1.1Atha kalahavivādasuttaniddesaṁ vakkhati—

2.1∥<b>Kutopahūtā kalahā vivādā,</b>2.2<b>Paridevasokā sahamaccharā ca;</b>2.3<b>Mānātimānā sahapesuṇā ca,</b>2.4<b>Kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.</b>

3.1<b>Kutopahūtā kalahā vivādā</b>ti.3.2<b>Kalaho</b>ti ekena ākārena kalaho;3.3<b>vivādo</b>tipi taññeva.3.4Yo kalaho so vivādo, yo vivādo so kalaho.3.5Atha vā aparena ākārena vivādo vuccati kalahassa pubbabhāgo vivādo.3.6Rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhātarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati—3.7ayaṁ vivādo.3.8Katamo kalaho?3.9Āgārikā daṇḍapasutā kāyena vācāya kalahaṁ karonti, pabbajitā āpattiṁ āpajjantā kāyena vācāya kalahaṁ karonti—3.10ayaṁ kalaho.

4.1<b>Kutopahūtā kalahā vivādā</b>ti.4.2Kalahā ca vivādā ca kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti kalahassa ca vivādassa ca mūlaṁ pucchati, hetuṁ pucchati, nidānaṁ pucchati, sambhavaṁ pucchati, pabhavaṁ pucchati, samuṭṭhānaṁ pucchati, āhāraṁ pucchati, ārammaṇaṁ pucchati, paccayaṁ pucchati, samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—4.3kutopahūtā kalahā vivādā.

5.1<b>Paridevasokā sahamaccharā cā</b>ti.5.2<b>Paridevo</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogabyasanena vā phuṭṭhassa, rogabyasanena vā phuṭṭhassa, sīlabyasanena vā phuṭṭhassa, diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, ādevo paridevo, ādevanā paridevanā, ādevitattaṁ paridevitattaṁ, vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappāyanā lālappāyitattaṁ.5.3<b>Soko</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa, bhogarogasīladiṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa, aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa, aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa, soko socanā socitattaṁ, antosoko antoparisoko, antoḍāho antopariḍāho, cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ.5.4<b>Maccharan</b>ti pañca macchariyāni—5.5āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.5.6Yaṁ evarūpaṁ macchariyaṁ maccharāyanaṁ maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—5.7idaṁ vuccati macchariyaṁ.5.8Api ca, khandhamacchariyampi macchariyaṁ, dhātumacchariyampi macchariyaṁ, āyatanamacchariyampi macchariyaṁ gāho.5.9Idaṁ vuccati macchariyanti—5.10paridevasokā sahamaccharā ca.

6.1<b>Mānātimānā sahapesuṇā cā</b>ti.6.2<b>Māno</b>ti idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.6.3<b>Atimāno</b>ti idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.6.4<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti—6.5ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya.6.6Iti samaggānaṁ vā bhettā, bhinnānaṁ vā anuppadātā, vaggārāmo vaggarato vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti—6.7idaṁ vuccati pesuññaṁ.6.8Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharati—6.9piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.6.10Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati?6.11Imassa piyo bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmīti—6.12evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati.6.13Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati?6.14Kathaṁ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvidhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṁ na samāgaccheyyuṁ, dukkhaṁ na phāsu vihareyyunti—6.15evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharatīti—6.16mānātimānā sahapesuṇā ca.

7.1<b>Kutopahūtā te tadiṅgha brūhī</b>ti.7.2Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca macchariyañca māno ca atimāno ca pesuññañcāti—7.3ime aṭṭha kilesā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti.7.4Imesaṁ aṭṭhannaṁ kilesānaṁ mūlaṁ pucchati, hetuṁ pucchati, nidānaṁ pucchati, sambhavaṁ pucchati, pabhavaṁ pucchati, samuṭṭhānaṁ pucchati, āhāraṁ pucchati, ārammaṇaṁ pucchati, paccayaṁ pucchati, samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—7.5kutopahūtā te tadiṅgha brūhīti.7.6Iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—7.7kutopahūtā te tadiṅgha brūhi.

8.1Tenāha so nimmito—

9.1∥“Kutopahūtā kalahā vivādā,9.2Paridevasokā sahamaccharā ca;9.3Mānātimānā sahapesuṇā ca,9.4Kutopahūtā te tadiṅgha brūhī”ti.

10.1∥<b>Piyappahūtā kalahā vivādā,</b>10.2<b>Paridevasokā sahamaccharā ca;</b>10.3<b>Mānātimānā sahapesuṇā ca,</b>10.4<b>Maccherayuttā kalahā vivādā;</b>10.5<b>Vivādajātesu ca pesuṇāni.</b>

11.1<b>Piyappahūtā kalahā vivādā, paridevasokā sahamaccharā cā</b>ti.11.2<b>Piyā</b>ti dve piyā—11.3sattā vā saṅkhārā vā.11.4Katame sattā piyā?11.5Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā—11.6ime sattā piyā.11.7Katame saṅkhārā piyā?11.8Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā—11.9ime saṅkhārā piyā.

12.1Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi kalahaṁ karonti, acchijjantepi kalahaṁ karonti, acchinnepi kalahaṁ karonti.12.2Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi kalahaṁ karonti, vipariṇāmantepi kalahaṁ karonti, vipariṇatepi kalahaṁ karonti.12.3Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi vivadanti, acchijjantepi vivadanti, acchinnepi vivadanti.12.4Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi vivadanti, vipariṇāmantepi vivadanti, vipariṇatepi vivadanti.12.5Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi paridevanti, acchijjantepi paridevanti, acchinnepi paridevanti.12.6Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi paridevanti, vipariṇāmantepi paridevanti, vipariṇatepi paridevanti.12.7Piyaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi socanti, acchijjantepi socanti, acchinnepi socanti.12.8Piyaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi socanti, vipariṇāmantepi socanti, vipariṇatepi socanti.12.9Piyaṁ vatthuṁ rakkhanti gopenti pariggaṇhanti mamāyanti maccharāyanti.

