1.1Tattha katamo <b>hāravibhaṅgo</b>?1.2Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṁ gacchanti.1.3Tattha ādimhi <b>desanāhāro</b>.1.4Tattha ayaṁ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā.1.5Kiṁ desitanti?1.6Sutte vīmaṁsā desanāhāro.1.7Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca.1.8Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi.1.9Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathattaṁ ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṁ tiṇṇaṁ saṅkhatalakkhaṇānaṁ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṁ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṁ saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṁ niddese niddiṭṭhaṁ.1.10Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṁ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu paññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṁsāyāti idaṁ desitaṁ.1.11Yathābhūtañca desitanti, ayaṁ vuccati desanāhāro.

2.1Tattha katamo <b>vicayo hāro</b>?

3.1“Padaṁ pañhā ca pucchā ca,3.2kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimaṁ;3.3Anugīti sā ca vicayo,3.4hāro vicayoti niddiṭṭho”.

4.1Padanti paṭhamaṁ padaṁ.4.2Tassa ko attho?4.3Yaṁ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṁ gahetabbaṁ, katipadāni puṭṭhāni yathā kiṁ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā.4.4Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṁ saṅkāsanā, idaṁ vuccati padanti.

5.1Pañhāti imāni cattāri padāni.5.2Kati pañhā?5.3Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṁ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṁ pucchati.5.4Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṁ byañjanena eko pañhova hoti.5.5Kenassu nivuto lokoti lokaṁ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṁ brūsīti taṁyeva pucchati.5.6Kiṁsu tassa mahabbhayanti taṁyeva pucchati.5.7Evaṁ atthānuparivatti byañjanaṁ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṁsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti.5.8Tattha cakkhu aniccanti ekaṁsabyākaraṇīyo, yaṁ aniccaṁ taṁ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṁ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṁ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṁ cakkhu taṁ cakkhundriyaṁ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṁ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo.5.9Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho.5.10Idaṁ pañhaṁ bhagavā kiṁ pucchito, lokassa saṅkileso pucchito.5.11Kiṅkāraṇaṁ?5.12Tividho hi saṅkileso taṇhāsaṅkileso ca diṭṭhisaṅkileso ca duccaritasaṅkileso ca.5.13Tattha avijjāya nivutoti avijjaṁ dasseti, jappāti taṇhaṁ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṁ dasseti, sotaṁ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti …pe…5.14evaṁ vuccati.

6.1Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṁ bhagavā dvīhi padehi visajjeti.

7.1∥“Yāni sotāni lokasmiṁ,7.2sati tesaṁ nivāraṇaṁ;7.3Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,7.4paññāyete pidhīyare”.

8.1Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti.8.2Idaṁ padanti pucchito, tassa saṅkiliṭṭhassa lokassa vodānaṁ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi.8.3Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṁ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṁ pucchati.8.4Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārikena ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti.8.5Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṁ tesaṁ sotānaṁ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṁvattati.8.6Evaṁ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati.

9.1Paññā ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṁ puṭṭhumāgamma katthetaṁ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti.

10.1∥“Yametaṁ pañhaṁ apucchi,10.2Ajita taṁ vadāmi te;10.3…pe…10.4Viññāṇassa nirodhena,10.5Etthetaṁ upasammati”.

11.1Iminā pañhena kiṁ pucchati?11.2Anupādisesanibbānadhātuṁ pucchati, taṁ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti.11.3Tattha paṭhamena pañhena saṅkilesaṁ pucchati.11.4Dutiyena pañhena vodānaṁ pucchati.11.5Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṁ pucchati.11.6Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṁ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati.

12.1∥“Ye ca saṅkhātadhammāse,12.2ye ca sekhā puthū idha;12.3Tesaṁ me nipako iriyaṁ,12.4puṭṭho pabrūhi mārisa”.

13.1Imāni cattāri padāni pucchati.13.2Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca?13.3Kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimanti ayamattho.13.4Tattha kataraṁ paṭhamaṁ pucchati, kataraṁ pacchā?13.5Arahantaṁ paṭhamaṁ pucchati.13.6Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā.13.7Tesaṁ me nipakoti sādhāraṇaṁ padaṁ bhagavantaṁ pucchati.13.8Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni.13.9Taṁ bhagavā visajjeti.13.10Na tathā puṭṭhaṁ, paṭhamaṁ puṭṭhaṁ, taṁ pucchā visajjeti.13.11Yaṁ pacchā pucchitaṁ paṭhamaṁ visajjeti.13.12Kiñca idaṁ pucchitaṁ visuddhānaṁ visujjhantānañca kā iriyāti idaṁ pucchi, taṁ kāmesu nābhigijjheyya.13.13Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṁ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṁ.13.14Kusalā sabbadhammesūti arahantaṁ visajjeti.

14.1Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni.14.2Cattāroyeva pañhā.14.3Kiṅkāraṇaṁ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṁ yathā paṭhamaṁ ajitapañhesu, tassa na ekaṁsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitapañhe, yaṁ ettha yathābhūtaṁ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṁ yathābhūtaṁ pariyesati.14.4Yo puna ettha yaṁ evaṁ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṁ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā.14.5Kathaṁ visajjitāti bhagavāti visajjeti?14.6Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā.14.7Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā.14.8Tattha evaṁ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā.14.9Tattha visajjanaṁ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā.14.10Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā.14.11Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṁ antojaṭā.14.12Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṁ jaṭā.14.13Tathā saṅkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ antojaṭā.14.14Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ bahijaṭā.

