

59.1“Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,59.2Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;59.3Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ,59.4Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;59.5Taṁ me munī sādhu viyākarohi,59.6Tathā hi te vidito esa dhammo”ti.

60.1Kittayissāmi te dhammaṁ,60.2(mettagūti bhagavā)60.3Diṭṭhe dhamme anītihaṁ;60.4Yaṁ viditvā sato caraṁ,60.5Tare loke visattikaṁ.

61.1Kittayissāmi te dhammanti.61.2Dhammanti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṁ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—61.3kittayissāmi te dhammaṁ.61.4Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

62.1Diṭṭhe dhamme anītihanti.62.2Diṭṭhe dhammeti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti …pe…62.3yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti—62.4evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi.62.5Atha vā dukkhe diṭṭhe dukkhaṁ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṁ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṁ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṁ kathayissāmīti—62.6evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi.62.7Atha vā diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṁ akālikaṁ ehipassikaṁ opaneyyikaṁ paccattaṁ veditabbaṁ viññūhīti—62.8evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme.62.9Anītihanti na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—62.10diṭṭhe dhamme anītihaṁ.

63.1Yaṁ viditvā sato caranti yaṁ viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,63.2“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti …pe…63.3“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.63.4Satoti catūhi kāraṇehi sato—63.5kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe…63.6so vuccati sato.63.7Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—63.8yaṁ viditvā sato caraṁ.

64.1Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā.64.2Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.64.3Visattikāti kenaṭṭhena visattikā?64.4Visatāti visattikā,64.5visālāti visattikā,64.6visaṭāti visattikā,64.7visamāti visattikā,64.8visakkatīti visattikā,64.9visaṁharatīti visattikā,64.10visaṁvādikāti visattikā,64.11visamūlāti visattikā,64.12visaphalāti visattikā,64.13visaparibhogāti visattikā,64.14visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā.64.15Loketi apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.64.16Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—64.17tare loke visattikaṁ.64.18Tenāha bhagavā—

65.1“Kittayissāmi te dhammaṁ,65.2(mettagūti bhagavā)65.3Diṭṭhe dhamme anītihaṁ;65.4Yaṁ viditvā sato caraṁ,65.5Tare loke visattikan”ti.

66.1Tañcāhaṁ abhinandāmi,66.2mahesi dhammamuttamaṁ;66.3Yaṁ viditvā sato caraṁ,66.4tare loke visattikaṁ.

67.1Tañcāhaṁ abhinandāmīti.67.2Tanti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ.67.3Nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti—67.4tañcāhaṁ abhinandāmi.

68.1Mahesi dhammamuttamanti.68.2Mahesīti kiṁ mahesi bhagavā,68.3mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.4mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe…68.5mahantaṁ paññākkhandhaṁ …68.6mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ …68.7mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.8mahato tamokāyassa padālanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.9mahato vipallāsassa pabhedanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.10mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.11mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.12mahato mānadhajassa papātanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.13mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.14mahato oghassa nittharaṇaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.15mahato bhārassa nikkhepanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.16mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.17mahato santāpassa nibbāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.18mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.19mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.20mahante satipaṭṭhāne …pe…68.21mahante sammappadhāne …68.22mahante iddhipāde …68.23mahantāni indriyāni …68.24mahantāni balāni …68.25mahante bojjhaṅge …68.26mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ …68.27mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi,68.28mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito—68.29“kahaṁ buddho,68.30kahaṁ bhagavā,68.31kahaṁ devadevo,68.32kahaṁ narāsabho”ti mahesi.68.33Dhammamuttamanti dhammamuttamaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.68.34Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.68.35Uttamanti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammanti—68.36mahesi dhammamuttamaṁ.

69.1Yaṁ viditvā sato caranti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā,69.2“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …69.3“sabbe dhammā anattā”ti …pe…69.4“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.69.5Satoti catūhi kāraṇehi sato—69.6kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato,69.7vedanāsu …pe…69.8citte …69.9dhammesu … dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato … so vuccati sato.69.10Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—69.11yaṁ viditvā sato caraṁ.

70.1Tare loke visattikanti visattikā vuccati taṇhā.70.2Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.70.3Visattikāti kenaṭṭhena visattikā …pe… visaṭā vitthatāti visattikā.70.4Loketi apāyaloke …pe… āyatanaloke.70.5Tare loke visattikanti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—70.6tare loke visattikaṁ.70.7Tenāha so brāhmaṇo—

71.1“Tañcāhaṁ abhinandāmi,71.2mahesi dhammamuttamaṁ;71.3Yaṁ viditvā sato caraṁ,71.4tare loke visattikan”ti.