13.1<b>Mānātimānā sahapesuṇā cā</b>ti.13.2Piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti, piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti.13.3Kathaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti?13.4Mayaṁ lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānanti.13.5Evaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya mānaṁ janenti.13.6Kathaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti?13.7Mayaṁ lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānaṁ, ime panaññe na lābhino manāpikānaṁ rūpānaṁ saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānanti.13.8Evaṁ piyaṁ vatthuṁ nissāya atimānaṁ janenti.13.9<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya …pe…13.10evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharatīti …pe…13.11mānātimānā sahapesuṇā ca.

14.1<b>Maccherayuttā kalahā vivādā</b>ti.14.2Kalaho ca vivādo ca paridevo ca soko ca māno ca atimāno ca pesuññañcāti—14.3ime satta kilesā macchariye yuttā payuttā āyuttā samāyuttāti—14.4maccherayuttā kalahā vivādā.

15.1<b>Vivādajātesu ca pesuṇānī</b>ti.15.2Vivāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte pesuññaṁ upasaṁharanti;15.3ito sutvā amutra akkhāyanti imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhāyanti amūsaṁ bhedāya.15.4Iti samaggānaṁ vā bhettāro, bhinnānaṁ vā anuppadātāro, vaggārāmā vaggaratā vagganandī vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitāro honti—15.5idaṁ vuccati pesuññaṁ.15.6Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharanti—15.7piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā.15.8Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharanti?15.9Imassa piyā bhavissāma, manāpā bhavissāma, vissāsikā bhavissāma, abbhantarikā bhavissāma, suhadayā bhavissāmāti.15.10Evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharanti.15.11Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharanti?15.12“Kathaṁ ime nānā assu, vinā assu, vaggā assu, dvedhā assu, dvejjhā assu, dve pakkhā assu, bhijjeyyuṁ na samāgaccheyyuṁ, dukkhaṁ na phāsu vihareyyun”ti—15.13evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharantīti—15.14vivādajātesu ca pesuṇāni.

16.1Tenāha bhagavā—

17.1∥“Piyappahūtā kalahā vivādā,17.2Paridevasokā sahamaccharā ca;17.3Mānātimānā sahapesuṇā ca,17.4Maccherayuttā kalahā vivādā;17.5Vivādajātesu ca pesuṇānī”ti.

18.1∥<b>Piyā su lokasmiṁ kutonidānā,</b>18.2<b>Ye cāpi lobhā vicaranti loke;</b>18.3<b>Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā,</b>18.4<b>Ye samparāyāya narassa honti.</b>

19.1<b>Piyā su lokasmiṁ kutonidānā</b>ti.19.2Piyā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti piyānaṁ mūlaṁ pucchati …pe…19.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—19.4piyā su lokasmiṁ kutonidānā.

20.1<b>Ye cāpi lobhā vicaranti loke</b>ti.20.2<b>Ye cāpī</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.20.3<b>Lobhā</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṁ abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.20.4<b>Vicarantī</b>ti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti.20.5<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloketi—20.6ye cāpi lobhā vicaranti loke.

21.1<b>Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā</b>ti.21.2Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti āsāya ca niṭṭhāya ca mūlaṁ pucchati …pe…21.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—21.4āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā.21.5<b>Ye samparāyāya narassa hontī</b>ti.21.6Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti—21.7ye samparāyāya narassa honti.

22.1Tenāha so nimmito—

23.1∥“Piyā su lokasmiṁ kutonidānā,23.2Ye cāpi lobhā vicaranti loke;23.3Āsā ca niṭṭhā ca kutonidānā,23.4Ye samparāyāya narassa hontī”ti.

24.1∥<b>Chandānidānāni piyāni loke,</b>24.2<b>Ye cāpi lobhā vicaranti loke;</b>24.3<b>Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā,</b>24.4<b>Ye samparāyāya narassa honti.</b>

25.1<b>Chandānidānāni piyāni loke</b>ti.25.2<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.25.3Api ca pañca chandā—25.4pariyesanacchando, paṭilābhacchando, paribhogacchando, sannidhicchando, visajjanacchando.25.5Katamo pariyesanacchando?25.6Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe pariyesati,25.7sadde …25.8gandhe …25.9rase …25.10phoṭṭhabbe pariyesati—25.11ayaṁ pariyesanacchando.25.12Katamo paṭilābhacchando?25.13Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paṭilabhati,25.14sadde …25.15gandhe …25.16rase …25.17phoṭṭhabbe paṭilabhati—25.18ayaṁ paṭilābhacchando.25.19Katamo paribhogacchando?25.20Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto rūpe paribhuñjati,25.21sadde …25.22gandhe …25.23rase …25.24phoṭṭhabbe paribhuñjati—25.25ayaṁ paribhogacchando.25.26Katamo sannidhicchando?25.27Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanasannicayaṁ karoti “āpadāsu bhavissatī”ti—25.28ayaṁ sannidhicchando.25.29Katamo visajjanacchando?25.30Idhekacco ajjhositoyeva atthiko chandajāto dhanaṁ visajjeti hatthārohānaṁ assārohānaṁ rathikānaṁ dhanuggahānaṁ pattikānaṁ “ime maṁ rakkhissanti gopissanti samparivārissantī”ti—25.31ayaṁ visajjanacchando.25.32<b>Piyānī</b>ti dve piyā—25.33sattā vā saṅkhārā vā …pe…25.34ime sattā piyā …pe…25.35ime saṅkhārā piyā.25.36<b>Chandānidānāni piyāni loke</b>ti.25.37Piyā chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti—25.38chandānidānāni piyāni loke.