15.1∥Yathā devatā bhagavantaṁ pucchati “catucakkaṁ navadvāran”ti gāthā.15.2Tattha bhagavā visajjeti “chetvā naddhiṁ varattaṁ cā”ti gāthā, idaṁ bhagavā dukkhanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ visajjeti.15.3Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena.15.4Taṁ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā.15.5Navadvāranti nava vaṇamukhāni.15.6Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho.15.7Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṁ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṁ.15.8Tikena saṁyuttaṁ hi pañcakāmaguṇiko rāgo.15.9Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati.15.10Varattanti mānaṁ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo.15.11Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti.15.12Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṁ.15.13Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṁsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā.15.14Tatthāyaṁ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti.15.15Yaṁ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṁ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.

16.1Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṁ gantumarahati.16.2Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni.16.3Chahi padehi bhagavā anugāyati.

17.1“Yo ve na byathati patvā,17.2parisaṁ uggavādiniṁ;17.3Na ca hāpeti vacanaṁ,17.4na ca chādeti sāsanaṁ.

18.1Asandiddhiṁ ca bhaṇati,18.2Pucchito na ca kuppati;18.3Sa ve tādisako bhikkhu,18.4Dūteyyaṁ gantumarahatī”ti.

19.1Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.19.2Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṁ bhagavā sattahi padehi anugāyati.19.3Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṁ padaṁ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati.19.4Ayaṁ vuccati te anugīti ca vicayo, ayaṁ vicayo nāma hāro.

20.1Tattha katamo <b>yuttihāro</b>?

21.1∥“Sabbesaṁ hārānaṁ,21.2Yā bhūmī yo ca gocaro tesaṁ;21.3Yuttāyutti parikkhā,21.4Hāro yuttīti niddiṭṭho”.

22.1Hārānaṁ soḷasannaṁ yathā desanā yathā vicayo yo ca niddisiyati, ayaṁ niddeso.22.2Ayaṁ pucchā suttesu na yujjatīti yā tattha vīmaṁsā, ayaṁ yutti.

23.1Yathā hi sahetū sappaccayā sattā saṅkilissanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṁ saṅkilesāya, sahetū sappaccayā sattā visujjhanti, atthi hetu atthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā.23.2Sīlavatā, ānanda, puggalena na veyyākaraṇiyā kinti me vippaṭisāro uppādeyya …pe… abyākaraṇaṁ kattabbaṁ, ayaṁ visuddhiyā maggo.23.3Tassa hetu ko paccayo, sīlakkhandhassa cattāri cattāri hetu ca paccayo ca.23.4Sappurisasaṁsevo yo ca patirūpadesavāso ca, ayaṁ upādāpaccayatā sappaccayo.23.5Yaṁ porāṇakammaṁ assa vipāko paccayo, tāya paccayāya attasammāpaṇidhi, ayaṁ hetu.23.6Iti sīlakkhandho sahetu sappaccayoti idaṁ lokikaṁ sīlaṁ.

24.1Yaṁ pana lokuttaraṁ sīlaṁ, tassa tīṇi indriyāni paccayo—24.2saddhindriyaṁ vīriyindriyaṁ samādhindriyaṁ—24.3ayaṁ paccayo.24.4Satindriyañca paññindriyañca hetu.24.5Paññāya nibbedhagāminiyā, yaṁ sīlaṁ jāyati.24.6Sotāpannassa ca sīlaṁ tenāyaṁ hetu ayaṁ paccayo.24.7Yaṁ puna samādhino passaddhi ca pīti ca pāmojjaṁ paccayo.24.8Yaṁ sukhaṁ hetu tena samādhikkhandho sahetu sappaccayo.24.9Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ paññā.24.10Tassa paratoghoso ajjhattaṁ ca yoniso manasikāro hetu ca paccayo ca, iti ime tayo khandhā sahetū sappaccayā evaṁ satta paññā.24.11Sattabyākaraṇīsu ca suttesu na yujjati.24.12Ayaṁ yuttihāro.24.13So catūsu mahāpadesesu daṭṭhabbo.

25.1Tattha katamaṁ <b>padaṭṭhānaṁ</b>?

26.1∥“Dhammaṁ deseti jino,26.2Tassa ca dhammassa yaṁ padaṭṭhānaṁ;26.3Iti yāva sabbadhammā,26.4Eso hāro padaṭṭhāno”.

27.1Tattha pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.27.2Yesaṁ kesañci kāmarāgo uppajjati uppanno vā uppajjissati vā, etesu yepi pañcasu rūpesu āyatanesu nāññatra etehi kāmarāgassa padaṭṭhānanti.27.3Vuccate, tena pañca kāmaguṇā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.27.4Pañcindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ.27.5Manindriyaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ.27.6Pañcakkhandhā sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ.27.7Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhirāgassa padaṭṭhānaṁ.27.8Kāmadhātu kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.27.9Arūpadhātu arūparāgassa padaṭṭhānaṁ.27.10Sukhasaññā kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.27.11Byāpādasaññā byāpādassa padaṭṭhānaṁ.27.12Asampajaññatā sammohassa padaṭṭhānaṁ.27.13Nava āghātavatthūni byāpādassa padaṭṭhānaṁ.27.14Navavidhaṁ mānaṁ mānassa padaṭṭhānaṁ.27.15Sukhā vedanā rāgānusayassa padaṭṭhānaṁ.27.16Dukkhā vedanā paṭighānusayassa padaṭṭhānaṁ.27.17Adukkhamasukhā vedanā avijjānusayassa padaṭṭhānaṁ.27.18Attavādupādānañca musāvādo ca lobhassa padaṭṭhānaṁ.27.19Pāṇātipāto ca pisuṇavācā ca pharusavācā ca byāpādassa padaṭṭhānaṁ.27.20Micchattañca samphappalāpo ca mohassa padaṭṭhānaṁ.27.21Bhavaṁ bhogañca vokāro ahaṅkārassa padaṭṭhānaṁ.27.22Bāhirānaṁ pariggaho mamaṅkārassa padaṭṭhānaṁ.27.23Kāyassa saṅgaṁ diṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ.27.24Kāyikadoso dosassa padaṭṭhānaṁ.27.25Kāyikakāsāvo lobhassa padaṭṭhānaṁ.27.26Yo yo vā pana dhammo yena yena ārammaṇena uppajjati saccādhiṭṭhānena vā dhammādhiṭṭhānena vā anusayanena vā, so dhammo tassa padaṭṭhānaṁ.27.27Tena sārammaṇena so dhammo uppajjati.