72.1Yaṁ kiñci sampajānāsi,72.2(mettagūti bhagavā)72.3Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe;72.4Etesu nandiñca nivesanañca,72.5Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe.

73.1Yaṁ kiñci sampajānāsīti yaṁ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti—73.2yaṁ kiñci sampajānāsi.73.3Mettagūti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.73.4Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—73.5mettagūti bhagavā.

74.1Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjheti.74.2Uddhanti anāgataṁ;74.3adhoti atītaṁ;74.4tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṁ.74.5Uddhanti devaloko;74.6adhoti nirayaloko;74.7tiriyañcāpi majjheti manussaloko.74.8Atha vā uddhanti kusalā dhammā;74.9adhoti akusalā dhammā;74.10tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā.74.11Uddhanti arūpadhātu;74.12adhoti kāmadhātu;74.13tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu.74.14Uddhanti sukhā vedanā;74.15adhoti dukkhā vedanā;74.16tiriyañcāpi majjheti adukkhamasukhā vedanā.74.17Uddhanti uddhaṁ pādatalā;74.18adhoti adho kesamatthakā;74.19tiriyañcāpi majjheti vemajjheti—74.20uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe.

75.1Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭheti etesūti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu.75.2Nandī vuccati taṇhā.75.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.75.4Nivesananti dve nivesanā—75.5taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca.75.6Katamā taṇhā nivesanā?75.7Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe…75.8ayaṁ taṇhānivesanā.75.9Katamā diṭṭhinivesanā?75.10Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe…75.11ayaṁ diṭṭhinivesanā.

76.1Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, apuññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ.76.2Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—76.3etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṁ.

77.1Bhave na tiṭṭheti.77.2Bhavāti dve bhavā—77.3kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo.77.4Katamo kammabhavo?77.5Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—77.6ayaṁ kammabhavo.77.7Katamo paṭisandhiko punabbhavo?77.8Paṭisandhikā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—77.9ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo.77.10Bhave na tiṭṭheti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti—77.11panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe.77.12Tenāha bhagavā—

78.1“Yaṁ kiñci sampajānāsi,78.2(mettagūti bhagavā)78.3Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe;78.4Etesu nandiñca nivesanañca,78.5Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe”ti.

79.1Evaṁvihārī sato appamatto,79.2Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni;79.3Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,79.4Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.

80.1Evaṁvihārī sato appamattoti.80.2Evaṁvihārīti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamentoti—80.3evaṁvihārī.80.4Satoti catūhi kāraṇehi sato—80.5kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento …pe…80.6so vuccati sato.80.7Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu—80.8“kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.80.9“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe…80.10paññākkhandhaṁ …80.11vimuttikkhandhaṁ …80.12vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.80.13“Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti—80.14evaṁvihārī sato appamatto.

81.1Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitānīti.81.2Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu.81.3Caranti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento.81.4Mamattāti dve mamattā—81.5taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…81.6idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…81.7idaṁ diṭṭhimamattaṁ …81.8taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—81.9bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni.

82.1Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti.82.2Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe…82.3jaranti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe…82.4sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe…82.5paridevoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe…82.6idhāti imissā diṭṭhiyā …pe…82.7imasmiṁ manussaloke.82.8Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.82.9Dukkhanti jātidukkhaṁ …pe…82.10domanassupāyāsadukkhaṁ.82.11Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhanti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—82.12jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.82.13Tenāha bhagavā—

83.1“Evaṁvihārī sato appamatto,83.2Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni;83.3Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,83.4Idheva vidvā pajaheyya dukkhan”ti.

84.1Etābhinandāmi vaco mahesino,84.2Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;84.3Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ,84.4Tathā hi te vidito esa dhammo.

85.1Etābhinandāmi vaco mahesinoti.85.2Etanti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi.85.3Mahesinoti kiṁ mahesi bhagavā?85.4Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi …pe…85.5kahaṁ narāsabhoti mahesīti—85.6etābhinandāmi vaco mahesino.