26.1<b>Ye cāpi lobhā vicaranti loke</b>ti.26.2<b>Ye cāpī</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.26.3<b>Lobhā</b>ti yo lobho lubbhanā lubbhitattaṁ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṁ abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.26.4<b>Vicarantī</b>ti vicaranti viharanti iriyanti vattanti pālenti yapenti yāpenti.26.5<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—26.6ye cāpi lobhā vicaranti loke.

27.1<b>Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā</b>ti.27.2Āsā vuccati taṇhā.27.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.27.4<b>Niṭṭhā</b>ti idhekacco rūpe pariyesanto rūpaṁ paṭilabhati, rūpaniṭṭho hoti,27.5sadde …27.6gandhe …27.7rase …27.8phoṭṭhabbe …27.9kulaṁ …27.10gaṇaṁ …27.11āvāsaṁ …27.12lābhaṁ …27.13yasaṁ …27.14pasaṁsaṁ …27.15sukhaṁ …27.16cīvaraṁ …27.17piṇḍapātaṁ …27.18senāsanaṁ …27.19gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ …27.20suttantaṁ …27.21vinayaṁ …27.22abhidhammaṁ …27.23āraññikaṅgaṁ …27.24piṇḍapātikaṅgaṁ …27.25paṁsukūlikaṅgaṁ …27.26tecīvarikaṅgaṁ …27.27sapadānacārikaṅgaṁ …27.28khalupacchābhattikaṅgaṁ …27.29nesajjikaṅgaṁ …27.30yathāsanthatikaṅgaṁ …27.31paṭhamaṁ jhānaṁ …27.32dutiyaṁ jhānaṁ …27.33tatiyaṁ jhānaṁ …27.34catutthaṁ jhānaṁ …27.35ākāsānañcāyatanasamāpattiṁ …27.36viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ …27.37ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ …27.38nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ pariyesanto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṁ paṭilabhati, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiniṭṭho hoti.

28.1“Āsāya kasate khettaṁ,28.2bījaṁ āsāya vappati;28.3Āsāya vāṇijā yanti,28.4samuddaṁ dhanahārakā;28.5Yāya āsāya tiṭṭhāmi,28.6sā me āsā samijjhatī”ti.

29.1Āsāya samiddhi vuccate niṭṭhā.29.2<b>Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā</b>ti.29.3Āsā ca niṭṭhā ca ito chandanidānā chandasamudayā chandajātikā chandapabhavāti—29.4āsā ca niṭṭhā ca itonidānā.

30.1<b>Ye samparāyāya narassa hontī</b>ti.30.2Ye narassa parāyanā honti dīpā honti tāṇā honti leṇā honti saraṇā honti niṭṭhā parāyanā hontīti—30.3ye samparāyāya narassa honti.

31.1Tenāha bhagavā—

32.1∥“Chandānidānāni piyāni loke,32.2Ye cāpi lobhā vicaranti loke;32.3Āsā ca niṭṭhā ca itonidānā,32.4Ye samparāyāya narassa hontī”ti.

33.1∥<b>Chando nu lokasmiṁ kutonidāno,</b>33.2<b>Vinicchayā cāpi kutopahūtā;</b>33.3<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,</b>33.4<b>Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.</b>

34.1<b>Chando nu lokasmiṁ kutonidāno</b>ti.34.2Chando kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti chandassa mūlaṁ pucchati …pe…34.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—34.4chando nu lokasmiṁ kutonidāno.

35.1<b>Vinicchayā cāpi kutopahūtā</b>ti.35.2Vinicchayā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti vinicchayānaṁ mūlaṁ pucchati …pe…35.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—35.4vinicchayā cāpi kutopahūtā.

36.1<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cā</b>ti.36.2<b>Kodho</b>ti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto, paṭighaṁ paṭivirodho, kopo pakopo sampakopo, doso padoso sampadoso, cittassa byāpatti manopadoso, kodho kujjhanā kujjhitattaṁ, doso dussanā dussitattaṁ, byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ, virodho paṭivirodho, caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa.36.3<b>Mosavajjaṁ</b> vuccati musāvādo.36.4<b>Kathaṅkathā</b> vuccati vicikicchāti—36.5kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca.

37.1<b>Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā</b>ti.37.2<b>Ye cāpī</b>ti ye kodhena ca mosavajjena ca kathaṅkathāya ca sahagatā sahajātā saṁsaṭṭhā sampayuttā, ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇā—37.3ime vuccanti ye cāpi dhammā.37.4Atha vā ye te kilesā aññajātikā aññavihitakā—37.5ime vuccanti ye cāpi dhammā.37.6<b>Samaṇena vuttā</b>ti samaṇena samitapāpena brāhmaṇena bāhitapāpadhammena bhikkhunā bhinnakilesamūlena sabbākusalamūlabandhanā pamuttena vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitāti—37.7ye cāpi dhammā samaṇena vuttā.

38.1Tenāha so nimmito—

39.1∥“Chando nu lokasmiṁ kutonidāno,39.2Vinicchayā cāpi kutopahūtā;39.3Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,39.4Ye cāpi dhammā samaṇena vuttā”ti.

40.1∥<b>Sātaṁ asātanti yamāhu loke,</b>40.2<b>Tamūpanissāya pahoti chando;</b>40.3<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca,</b>40.4<b>Vinicchayaṁ kubbati jantu loke.</b>

41.1<b>Sātaṁ asātanti yamāhu loke</b>ti.41.2<b>Sātan</b>ti sukhā ca vedanā, iṭṭhañca vatthu.41.3<b>Asātan</b>ti dukkhā ca vedanā, aniṭṭhañca vatthu.41.4<b>Yamāhu loke</b>ti yaṁ āhaṁsu yaṁ kathenti yaṁ bhaṇanti yaṁ dīpenti yaṁ voharantīti—41.5sātaṁ asātanti yamāhu loke.

42.1<b>Tamūpanissāya pahoti chando</b>ti.42.2Sātāsātaṁ nissāya, sukhadukkhaṁ nissāya, somanassadomanassaṁ nissāya, iṭṭhāniṭṭhaṁ nissāya, anunayapaṭighaṁ nissāya chando pahoti pabhavati jāyati sañjāyati nibbattati abhinibbattatīti—42.3tamūpanissāya pahoti chando.

43.1<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcā</b>ti.43.2<b>Rūpesū</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.43.3Katamo rūpānaṁ bhavo?43.4Yo rūpānaṁ bhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo—43.5ayaṁ rūpānaṁ bhavo.43.6Katamo rūpānaṁ vibhavo?43.7Yo rūpānaṁ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṁ—43.8ayaṁ rūpānaṁ vibhavo.43.9<b>Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcā</b>ti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—43.10rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca.

44.1<b>Vinicchayaṁ kubbati jantu loke</b>ti.44.2<b>Vinicchayā</b>ti dve vinicchayā—44.3taṇhāvinicchayo ca, diṭṭhivinicchayo ca.44.4Kathaṁ taṇhāvinicchayaṁ karoti?44.5Idhekaccassa anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti.44.6Tassa evaṁ hoti—44.7“kena nu kho me upāyena anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchantī”ti.44.8Tassa pana evaṁ hoti “surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;44.9vikālavisikhācariyānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;44.10samajjābhicaraṇaṁ anuyuttassa me …44.11jutappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttassa me …44.12pāpamittānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti;44.13ālasyānuyogaṁ anuyuttassa me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchantī”ti evaṁ ñāṇaṁ katvā cha bhogānaṁ apāyamukhāni na sevati, cha bhogānaṁ āyamukhāni sevati.44.14Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti.

45.1Atha vā kasiyā vā vaṇijjāya vā gorakkhena vā issatthena vā rājaporisena vā sippaññatarena vā paṭipajjati.45.2Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti.45.3Kathaṁ diṭṭhivinicchayaṁ karoti?45.4Cakkhusmiṁ uppanne jānāti—45.5“attā me uppanno”ti, cakkhusmiṁ antarahite jānāti—45.6“attā me antarahito vigato me attā”ti.45.7Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti.45.8Sotasmiṁ …45.9ghānasmiṁ …45.10jivhāya …45.11kāyasmiṁ …45.12rūpasmiṁ …45.13saddasmiṁ …45.14gandhasmiṁ …45.15rasasmiṁ …45.16phoṭṭhabbasmiṁ uppanne jānāti—45.17“attā me uppanno”ti, phoṭṭhabbasmiṁ antarahite jānāti—45.18“attā me antarahito vigato me attā”ti.45.19Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbatteti.45.20<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo …pe… manujo.45.21<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—45.22vinicchayaṁ kubbati jantu loke.

46.1Tenāha bhagavā—

47.1∥“Sātaṁ asātanti yamāhu loke,47.2Tamūpanissāya pahoti chando;47.3Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca,47.4Vinicchayaṁ kubbati jantu loke”ti.

48.1∥<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,</b>48.2<b>Etepi dhammā dvayameva sante;</b>48.3<b>Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe,</b>48.4<b>Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.</b>

49.1<b>Kodho mosavajjañca kathaṅkathā cā</b>ti.49.2<b>Kodho</b>ti yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto …pe…49.3<b>mosavajjaṁ</b> vuccati musāvādo.49.4<b>Kathaṅkathā</b> vuccati vicikicchā.49.5Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati.49.6Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi musāvādo uppajjati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi musāvādo uppajjati.49.7Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kathaṅkathā uppajjati, aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kathaṅkathā uppajjati.

50.1Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati?50.2Pakatiyā aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.50.3Anatthaṁ me acarīti kodho jāyati,50.4anatthaṁ me caratīti kodho jāyati,50.5anatthaṁ me carissatīti kodho jāyati;50.6piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …50.7anatthaṁ carati …50.8anatthaṁ carissatīti kodho jāyati;50.9appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …50.10atthaṁ carati …50.11atthaṁ carissatīti kodho jāyati.50.12Evaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.

51.1Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati?51.2Iṭṭhaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi kodho jāyati,51.3acchijjantepi kodho jāyati,51.4acchinnepi kodho jāyati.51.5Iṭṭhaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi kodho jāyati,51.6vipariṇāmantepi kodho jāyati,51.7vipariṇatepi kodho jāyati.51.8Evaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.

52.1Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati?52.2Idhekacco andubandhanena vā baddho;52.3tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati …52.4rajjubandhanena vā baddho …52.5saṅkhalikabandhanena vā baddho …52.6vettabandhanena vā baddho …52.7latābandhanena vā baddho …52.8pakkhepabandhanena vā baddho …52.9parikkhepabandhanena vā baddho …52.10gāmanigamanagararaṭṭhabandhanena vā baddho …52.11janapadabandhanena vā baddho;52.12tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā bhāsati.52.13Evaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjatīti.

53.1Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati?53.2Idhekacco manāpikānaṁ rūpānaṁ hetu sampajānamusā bhāsati …53.3manāpikānaṁ saddānaṁ …53.4gandhānaṁ …53.5rasānaṁ …53.6phoṭṭhabbānaṁ hetu …53.7cīvarahetu …53.8piṇḍapātahetu …53.9senāsanahetu …53.10gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu sampajānamusā bhāsati.53.11Evaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati.