28.1Yathā manusso purimassa padassa padaṭṭhānaṁ alabhanto dutiyaṁ padaṁ uddharati, so pacchānupadaṁ saṁharati.28.2Yadi pana yo na dutiyapadassa padaṭṭhānaṁ labhati, aparaṁ padaṁ uddharati.28.3Tassa yo ceso paccayo bhavati.28.4Evaṁ dhammo kusalo vā akusalo vā abyākato vā padaṭṭhānaṁ alabhanto na pavattati.28.5Yathā payuttassa dhammassa yonilābho, ayaṁ vuccati padaṭṭhāno hāro.

29.1Tattha katamo <b>lakkhaṇo hāro</b>?

30.1∥“Vuttamhi ekadhamme,30.2Ye dhammā ekalakkhaṇā tena;30.3Sabbe bhavanti vuttā,30.4So hāro lakkhaṇo nāma”.

31.1∥Yesañca susamāraddhā, niccaṁ kāyagatāsatīti gāthāya vuttāya kāyagatāsatiyā vuttā vedanāgatā cittagatā dhammagatā ca sati catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ ekena satipaṭṭhānena.31.2Na hi cittaṁ ekasmiṁ viññāṇaṭṭhitiyā pavattati, nānāsu gatīsu pavattati, kāyagatāsatiyā vuttāya vuttā vedanāgatā cittadhammagatā ca.31.3Na hi kāyagatāsatiyā bhāvitāya satipaṭṭhānā cattāro bhāvanāpāripūriṁ na gacchanti.31.4Evaṁ tassadisesu dhammesu vuttesu sabbadhammā vuttā ca bhavanti.

32.1Sacittapariyodāpanaṁ, etaṁ buddhāna sāsananti gāthā cetasikā dhammā vuttā, citte rūpaṁ vuttaṁ.32.2Idaṁ nāmarūpaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ.32.3Tato sacittapariyodāpanā yaṁ yaṁ odapeti, taṁ dukkhaṁ.32.4Yena odapeti, so maggo.32.5Yato odapanā, so nirodho.32.6Cakkhuṁ ca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tattha sahajātā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro etete dhammā ekalakkhaṇā uppādalakkhaṇena.32.7Yo ca rūpe nibbindati, vedanāya so nibbindati, saññāsaṅkhāraviññāṇesupi so nibbindati.32.8Iti ye ekalakkhaṇā dhammā, tesaṁ ekamhi dhamme niddiṭṭhe sabbe dhammā niddiṭṭhā honti, ayaṁ vuccati lakkhaṇo hāro.

33.1Tattha katamo <b>catubyūho hāro</b>?

34.1“Nirutti adhippāyo ca,34.2byañjanā desanāya ca;34.3Suttattho pubbāparasandhi,34.4eso hāro catubyūho”.

35.1Tattha katamā nirutti, sā kathaṁ pariyesitabbā?35.2Yathā vuttaṁ bhagavatā ekādasahi aṅgehi samannāgato bhikkhu khippaṁ dhammesu mahattaṁ pāpuṇāti, atthakusalo ca hoti, dhammakusalo ca hoti, niruttikusalo ca hoti, itthādhivacanakusalo ca hoti, purisādhivacanakusalo ca, vipurisādhivacanakusalo ca, atītādhivacanakusalo ca, anāgatādhivacanakusalo ca, paccuppannādhivacanakusalo ca.35.3Ekādhippāyena kusalo nānādhippāyena kusalo.35.4Kimhi desitaṁ, atītānāgatapaccuppannaṁ.35.5Itthādhivacanena purisādhivacanena vipurisādhivacanena sabbaṁ yathāsuttaṁ niddiṭṭhaṁ.35.6Taṁ byañjanato niruttikosallato yo yaṁ suttassa suniruttidunniruttitaṁ avekkhati, idaṁ evaṁ niropayitabbaṁ.35.7Idampi na niropayitabbaṁ.35.8Idaṁ vuccate niruttikosallaṁ.

36.1∥Tattha katamaṁ adhippāyakosallaṁ?36.2Yathādesitassa suttassa sabbassa vāraṁ gacchati imena bhagavatā desitabbanti.36.3Yathā kiṁ appamādo amataṁ padaṁ, pamādo maccuno padanti gāthā.36.4Ettha bhagavato ko adhippāyo?36.5Ye asītimeva ākaṅkhanti te appamattā viharissanti, ayaṁ adhippāyo.

37.1“Yogassa kālaṁ na nivattati yā ca,37.2So na tattha pāpintave bhavanti;37.3Vedanāmaggaisinā paveditaṁ,37.4Dhutarajāsavā dukkhā pamokkhātā”.

38.1Ettha bhagavato ko adhippāyo?38.2Ye dukkhe nāssādakā, te vīriyamārabhissanti dukkhakkhayāyāti.38.3Ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.38.4Iti gāthāya vā byākaraṇena vā desite iminā suttena sādhakā, yo evaṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjatīti so adhippāyo, ayaṁ vuccati desanādhippāyo.

39.1Tattha katamo pubbāparasandhi?39.2Yaṁ gāthāyaṁ vā suttesu vā padāni asīti tāni bhavanti evaṁ vā evameti tassā gāthāya suttassa vā yāni purimāni padāni yāni ca pacchimakāni, tāni samosāretabbāni.39.3Evaṁ so pubbāparena sandhi ñāyati.39.4Yā ekā samāraddhā gāthā dve tīṇi vā tassa mekadese bhāsitānaṁ abhāsitāhi gāthāhi aniddiṭṭho attho bhavati tadupadhāritabbaṁ.39.5Yaṁva sabbā itissa pariyesamānassa pariyesanā kaṅkhā, tassa vā puggalassa paññattīnaṁ apare pariyesitabbaṁ.39.6Idaṁ vuccate pubbāparena sandhi.39.7Kosallanti vatthuto nidānakosallaṁ.39.8Byañjanato niruttikosallaṁ.39.9Desanādhippāyakosallaṁ.39.10Pubbāparena sandhikosallaṁ.39.11Tattha tassa gāthā pariyesitā nidānaṁ vā.39.12Upalabbhituṁ na attho niddisitabbo vatthuto nidānakosallaṁ atthakosallaṁ imehi catūhi padehi attho pariyesiyanto yathābhūtaṁ pariyiṭṭho hoti.39.13Atha ca sabbo vatthuto vā nidānena vā yo adhippāyo byañjano nirutti sandhi ca anuttaro eso pubbāparena evaṁ suttatthena desitabbaṁ.39.14Ayaṁ catubyūho hāro.

40.1Tattha katamo <b>āvaṭṭo hāro</b>?

41.1∥“Ekamhi padaṭṭhāne,41.2Pariyesati sesakaṁ padaṭṭhānaṁ;41.3Āvaṭṭati paṭipakkhe,41.4Āvaṭṭo nāma so hāro”.

42.1Yathā kiṁ unnaḷānaṁ pamattānanti gāthāyo.42.2Yaṁ pamādo, idaṁ kissa padaṭṭhānaṁ?42.3Kusalānaṁ dhammānaṁ osaggassa.42.4Kusaladhammosaggo pana kissa padaṭṭhānaṁ?42.5Akusaladhammapaṭisevanāya.42.6Kissa padaṭṭhānaṁ, kusaladhammapaṭisevanāya?42.7Kissa padaṭṭhānaṁ, kilesavatthupaṭisevanāya?42.8Iti pamādena mohapakkhiyā diṭṭhi avijjā chandarāgapakkhiyā.42.9Tattha taṇhā ca diṭṭhi cattāro āsavā taṇhā kāmāsavo ca bhavāsavo ca diṭṭhāsavo ca avijjāsavo ca.42.10Tattha citte atthīti diṭṭhi cetasikesu niccanti pañcasu kāmaguṇesu ajjhāvahanena kāmāsavo, upapattīsu āsatti bhavāsavo.42.11Tattha rūpakāyo kāmāsavassa bhavāsavassa ca padaṭṭhānaṁ.42.12Nāmakāyo diṭṭhāsavassa avijjāsavassa ca padaṭṭhānaṁ.

43.1Tattha alliyanāya ajjhattavāhanaṁ kāmāsavassa lakkhaṇaṁ.43.2Patthanaganthanaabhisaṅkhārakāyasaṅkhāraṇaṁ bhavāsavassa lakkhaṇaṁ, abhiniveso ca parāmāso ca diṭṭhāsavassa lakkhaṇaṁ.43.3Appaṭivedho dhammesu asampajaññā ca avijjāsavassa lakkhaṇaṁ.43.4Ime cattāro āsavā cattāri upādānāni.43.5Kāmāsavo kāmupādānaṁ, bhavāsavo bhavupādānaṁ, diṭṭhāsavo diṭṭhupādānaṁ, avijjāsavo attavādupādānaṁ, imehi catūhi upādānehi pañcakkhandhā.43.6Tattha avijjāsavo citte pahātabbo, so citte cittānupassissa pahīyati.43.7Diṭṭhāsavo dhammesu pahātabbo, so dhammesu dhammānupassissa pahīyati.43.8Bhavāsavo āsattiyā pahātabbo, so vedanāsu vedanānupassissa pahīyati.43.9Kāmāsavo pañcasu kāmaguṇesu pahātabbo, so kāye kāyānupassissa pahīyati.43.10Tattha kāyānupassanā dukkhamariyasaccaṁ bhajati.43.11Vedanānupassanā pañcannaṁ indriyānaṁ paccayo sukhindriyassa dukkhindriyassa somanassindriyassa domanassindriyassa upekkhindriyassa, sattakilesopacāro tena samudayaṁ bhajati.43.12Citte cittānupassanā nirodhaṁ bhajati.43.13Dhammesu dhammānupassanā maggaṁ bhajati.43.14Tenassa catūsu ca dassanena tasseva sabbe pahīyanti, yena niddiṭṭhā paṭhamaṁ unnaḷānaṁ pamattānaṁ tesaṁ vaḍḍhanti āsavā.43.15Jānato hi passato āsavānaṁ khayo dukkhaṁ samudayo nirodho maggo hi akusalā dhammā.43.16Evaṁ pariyesitabbā.43.17Yāva tassa akusalassa gati tato paṭipakkhena akusale dhamme pariyesati tesaṁ kilesānaṁ hārena āvaṭṭati.43.18Ayaṁ vuccate āvaṭṭo hāro.43.19Evaṁ sukkāpi dhammā pariyesitabbā.43.20Akusaladhamme āgamissa.

44.1Tattha āvaṭṭassa hārassa ayaṁ bhūmi sati upaṭṭhānā ca vipallāsā ca cattāri ñāṇāni sakkāyasamuppādāyagāminī ca paṭipadā sakkāyanirodhagāminī paṭipadā.

45.1Tattha katamo <b>vibhatti hāro</b>?45.2Yaṁ kiñci vibhajjabyākaraṇīyaṁ vuccati vibhatti hāro.45.3Yathā kiṁ āgantvā ca puna puggalo hoti, no vāgataṁ na paribhāsati paripucchatāya pañhāya atiyanaṁ ekassa kiñci—45.4ayaṁ vuccate vibhatti hāro.

46.1Tattha katamo <b>parivattano hāro</b>?46.2Yaṁ kiñci paṭipakkhaniddeso, ayaṁ vuccati parivattano hāro.46.3Yathā vuttaṁ bhagavatā sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotīti vitthārena sabbāni maggaṅgāni.46.4Ayaṁ vuccate parivattano hāro.

47.1Tattha katamo <b>vevacano hāro</b>?

48.1“Vevacanehi anekehi,48.2Ekaṁ dhammaṁ pakāsitaṁ;48.3Sutte yo jānāti suttavidū,48.4Vevacano nāma so hāro”.

49.1Yathā āyasmā sāriputto ekamhi vatthumhi vevacanena nānāvuttena bhagavatā pasaṁsito “mahāpañño sāriputto hāsapañño javanapañño”ti idaṁ paññāya vevacanaṁ.49.2Yathā ca maggavibhaṅge niyyānattho ekamekaṁ maggaṅgaṁ vevacanehi niddiṭṭhaṁ.49.3Evaṁ avijjāya vevacanā.49.4Ekaṁ akusalamūlaṁ tadeva santaṁ tesu tesu janapadesu tena tena pajānanti.49.5Na hi anena tadevapi ālapiyanti aññaṁ bhajati.49.6Sabbakāmajahassa bhikkhunoti kāmā ālapitā.49.7Yassa nitthiṇṇo saṅkoti teyeva kāme saṅkāti ālapati.49.8Suṇamānassa puretaraṁ rajjanti teyeva kāme rajjanti ālapati.49.9Evaṁ suttamhi yo dhammo desiyati tassa pariyeṭṭhi “katamassa dhammassa idaṁ nāmaṁ katamassa idaṁ vevacanan”ti.49.10Sabbaññū hi yesaṁ yesaṁ yā nirutti hoti, yathā gāmi tena tena desetīti tassa vevacanaṁ pariyesitabbaṁ.49.11Ayaṁ vevacano hāro.

50.1Tattha katamo <b>paññatti hāro</b>?50.2Cattāri ariyasaccānīti suttaṁ niddisati, nikkhepapaññatti.50.3Yā samudayapaññatti.50.4Kabaḷīkāre āhāre atthi chando atthi rāgo yāva patiṭṭhitaṁ.50.5Tattha viññāṇaṁ pabhavapaññattiṁ paññapeti.50.6Kabaḷīkāre āhāre natthi chando …pe… samugghāti paññatti.

51.1∥Tassa kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccatīti pahānapaññattiṁ paññapeti.51.2Taṇhā yassa purakkhatā paññā parivattati gāthā manāpapaññattiṁ paññapeti.51.3Evaṁ pana manāpapaññattīti ekadhammaṁ bhagavā paññapeti.51.4Na hi taṇhā dukkhasamudayoti kāretvā sabbattha taṇhāsamudayo niddisitabbo.51.5Yathā uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti vinodeti pajahatīti paṭikkhepapaññatti.51.6Evaṁ sabbesaṁ dhammānaṁ kusalānañca akusalānañca yañcassa dhammakkhettaṁ bhavati, so ceva dhammo tattha pavattati.51.7Tadavasiṭṭhā dhammā tassānuvattakā honti.51.8Sā duvidhā paññatti—51.9parādhīnapaññatti ca sādhīnapaññatti ca.51.10Katamā sādhīnapaññatti?51.11Samādhiṁ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṁ pajānāti.51.12“Rūpaṁ aniccan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ sādhīnapaññatti parādhīnapaññatti ca, sā paññatti paññāya ca sīlassa ca, yathā cattāri jhānāni bhāvetha.51.13Tassa atthi samādhindriyaṁ mudūni cattāri indriyāni tāni catuparādhīnāni, tīṇi aveccappasādeti parādhīnaṁ samādhindriyaṁ cattāri indriyāni parādhīnāti catūsu ariyasaccesu aparādhīnaṁ paññindriyaṁ satipaṭṭhānesu sammappadhānesu vīriyindriyaṁ.51.14Iti sake padaṭṭhāne sake khettasādhīno so dhammo, so ca tattha paññāpetabbo.51.15Tassa paṭipakkhā nighāto niddisitabbo.51.16Etthāyaṁ anekākārapaññatti kena kāraṇena ayaṁ dhammo paññattoti.51.17Ayaṁ vuccate paññatti.

52.1Tattha katamo <b>otaraṇo hāro</b>?52.2Chasu dhammesu otāretabbaṁ.52.3Katamesu chasu?52.4Khandhesu dhātūsu āyatanesu indriyesu saccesu paṭiccasamuppādesu.52.5Natthi taṁ suttaṁ vā gāthā vā byākaraṇaṁ vā.52.6Imesu channaṁ dhammānaṁ aññatarasmiṁ na sandissati.52.7Ettāvatā esa sabbā desanā yā tā khandhā vā dhātuyo vā āyatanāni vā saccāni vā paṭiccasamuppādo vā, tattha pañcannaṁ khandhānaṁ vedanākkhandho rāgadosamohānaṁ padaṭṭhānaṁ.52.8Tattha tisso vedanāyo tassa sukhāya vedanāya somanasso savicāro, dukkhāya vedanāya domanasso savicāro, adukkhamasukhāya vedanāya upekkho savicāro.52.9Yaṁ puna tattha vedayitaṁ idaṁ dukkhasaccaṁ, khandhesu saṅkhārakkhandho tattha kāyo pamattaṁ saupavattati, tañca saṅkhāragato dvidhā ca bhavaṅgotaraṇaṁ kammaṁ tīṇi ca saṅkhārāni puññābhisaṅkhārā vā apuññā vā āneñjā vā hetu sabbasarāgassa no vītarāgassa, dosassa abhisaṅkhārāni ca avītarāgo ceteti ca pakappeti ca, vītarāgo pana ceteti ca no abhisaṅkharoti, yaṁ uṇhaṁ vajiraṁ kaṭṭhe vā rukkhe vā aññattha vā patantaṁ bhindati ca ḍahati ca, evaṁ sarāgacetanā ceteti ca abhisaṅkharoti ca.52.10Yathā sataṁ vajiraṁ na bhindati na ca ḍahati, evaṁ vītarāgacetanā ceteti na ca abhisaṅkharoti.52.11Tattha pañcannaṁ khandhānaṁ eko khandho anindriyasarīraṁ saññākkhandho.

53.1Tattha dhātūnaṁ aṭṭhārasa dhātuyo.53.2Tattha yā rūpī dasa dhātuyo, tāsu desiyamānāsu rūpakkhandho niddisitabbo, dukkhaṁ ariyasaccaṁ.53.3Yepi ca cha viññāṇakāyā manodhātusattamā, tattha viññāṇakkhandho ca niddisitabbo, dukkhaṁ ariyasaccaṁ.53.4Dhammadhātu pana dhammasamosaraṇā, so dhammo hetunā ca nissandena ca phalena ca kiccena ca vevacanena ca yena yena upalabbhati, tena tena niddisitabbo.53.5Yadi vā kusalā yadi vā akusalā yadi vā abyākatā yadi vā asaṅkhatā.53.6Dvādasannaṁ āyatanānaṁ dasa āyatanāni rūpāni taṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ niddisitabbaṁ.53.7Rūpakkhandho ca manāyatanañca viññāṇakkhandhena niddisitabbaṁ, dukkhaṁ ariyasaccaṁ.53.8Dhammāyatanaṁ nānādhammasamosaraṇaṁ.53.9Tattha ye dhammā indriyānaṁ indriyesu niddisitabbā, ye anindriyānaṁ anindriyesu niddisitabbā.53.10Pariyāyato ca otāretabbā.53.11Yathā sā dhammadhātu tathā dhammāyatanaṁ pariyesitabbaṁ.53.12Yāyeva hi dhammadhātu tadeva dhammāyatanaṁ anūnaṁ anadhikaṁ.

54.1Tattha paṭiccasamuppādo atthi tividho, atthi catubbidho, atthi duvidho.54.2Tattha tividho paṭiccasamuppādo hetuphalanissando.54.3Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ ca ayaṁ hetu, viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā ca ayaṁ paccayo, yo bhavo ayaṁ vipāko, yā jāti maraṇaṁ ayaṁ nissando.

55.1Kathaṁ catubbidho hetu paccayo vipāko nissando ca?55.2Avijjā ca taṇhāsaṅkhārā ca upādānaṁ ca—55.3ayaṁ hetu.55.4Viññāṇaṁ nāmarūpassa paccayo.55.5Nāmarūpaṁ upapajjati, tathā upapannassa saḷāyatanaṁ phasso vedanā ca—55.6ayaṁ paccayo.55.7Yo bhavo ayaṁ vipāko.55.8Yā jāti yā ca jarāmaraṇaṁ—55.9ayaṁ nissando.

56.1Kathaṁ duvidho paṭiccasamuppādo?56.2Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ—56.3ayaṁ samudayo.56.4Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca—56.5idaṁ dukkhaṁ.56.6Yaṁ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni.56.7Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo.

57.1Tathā bāvīsati indriyāni.57.2Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṁ yena domanassindriyaṁ, idaṁ dukkhaṁ.57.3Purisindriyaṁ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṁ.57.4Yato puriso purisakānaṁ taṁ evaṁ kātabbatā.57.5Atha ajjhattaṁ sārajjati.57.6Ayaṁ ahaṅkāro taṁ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṁ mamaṅkāro evaṁ itthī, tattha sukhindriyaṁ ca somanassindriyaṁ ca purisindriyassānuvattakā honti.57.7Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti.57.8Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṁ gacchati.57.9Tassa dukkhindriyaṁ ca domanassindriyaṁ ca vattati.57.10Doso ca akusalamūlaṁ pavaḍḍhati.57.11Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati.57.12Amoho ca kusalamūlaṁ pavaḍḍhati.57.13Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṁ purisindriyaṁ.57.14Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṁ yāva aññātāvino indriyaṁ, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā.57.15Dasannaṁ paññindriyānaṁ kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.57.16Manindriyaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ.57.17Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ.57.18Itthindriyaṁ ca purisindriyaṁ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṁ.57.19Tattha yena yena indriyena yuttaṁ vā gāthāya otāretuṁ sakkoti, tena tena niddisitabbo.57.20Evaṁ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṁ otaraṇo hāro.

58.1Tattha katamo <b>sodhano hāro</b>?58.2Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti.58.3Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo.58.4Kiṅkāraṇaṁ?58.5Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṁ.58.6Yathā kiṁ appamādo amataṁ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā.58.7Kiṅkāraṇaṁ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṁ?

59.1∥“Evaṁ visesato ñatvā,59.2Appamādamhi paṇḍitā;59.3Appamāde pamodanti,59.4Ariyānaṁ gocare ratāti”.

60.1Idaṁ abhāsitaṁ.60.2Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo.60.3Kiṅkāraṇaṁ, atthi tattha avasiṭṭhaṁ?60.4Te jhāyino sātatikā, niccaṁ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṁ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo.60.5Evaṁ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito.60.6Yā vīmaṁsā tulanā idaṁ atthi kiccaṁ, idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ tassa vevacanaṁ niddiṭṭhaṁ vā na vāti.60.7Tattha yā vīmaṁsā, ayaṁ vuccate sodhano hāro.

61.1Tattha katamo <b>adhiṭṭhāno hāro</b>?61.2Ekattatā ca vemattatā ca.61.3Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca.61.4Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti.61.5Yaṁ anomattiyaṭṭhena paññattanti.61.6Taṁ anomattiyaṭṭhena paññābalaṁ.61.7Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya.61.8Sammādiṭṭhi dhammānaṁ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti.61.9Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṁsaṭṭhaṁ uṇhodakaṁ, sītena saṁsaṭṭhaṁ sītodakaṁ khārodakaṁ guḷhodakanti, idaṁ ekattatā vemattatā ca.

62.1Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṁ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā.62.2Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā.62.3Evaṁ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā.62.4Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṅkiṇṇavatthuto vemattatā.62.5Yaṁ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṁ, sabbaṁ taṁ pathavīdhātūti ekattatā.62.6Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā.62.7Evaṁ sabbaṁ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṁ.62.8Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā.

63.1Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṁ labhati.63.2Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṁ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṁ saññāvedanāsu ādīnavaṁ samanupassato tathādhiṭṭhānaṁ samādhindriyaṁ ca sāyeva dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṁ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṁ pajahato paññindriyaṁ ca citte cittānupassanā.63.3Iti yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṁ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya.63.4Iti yaṁ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṁ vīmaṁsanā tulanā.63.5Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro.

64.1Tattha katamo <b>parikkhāro hāro</b>?64.2Sahetu sappaccayaṁ vodānañca saṅkileso ca, yaṁ tadubhayaṁ pariyeṭṭhi, saparikkhāro hāro.64.3Iti dhammānaṁ sahetukānaṁ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṁ paccayo pariyesitabbo.

65.1Tattha kiṁ nānākaraṇaṁ, hetussa ca paccayassa ca?65.2Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo.65.3Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo.65.4Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo.65.5Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo.65.6Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo.65.7Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo.65.8Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo.65.9Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo.

66.1Hetussa upakaraṇaṁ samudānetabbo.66.2Samudānaṁ hetu, tattha duvidho hetu.66.3Duvidho paccayo—66.4samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca.66.5Hetupi duvidho—66.6samanantarahetu ca paramparahetu ca.66.7Tattha katamo paramparapaccayo?66.8Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṁ samanantarapaccayatāya paccayo.66.9Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi.66.10Tattha samanantaraṁ kiṅkāraṇaṁ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṁ paccayato.66.11Tattha katamo paramparahetu?66.12Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu.66.13Yassa hi yaṁ samanantaraṁ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho.66.14Evaṁ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo.

67.1Paṭiccasamuppādo yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṁpaccayo, ayoniso manasikāro.67.2So kassa paccayo saṅkhārānaṁ, iti paccayo ca samuppannaṁ ca tassa ko hetu avijjāyeva.67.3Tathā hi purimā koṭi na paññāyati.67.4Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya.

68.1Kathaṁ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo?68.2Yaṁ cittaṁ rāgapariyuṭṭhaṁ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṁ paññāya gocaraṁ hanti.68.3Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṁ avijjāsahasamuppannaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati.68.4Katamehi catūhi?68.5Anusayo pariyuṭṭhānaṁ saṁyojanaṁ upādānaṁ.68.6Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṁ jāti pariyuṭṭhitā saṁyujjati saṁyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo.68.7Evaṁ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṁ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṁ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṁ paccayo niddiṭṭhaṁ apanetvā kusalaṁ akusalaṁ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṁ avacanīyaṁ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṁ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṁ parikkhipitabbaṁ.

69.1Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṁ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa yaṁ samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṁ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṁ anokāsakatā ñāṇaṁ na uppajjanti.69.2Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṁ vipallāsā uppajjanti “asubhe subhan”ti “dukkhe sukhan”ti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo, yaṁ viparītacitto vijānāti ayaṁ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṁ saññāvipallāso.69.3Yaṁ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṁ diṭṭhivipallāso.69.4Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṁ viññāṇañca vijjañca karonti.69.5Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṁ vepullataṁ gacchanti.69.6Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti.69.7Iti evaṁ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo samanantarapaccayatāya ca.

70.1Kathaṁ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo?70.2Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati.70.3Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā taṁ udake vaḍḍhaṁ assa, sītena vārinā abhisannaṁ parisandanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati.70.4Evaṁ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo.

71.1Kathaṁ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo?71.2Te saṅkhārā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjanti.71.3Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā pathaviṁ nissāya pathaviṁ patiṭṭhāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati.71.4Ete saṅkhārā avijjāyaṁ patiṭṭhitā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ gacchanti.71.5Evaṁ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo.

72.1Puna rāgasahagatassa kammassa vipākena paṭisandhimhi bhavo nibbattati, taṁ kammassa sabbaṁ abhiniviṭṭhaṁ aññāṇavasena ponobhavikā saṅkhārāti vuccanti, evampi avijjāpaccayā saṅkhārā atthi.72.2Puna pañcasu ye ca sekkhā puggalā, ye ca asaññisamāpattiṁ samāpannā, ye ca bhavagatā, ye ca antogatāyeva saṁsedajā, ye ca vā pana añño hi koci anāgāmibhūtā na cetenti na ca patthenti, tesaṁ kiṁ paccayā saṅkhārā.72.3Puna rāgā atthi tesaṁ saṅkhārāni upādānāni cittamanussarantiyeva avipakkavipākasamūhatā asamucchinnapaccayā tesaṁ puna ca gato bhavati.72.4Evampi hi avijjāpaccayā saṅkhārā.72.5Puna sā te na upādānā napi saṅkhārā atthi, puna tesaṁ satta anusayā asamūhatā asamucchinnā tadārammaṇaṁ bhavati.72.6Viññāṇassa patiṭṭhāya viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ.72.7Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā.72.8Puna sā yaṁ kiñci kammaṁ ācayagāmi sabbaṁ taṁ avijjāvasena abhisaṅkhariyati taṇhāvasena ca allīyati aññāṇavasena ca tattha ādīnavampi na jānāti.72.9Tadeva viññāṇabījaṁ bhavati, sāyeva taṇhāsineho bhavati.72.10Sāyeva avijjā sammohoti.72.11Evampi avijjāpaccayā saṅkhārā vattabbā.72.12Iti imehi ākārehi avijjā saṅkhārānaṁ paccayo.

73.1Tattha avijjāya hetu ayoniso manasikāro paccayo hoti.73.2Tattha abhicchedo ayaṁ tattha tatiyaṁ balaṁ nivatti, ayaṁ paṭisandhi.73.3Tattha punabbhavo yo avecchedo asamugghātanaṭṭhena ayaṁ anusayo.73.4Yathā paṭākaṁ vā sāṭakaṁ vā dve janā pīḷesu ca ekā vā balaṁ vā assa nivāṭassesu, na pana pīḷesu soseyya.73.5Tattha yaṁ sinehā āpodhātu anupullanā sosetabbā.73.6Uṇhadhātumāgamma sace puna taṁ ākāse nikkhipeyya taṁ ussāvena yebhuyyataraṁ sinehamāpajjeyya, na hi anāgamma tejodhātuṁ parisesaṁ gaccheyya.73.7Evameva bhavaggaparamāpi samāpatti na anurūpassa samugghātāya saṁvattati.73.8Te hi ālayanti sammasanti, na ca taṇhāya taṇhāpahānaṁ gacchanti.73.9Tattha so asamugghāto.73.10Avijjāya anusayo ca cittassa sampalibodho, idaṁ pariyuṭṭhānaṁ.73.11Yathābhūtaṁ viññāṇassa appaṭivedho ayaṁ avijjāāsavo avijjāviññāṇabījaṁ bhavati.73.12Yaṁ bījaṁ so hetu na samucchijjati, asamucchijjanto paṭisandehati.73.13Paṭisandahanto na samugghātaṁ gacchati.73.14Asamugghātaṁ cittaṁ pariyonahati, pariyonaddhacitto yathābhūtaṁ nappajānāti, iti saññāṇassa sāsavattho, avijjattho, hetuattho, avacchedattho, anivattiattho, phalattho paṭisandhiattho, punabbhavattho, asamugghātattho, anusayattho, pariyuṭṭhānattho, apaṭivedhanattho.73.15Ettāvatā avijjāya khettaṁ niddiṭṭhaṁ bhavati.73.16Ayaṁ vuccate parikkhāro nāma hāro.

74.1Tattha katamo <b>samāropano hāro</b>?74.2Ugghaṭitamhi tamhi santañceva ca naṁ vitthāraṁ pana vattabbaṁ.74.3Vitthāravidhaṁ cittaññā ayaṁ samāropano hāro.74.4Tattha nāmaniddeso upaghaṭakā vatthuniddeso vevacanaṁ vatthubhūto vitthāro.74.5Yathā kiṁ, yā bhikkhūnaṁ vattato pahātabbo, ayaṁ upaghaṭanā.

75.1Tattha katamo samāropano?75.2Kiñci na vattabbaṁ, rūparāgaṁ vā nāmavantapahātabbaṁ.75.3Yāva viññāṇanti vitthārena kātabbāni.75.4Avijjā tā opammena paññāpetabbā, ayaṁ samāropano.75.5Nissitacittassa ca mattiko ca nissayo taṇhā ca diṭṭhi ca.75.6Tattha diṭṭhi avijjā taṇhā saṅkhārā.75.7Tattha diṭṭhipaccayā taṇhā ime avijjāpaccayā saṅkhārā.75.8Tattha nissitaṁ viññāṇaṁ idaṁ saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, idaṁ saṅkhittena bhāsite avasiṭṭhaṁ paropayati.

76.1∥Anissitassa calitaṁ natthīti tassa evaṁ diṭṭhiyā taṇhāya ca pahānaṁ tattha diṭṭhiavijjānirodhāya bhūtaṁ viññāṇaṁ sarāgaṭṭhāniyesu dhammesu taṁ taṁ dhammaṁ upecca aññaṁ dhammaṁ dhāvati makkaṭopamatāya, atha khvassa parittesu dhammesu sarāgaṭṭhāniyesu chandarāgo natthi kuto tato calanā, adhimattesu sattesu cittaṁ nivessayati taṁ apatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ anāhāraṁ nirujjhati viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho yāva jarāmaraṇanirodho.76.2Ayaṁ samāropano.

77.1Tattha rāgavasena viññāṇassa calitaṁ sapariggaho, tasmiṁ calite asati yo parikilesopacāro tividho aggi paṭippassaddho bhavati.77.2Tenāha calite asante passaddhi hoti.77.3Tattha yaṁ samāropanā passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.77.4Yāva vimuttitamiti ñāṇadassanaṁ bhavati.77.5So āsavānaṁ khayā ca vimutti no upapajjati.77.6Tassa upapattissa āgatigatiyā asantiyā nevidha na huraṁ na ubhayamantarena.77.7Esevanto dukkhassāti anupādisesā nibbānadhātu.77.8Idamassa suttassa majjhe samāropitaṁ paṭiccasamuppāde ca vimuttiyaṁ ca yogo na ca etaṁ tassa saṅkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṁ vibhajjanti.77.9Ayaṁ vuccate samāropano hāro.77.10Na ca saṅkilesabhāgiyena suttena saṅkilesabhāgiyo ye ca dhammā samāropayitabbā nāññe.77.11Evaṁ vāsanābhāgiye nibbedhabhāgiye, ayaṁ samāropano hāro.77.12Ime soḷasa hārā.

78.1Suvīrassa mahākaccāyanassa jambuvanavāsino peṭakopadese hāravibhaṅgo nāma pañcamā bhūmi.