86.1Sukittitaṁ gotamanūpadhīkanti.86.2Sukittitanti sukittitaṁ suācikkhitaṁ sudesitaṁ supaññapitaṁ supaṭṭhapitaṁ suvivaritaṁ suvibhajitaṁ suuttānīkataṁ supakāsitanti—86.3sukittitaṁ.86.4Gotamanūpadhīkanti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.86.5Upadhippahānaṁ upadhivūpasamaṁ upadhipaṭinissaggaṁ upadhipaṭipassaddhaṁ amataṁ nibbānanti—86.6sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ.

87.1Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhanti.87.2Addhāti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ nirodhavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—87.3addhāti.87.4Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti.87.5Pahāsi dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṁ gamesīti—87.6addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ.

88.1Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—88.2tathā hi te vidito esa dhammo.88.3Tenāha so brāhmaṇo—

89.1“Etābhinandāmi vaco mahesino,89.2Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;89.3Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ,89.4Tathā hi te vidito esa dhammo”ti.

90.1Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ,90.2Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;90.3Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga,90.4Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya.

91.1Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhanti.91.2Te cāpīti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.91.3Pajaheyyu dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pajaheyyuṁ vinodeyyuṁ byantīkareyyuṁ anabhāvaṁ gameyyunti—91.4te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ.

92.1Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyyāti.92.2Yeti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca.92.3Tvanti bhagavantaṁ bhaṇati.92.4Munīti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.92.5Aṭṭhitaṁ ovadeyyāti aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—92.6ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya.

93.1Taṁ taṁ namassāmi samecca nāgāti.93.2Tanti bhagavantaṁ bhaṇati.93.3Namassāmīti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṁ karomi mānemi pūjemi.93.4Sameccāti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṁ namassāmi.93.5Nāgāti nāgo ca bhagavā āguṁ na karotīti—93.6nāgo, na gacchatīti—93.7nāgo, na āgacchatīti—93.8nāgo.93.9Kathaṁ bhagavā āguṁ na karotīti—93.10nāgo?93.11Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

94.1Āguṁ na karoti kiñci loke,94.2(sabhiyāti bhagavā)94.3Sabbasaṁyoge visajja bandhanāni;94.4Sabbattha na sajjatī vimutto,94.5Nāgo tādi pavuccate tathattāti.

95.1Evaṁ bhagavā āguṁ na karotīti—95.2nāgo.

96.1Kathaṁ bhagavā na gacchatīti—96.2nāgo.96.3Bhagavā na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṁharīyati.96.4Evaṁ bhagavā na gacchatīti—96.5nāgo.

97.1Kathaṁ bhagavā na āgacchatīti—97.2nāgo.97.3Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati.97.4Sakadāgāmimaggena …pe…97.5anāgāmimaggena …97.6arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati.97.7Evaṁ bhagavā na āgacchatīti nāgoti—97.8taṁ taṁ namassāmi samecca nāga.

98.1Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyāti appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—98.2appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya.98.3Tenāha so brāhmaṇo—

99.1“Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ,99.2Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;99.3Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga,99.4Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyā”ti.

100.1Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā,100.2Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ;100.3Addhā hi so oghamimaṁ atāri,100.4Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho.

101.1Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññāti.101.2Brāhmaṇoti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo.101.3Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti.101.4Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

102.1Bāhitvā sabbapāpakāni,102.2(sabhiyāti bhagavā)102.3Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto;102.4Saṁsāramaticca kevalī so,102.5Asito tādi pavuccate sa brahmā.

103.1Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe…103.2sabbaṁ vedamaticca vedagū soti.103.3Abhijaññāti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—103.4yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā.

104.1Akiñcanaṁ kāmabhave asattanti.104.2Akiñcananti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano.104.3Kāmāti uddānato dve kāmā—104.4vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…104.5ime vuccanti vatthukāmā …pe…104.6ime vuccanti kilesakāmā.104.7Bhavāti dve bhavā—104.8kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo …pe…104.9ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo.104.10Akiñcanaṁ kāmabhave asattanti akiñcanaṁ puggalaṁ kāmabhave ca asattaṁ alaggaṁ alaggitaṁ apalibuddhaṁ nikkhantaṁ nissaṭaṁ vippamuttaṁ visaññuttaṁ vimariyādikatena cetasā viharantanti—104.11akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ.

105.1Addhā hi so oghamimaṁ atārīti.105.2Addhāti ekaṁsavacanaṁ …pe…105.3avatthāpanavacanametaṁ—105.4addhāti.105.5Oghanti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ.105.6Atārīti uttari patari samatikkami vītivattayīti—105.7addhā hi so oghamimaṁ atāri.