54.1Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṅkathā uppajjati?54.2“Muccissāmi nu kho cakkhurogato, na nu kho muccissāmi cakkhurogato.54.3Muccissāmi nu kho sotarogato …54.4ghānarogato …54.5jivhārogato …54.6kāyarogato …54.7sīsarogato …54.8kaṇṇarogato …54.9mukharogato …54.10muccissāmi nu kho dantarogato, na nu kho muccissāmi dantarogato”ti.54.11Evaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṅkathā uppajjati.

55.1Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṅkathā uppajjati?55.2“Labhissāmi nu kho manāpike rūpe, na nu kho labhissāmi manāpike rūpe.55.3Labhissāmi nu kho manāpike sadde …55.4gandhe …55.5rase …55.6phoṭṭhabbe …55.7kulaṁ …55.8gaṇaṁ …55.9āvāsaṁ …55.10lābhaṁ …55.11yasaṁ …55.12pasaṁsaṁ …55.13sukhaṁ …55.14cīvaraṁ …55.15piṇḍapātaṁ …55.16senāsanaṁ …55.17gilānapaccayabhesajjaparikkhāran”ti.55.18Evaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṅkathā uppajjatīti—55.19kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca.

56.1<b>Etepi dhammā dvayameva sante</b>ti.56.2Sātāsāte sante, sukhadukkhe sante, somanassadomanasse sante, iṭṭhāniṭṭhe sante, anunayapaṭighe sante saṁvijjamāne atthi upalabbhamāneti—56.3etepi dhammā dvayameva sante.

57.1<b>Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe</b>ti.57.2Ñāṇampi ñāṇapatho, ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho, ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho.57.3Yathā ariyamaggo ariyapatho, devamaggo devapatho, brahmamaggo brahmapatho;57.4evamevaṁ ñāṇampi ñāṇapatho, ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho, ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho.

58.1<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—58.2adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.58.3Katamā adhisīlasikkhā?58.4Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu,58.5khuddako sīlakkhandho …58.6mahanto sīlakkhandho …58.7sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—58.8ayaṁ adhisīlasikkhā.58.9Katamā adhicittasikkhā?58.10Idha bhikkhu vivicceva kāmehi …pe…58.11catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—58.12ayaṁ adhicittasikkhā.58.13Katamā adhipaññāsikkhā?58.14Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.58.15So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti …pe… “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti,58.16“ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti …pe… “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti—58.17ayaṁ adhipaññāsikkhā.

59.1<b>Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe</b>ti.59.2Kathaṅkathī puggalo sakaṅkho savilekho sadveḷhako savicikiccho, ñāṇādhigamāya ñāṇaphusanāya ñāṇasacchikiriyāya adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya;59.3imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya,59.4jānanto sikkheyya,59.5passanto sikkheyya,59.6paccavekkhanto sikkheyya,59.7cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya,59.8saddhāya adhimuccanto sikkheyya,59.9vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya,59.10satiṁ upaṭṭhahanto sikkheyya,59.11cittaṁ samādahanto sikkheyya,59.12paññāya pajānanto sikkheyya,59.13abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya,59.14pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya,59.15pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya,59.16bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya,59.17sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—59.18kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe.

60.1<b>Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā</b>ti.60.2<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā.60.3“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā,60.4“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …60.5“sabbe dhammā anattā”ti …60.6“avijjāpaccayā saṅkhārā”ti …pe…60.7“jātipaccayā jarāmaraṇan”ti …60.8“avijjānirodhā saṅkhāranirodho”ti …pe…60.9“jātinirodhā jarāmaraṇanirodho”ti …60.10“idaṁ dukkhan”ti …pe…60.11“ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti …60.12“ime āsavā”ti …pe…60.13“ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti …60.14“ime dhammā abhiññeyyā”ti …60.15“ime dhammā pariññeyyā”ti …60.16“ime dhammā pahātabbā”ti …60.17“ime dhammā bhāvetabbā”ti …60.18“ime dhammā sacchikātabbā”ti …60.19channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca …60.20pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ …60.21catunnaṁ mahābhūtānaṁ …60.22“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā paññapitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā.

61.1∥Vuttañhetaṁ bhagavatā—61.2“abhiññāyāhaṁ, bhikkhave, dhammaṁ desemi, no anabhiññāya.61.3Sanidānāhaṁ, bhikkhave, dhammaṁ desemi, no anidānaṁ.61.4Sappāṭihāriyāhaṁ, bhikkhave, dhammaṁ desemi, no appāṭihāriyaṁ.61.5Tassa mayhaṁ, bhikkhave, abhiññāya dhammaṁ desayato, no anabhiññāya, sanidānaṁ dhammaṁ desayato, no anidānaṁ, sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desayato, no appāṭihāriyaṁ, karaṇīyo ovādo, karaṇīyā anusāsanī.61.6Alañca pana, bhikkhave, vo tuṭṭhiyā alaṁ pāmojjāya alaṁ somanassāya sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅghoti …pe….61.7Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu akampitthā”ti—61.8ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.

62.1Tenāha bhagavā—

63.1∥“Kodho mosavajjañca kathaṅkathā ca,63.2Etepi dhammā dvayameva sante;63.3Kathaṅkathī ñāṇapathāya sikkhe,63.4Ñatvā pavuttā samaṇena dhammā”ti.

64.1∥<b>Sātaṁ asātañca kutonidānā,</b>64.2<b>Kismiṁ asante na bhavanti hete;</b>64.3<b>Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ,</b>64.4<b>Etaṁ me pabrūhi yatonidānaṁ.</b>

65.1<b>Sātaṁ asātañca kutonidānā</b>ti.65.2Sātā asātā kutonidānā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti sātāsātānaṁ mūlaṁ pucchati …pe…65.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—65.4sātaṁ asātañca kutonidānā.

66.1<b>Kismiṁ asante na bhavanti hete</b>ti.66.2Kismiṁ asante asaṁvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti na abhinibbattantīti—66.3kismiṁ asante na bhavanti hete.

67.1<b>Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthan</b>ti.67.2Katamo sātāsātānaṁ bhavo?67.3Yo sātāsātānaṁ bhavo pabhavo jāti sañjāti nibbatti abhinibbatti pātubhāvo—67.4ayaṁ sātāsātānaṁ bhavo.67.5Katamo sātāsātānaṁ vibhavo?67.6Yo sātāsātānaṁ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṁ—67.7ayaṁ sātāsātānaṁ vibhavo.67.8<b>Yametamatthan</b>ti yaṁ paramatthanti—67.9vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ.

68.1<b>Etaṁ me pabrūhi yatonidānan</b>ti.68.2<b>Etan</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi.68.3<b>Pabrūhī</b>ti brūhi vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—68.4etaṁ me pabrūhi.68.5<b>Yatonidānan</b>ti yaṁnidānaṁ yaṁsamudayaṁ yaṁjātikaṁ yaṁpabhavanti—68.6etaṁ me pabrūhi yatonidānaṁ.

69.1Tenāha so nimmito—

70.1∥“Sātaṁ asātañca kutonidānā,70.2Kismiṁ asante na bhavanti hete;70.3Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ,70.4Etaṁ me pabrūhi yatonidānan”ti.

71.1∥<b>Phassanidānaṁ sātaṁ asātaṁ,</b>71.2<b>Phasse asante na bhavanti hete;</b>71.3<b>Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ,</b>71.4<b>Etaṁ te pabrūmi itonidānaṁ.</b>

72.1<b>Phassanidānaṁ sātaṁ asātan</b>ti.72.2Sukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppajjati sukhā vedanā.72.3Yā tasseva sukhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ sukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā sukhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammati.72.4Dukkhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppajjati dukkhā vedanā.72.5Yā tasseva dukkhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ dukkhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā dukkhā vedanā sā nirujjhati, sā vūpasammati.72.6Adukkhamasukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppajjati adukkhamasukhā vedanā.72.7Yā tasseva adukkhamasukhavedanīyassa phassassa nirodhā, yaṁ tajjaṁ vedayitaṁ adukkhamasukhavedanīyaṁ phassaṁ paṭicca uppannā adukkhamasukhā vedanā sā nirujjhati, vūpasammati.72.8<b>Phassanidānaṁ sātaṁ asātan</b>ti.72.9Sātāsātā phassanidānā phassasamudayā phassajātikā phassappabhavāti—72.10phassanidānaṁ sātaṁ asātaṁ.

73.1<b>Phasse asante na bhavanti hete</b>ti.73.2Phasse asante asaṁvijjamāne natthi anupalabbhamāne sātāsātā na bhavanti nappabhavanti na jāyanti na sañjāyanti na nibbattanti nābhinibbattanti na pātubhavantīti—73.3phasse asante na bhavanti hete.

74.1<b>Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthan</b>ti.74.2Bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā.74.3<b>Yametamatthan</b>ti yaṁ paramatthanti—74.4vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ.

75.1<b>Etaṁ te pabrūmi itonidānan</b>ti.75.2<b>Etan</b>ti yaṁ pucchasi yaṁ yācasi yaṁ ajjhesasi yaṁ pasādesi.75.3<b>Pabrūmī</b>ti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—75.4etaṁ te pabrūmi.75.5<b>Itonidānan</b>ti ito phassanidānaṁ phassasamudayaṁ phassajātikaṁ phassappabhavanti—75.6etaṁ te pabrūmi itonidānaṁ.

76.1Tenāha bhagavā—

77.1∥“Phassanidānaṁ sātaṁ asātaṁ,77.2Phasse asante na bhavanti hete;77.3Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ,77.4Etaṁ te pabrūmi itonidānan”ti.

78.1∥<b>Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno,</b>78.2<b>Pariggahā cāpi kutopahūtā;</b>78.3<b>Kismiṁ asante na mamattamatthi,</b>78.4<b>Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā.</b>

79.1<b>Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno</b>ti.79.2Phasso kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti phassassa mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati …pe…79.3samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—79.4phasso nu lokasmiṁ kutonidāno.

80.1<b>Pariggahā cāpi kutopahūtā</b>ti pariggahā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti pariggahānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati …pe…80.2samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—80.3pariggahā cāpi kutopahūtā.

81.1<b>Kismiṁ asante na mamattamatthī</b>ti.81.2Kismiṁ asante asaṁvijjamāne natthi anupalabbhamāne mamattā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—81.3kismiṁ asante na mamattamatthi.

82.1<b>Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā</b>ti.82.2Kismiṁ vibhūte vibhavite atikkante samatikkante vītivatte phassā na phusantīti—82.3kismiṁ vibhūte na phusanti phassā.

83.1Tenāha so nimmito—

84.1∥“Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno,84.2Pariggahā cāpi kutopahūtā;84.3Kismiṁ asante na mamattamatthi,84.4Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā”ti.

85.1∥<b>Nāmañca rūpañca paṭicca phasso,</b>85.2<b>Icchānidānāni pariggahāni;</b>85.3<b>Icchāyasantyā na mamattamatthi,</b>85.4<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā.</b>

86.1∥<b>Nāmañca rūpañca paṭicca phasso</b>ti.86.2Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.3Cakkhu ca rūpā ca rūpasmiṁ cakkhusamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.4Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.86.5Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.6Sotañca saddā ca rūpasmiṁ sotasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.7Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.86.8Ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.9Ghānañca gandhā ca rūpasmiṁ ghānasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.10Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.86.11Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.12Jivhā ca rasā ca rūpasmiṁ jivhāsamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.13Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.86.14Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.15Kāyo ca phoṭṭhabbā ca rūpasmiṁ kāyasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.16Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.86.17Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso.86.18Vatthu rūpaṁ rūpasmiṁ, dhammā rūpino rūpasmiṁ manosamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ.86.19Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso.

87.1<b>Icchānidānāni pariggahānī</b>ti.87.2Icchā vuccati taṇhā.87.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.87.4<b>Pariggahā</b>ti dve pariggahā—87.5taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe…87.6ayaṁ taṇhāpariggaho …pe…87.7ayaṁ diṭṭhipariggaho.87.8<b>Icchānidānāni pariggahānī</b>ti.87.9Pariggahā icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti—87.10icchānidānāni pariggahāni.

88.1<b>Icchāyasantyā na mamattamatthī</b>ti.88.2Icchā vuccati taṇhā.88.3Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.88.4<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—88.5taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…88.6idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…88.7idaṁ diṭṭhimamattaṁ.88.8<b>Icchāyasantyā na mamattamatthī</b>ti.88.9Icchāya asantyā asaṁvijjamānāya natthi anupalabbhamānāya mamattā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—88.10icchāyasantyā na mamattamatthi.

89.1<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā</b>ti.89.2<b>Rūpe</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.89.3<b>Rūpe vibhūte</b>ti catūhākārehi rūpaṁ vibhūtaṁ hoti—89.4ñātavibhūtena, tīraṇavibhūtena, pahānavibhūtena, samatikkamavibhūtena.89.5Kathaṁ ñātavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti?89.6Rūpaṁ jānāti—89.7“yaṁ kiñci rūpaṁ sabbaṁ rūpaṁ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpan”ti jānāti passati.89.8Evaṁ ñātavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.

90.1Kathaṁ tīraṇavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti?90.2Evaṁ ñātaṁ katvā rūpaṁ tīreti, aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesikadhammato samudayato atthaṅgamato, assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti.90.3Evaṁ tīraṇavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.

91.1∥Kathaṁ pahānavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti?91.2Evaṁ tīrayitvā rūpe chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.91.3Vuttañhetaṁ bhagavatā—91.4“yo, bhikkhave, rūpasmiṁ chandarāgo taṁ pajahatha.91.5Evaṁ taṁ rūpaṁ pahīnaṁ bhavissati ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṅkataṁ āyatiṁ anuppādadhamman”ti.91.6Evaṁ pahānavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.

92.1Kathaṁ samatikkamavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.92.2Catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpā vibhūtā honti vibhāvitā atikkantā samatikkantā vītivattā.92.3Evaṁ samatikkamavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.92.4Imehi catūhi kāraṇehi rūpaṁ vibhūtaṁ hoti.

93.1<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā</b>ti.93.2Rūpe vibhūte vibhāvite atikkante samatikkante vītivatte pañca phassā na phusanti—93.3cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphassoti—93.4rūpe vibhūte na phusanti phassā.

94.1Tenāha bhagavā—

95.1∥“Nāmañca rūpañca paṭicca phasso,95.2Icchānidānāni pariggahāni;95.3Icchāyasantyā na mamattamatthi,95.4Rūpe vibhūte na phusanti phassā”ti.

96.1∥<b>Kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,</b>96.2<b>Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti;</b>96.3<b>Etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti,</b>96.4<b>Taṁ jāniyāmāti me mano ahu.</b>

97.1<b>Kathaṁ sametassa vibhoti rūpan</b>ti.97.2<b>Kathaṁ sametassā</b>ti kathaṁ sametassa kathaṁ paṭipannassa kathaṁ iriyantassa kathaṁ vattentassa kathaṁ pālentassa kathaṁ yapentassa kathaṁ yāpentassa rūpaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—97.3kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ.

98.1<b>Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhotī</b>ti sukhañca dukkhañca kathaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—98.2sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti.

99.1<b>Etaṁ me pabrūhi yathā vibhotī</b>ti.99.2<b>Etan</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemīti—99.3etaṁ.99.4<b>Me pabrūhī</b>ti me pabrūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—99.5etaṁ me pabrūhi.99.6<b>Yathā vibhotī</b>ti yathā vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—99.7etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti.

100.1<b>Taṁ jāniyāmāti me mano ahū</b>ti.100.2<b>Taṁ jāniyāmā</b>ti taṁ jāneyyāma ājāneyyāma vijāneyyāma paṭivijāneyyāma paṭivijjheyyāmāti—100.3taṁ jāniyāma.100.4<b>Iti me mano ahū</b>ti iti me mano ahu, iti me cittaṁ ahu, iti me saṅkappo ahu, iti me viññāṇaṁ ahūti—100.5taṁ jāniyāma iti me mano ahu.

101.1Tenāha so nimmito—

102.1∥“Kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,102.2Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti;102.3Etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti,102.4Taṁ jāniyāmāti me mano ahū”ti.

103.1∥<b>Na saññasaññī na visaññasaññī,</b>103.2<b>Nopi asaññī na vibhūtasaññī;</b>103.3<b>Evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,</b>103.4<b>Saññānidānā hi papañcasaṅkhā.</b>

104.1<b>Na saññasaññī na visaññasaññī</b>ti.104.2Saññasaññino vuccanti ye pakatisaññāya ṭhitā, napi so pakatisaññāya ṭhito.104.3Visaññasaññino vuccanti ummattakā ye ca khittacittā, napi so ummattako, nopi khittacittoti—104.4na saññasaññī na visaññasaññī.

105.1<b>Nopi asaññī na vibhūtasaññī</b>ti.105.2Asaññino vuccanti nirodhasamāpannā ye ca asaññasattā, napi so nirodhasamāpanno, napi asaññasatto.105.3Vibhūtasaññino vuccanti ye catunnaṁ arūpasamāpattīnaṁ lābhino, napi so catunnaṁ arūpasamāpattīnaṁ lābhīti—105.4nopi asaññī na vibhūtasaññī.

106.1<b>Evaṁ sametassa vibhoti rūpan</b>ti.106.2Idha bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.106.3So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti āruppamaggasamaṅgīti.106.4Evaṁ sametassa evaṁ paṭipannassa evaṁ iriyantassa evaṁ vattentassa evaṁ pālentassa evaṁ yapentassa evaṁ yāpentassa rūpaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—106.5evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ.

107.1<b>Saññānidānā hi papañcasaṅkhā</b>ti.107.2Papañcāyeva papañcasaṅkhā taṇhāpapañcasaṅkhā, diṭṭhipapañcasaṅkhā, mānapapañcasaṅkhā saññānidānā saññāsamudayā saññājātikā saññāpabhavāti—107.3saññānidānā hi papañcasaṅkhā.

108.1Tenāha bhagavā—

109.1∥“Na saññasaññī na visaññasaññī,109.2Nopi asaññī na vibhūtasaññī;109.3Evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,109.4Saññānidānā hi papañcasaṅkhā”ti.

110.1∥<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,</b>110.2<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;</b>110.3<b>Ettāvataggaṁ nu vadanti heke,</b>110.4<b>Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;</b>110.5<b>Udāhu aññampi vadanti etto.</b>

111.1<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no</b>ti.111.2Yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha.111.3<b>Akittayī no</b>ti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaṭaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—111.4yaṁ taṁ apucchimha akittayī no.

112.1<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhī</b>ti.112.2Aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttariṁ taṁ pucchāma.112.3<b>Tadiṅgha brūhī</b>ti iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—112.4aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi.

113.1<b>Ettāvataggaṁ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse</b>ti.113.2Eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.113.3<b>Yakkhassā</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa.113.4<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ.113.5<b>Idha paṇḍitāse</b>ti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—113.6ettāvataggaṁ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse.

114.1<b>Udāhu aññampi vadanti etto</b>ti.114.2Udāhu eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā etto arūpasamāpattito aññaṁ uttariṁ yakkhassa suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—114.3udāhu aññampi vadanti etto.

115.1Tenāha so nimmito—

116.1∥“Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,116.2Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;116.3Ettāvataggaṁ nu vadanti heke,116.4Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;116.5Udāhu aññampi vadanti etto”ti.

117.1∥<b>Ettāvataggampi vadanti heke,</b>117.2<b>Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;</b>117.3<b>Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti,</b>117.4<b>Anupādisese kusalāvadānā.</b>

118.1<b>Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse</b>ti.118.2Santeke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, etā arūpasamāpattiyo aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.118.3<b>Yakkhassā</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa.118.4<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ.118.5<b>Idha paṇḍitāse</b>ti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—118.6ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse.

119.1<b>Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti, anupādisese kusalāvadānā</b>ti tesaṁyeva samaṇabrāhmaṇānaṁ eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā bhavatajjitā vibhavaṁ abhinandanti, te sattassa samaṁ upasamaṁ vūpasamaṁ nirodhaṁ paṭipassaddhinti vadanti, yato kiṁ, bho, ayaṁ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā anupādisesoti.119.2<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—119.3tesaṁ paneke samayaṁ vadanti anupādisese kusalāvadānā.

120.1Tenāha bhagavā—

121.1∥“Ettāvataggampi vadanti heke,121.2Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;121.3Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti,121.4Anupādisese kusalāvadānā”ti.

122.1∥<b>Ete ca ñatvā upanissitāti,</b>122.2<b>Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī;</b>122.3<b>Ñatvā vimutto na vivādameti,</b>122.4<b>Bhavābhavāya na sameti dhīro.</b>

123.1<b>Ete ca ñatvā upanissitā</b>ti.123.2<b>Ete</b>ti diṭṭhigatike.123.3<b>Upanissitā</b>ti sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—123.4ete ca ñatvā upanissitāti.

124.1∥<b>Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī</b>ti.124.2<b>Munī</b>ti.124.3Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.124.4Muni sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.124.5<b>So vimaṁsī</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti ñatvā muni nissaye so vimaṁsī.124.6<b>Ñatvā vimutto na vivādametī</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.124.7<b>Vimutto</b>ti mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena.124.8“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena.124.9“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …124.10“sabbe dhammā anattā”ti …pe…124.11“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti—124.12ñatvā vimutto.124.13<b>Na vivādametī</b>ti na kalahaṁ karoti, na bhaṇḍanaṁ karoti, na viggahaṁ karoti, na vivādaṁ karoti, na medhagaṁ karoti.124.14Vuttañhetaṁ bhagavatā—124.15“evaṁ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṁvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṁ tena ca voharati aparāmasan”ti—124.16ñatvā vimutto na vivādameti.

125.1<b>Bhavābhavāya na sameti dhīro</b>ti.125.2<b>Bhavābhavāyā</b>ti bhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvāya punappunābhinibbattiyā na sameti na samāgacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati.125.3<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—125.4bhavābhavāya na sameti dhīro.

126.1Tenāha bhagavā—

127.1∥“Ete ca ñatvā upanissitāti,127.2Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī;127.3Ñatvā vimutto na vivādameti,127.4Bhavābhavāya na sameti dhīro”ti.

128.1Kalahavivādasuttaniddeso ekādasamo.