106.1Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkhoti.106.2Tiṇṇoti kāmoghaṁ tiṇṇo, bhavoghaṁ tiṇṇo, diṭṭhoghaṁ tiṇṇo, avijjoghaṁ tiṇṇo, saṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto.106.3So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho.106.4Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ.106.5So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto.106.6So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito.106.7Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito.106.8Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito.106.9Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.106.10Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito.106.11Asekkhena samādhikkhandhena …pe…106.12paññākkhandhena …106.13vimuttikkhandhena …106.14vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito.106.15Saccaṁ sampaṭipādayitvā ṭhito.106.16Ejaṁ samatikkamitvā ṭhito.106.17Kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito.106.18Aparigamanatāya ṭhito.106.19Kathaṁ samādāya ṭhito?106.20Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito.106.21Mettāya pārisuddhiyā ṭhito.106.22Karuṇāya …pe…106.23muditāya …106.24upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito.106.25Accantapārisuddhiyā ṭhito.106.26Atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito.106.27Vimuttattā ṭhito.106.28Santussitattā ṭhito.106.29Khandhapariyante ṭhito.106.30Dhātupariyante ṭhito.106.31Āyatanapariyante ṭhito.106.32Gatipariyante ṭhito.106.33Upapattipariyante ṭhito.106.34Paṭisandhipariyante ṭhito.106.35Bhavapariyante ṭhito.106.36Saṁsārapariyante ṭhito.106.37Vaṭṭapariyante ṭhito.106.38Antimabhave ṭhito.106.39Antime samussaye ṭhito.106.40Antimadehadharo arahā.

107.1“Tassāyaṁ pacchimako bhavo,107.2Carimoyaṁ samussayo;107.3Jātimaraṇasaṁsāro,107.4Natthi tassa punabbhavo”ti.

108.1Tiṇṇo ca pāranti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ.108.2Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.108.3So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.108.4So vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—108.5tiṇṇo ca pāraṁ.

109.1Akhiloti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo …pe…109.2sabbākusalābhisaṅkhārā khilā.109.3Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo.109.4Akaṅkhoti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṁ cittassa manovilekho.109.5Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akaṅkhoti—109.6tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho.109.7Tenāha bhagavā—

110.1“Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā,110.2Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ;110.3Addhā hi so oghamimaṁ atāri,110.4Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho”ti.

111.1Vidvā ca yo vedagū naro idha,111.2Bhavābhave saṅgamimaṁ visajja;111.3So vītataṇho anīgho nirāso,111.4Atāri so jātijaranti brūmi.

112.1Vidvā ca yo vedagū naro idhāti.112.2Vidvāti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.112.3Yoti yo yādiso …pe…112.4manusso vā.112.5Vedagūti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi.112.6Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto.112.7Vedānaṁ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū.112.8Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā …pe…112.9sīlabbataparāmāso …112.10rāgo …112.11doso …112.12moho …112.13māno vidito hoti.112.14Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

113.1Vedāni viceyya kevalāni,113.2(sabhiyāti bhagavā)113.3Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ;113.4Sabbavedanāsu vītarāgo,113.5Sabbaṁ vedamaticca vedagū so.

114.1Naroti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.114.2Idhāti imissā diṭṭhiyā …pe…114.3imasmiṁ manussaloketi—114.4vidvā ca yo vedagū naro idha.

115.1Bhavābhave saṅgamimaṁ visajjāti.115.2Bhavābhaveti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā.115.3Saṅgāti satta saṅgā—115.4rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo.115.5Visajjāti saṅge vosajjetvā vā visajja.115.6Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajja.115.7Yathā yānaṁ vā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ visajjaṁ karonti vikopenti—115.8evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja.115.9Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti—115.10bhavābhave saṅgamimaṁ visajja.

116.1So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti.116.2Taṇhāti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā … yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—116.3so vītataṇho.116.4Anīghoti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā.116.5Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho.116.6Nirāsoti āsā vuccati taṇhā.116.7Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.116.8Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso.116.9Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… āyatanānaṁ paṭilābho.116.10Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… indriyānaṁ paripāko.116.11Ayaṁ vuccati jarā.116.12So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmīti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—116.13so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi.116.14Tenāha bhagavā—

117.1“Vidvā ca yo vedagū naro idha,117.2Bhavābhave saṅgamimaṁ visajja;117.3So vītataṇho anīgho nirāso,117.4Atāri so jātijaranti brūmī”ti.

118.1Saha gāthāpariyosānā …pe…118.2satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

118.3Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho.