0.1Peṭakopadesa

0.26. Suttatthasamuccayabhūmi

1.1Buddhānaṁ bhagavantānaṁ sāsanaṁ tividhena saṅgahaṁ gacchati, khandhesu dhātūsu āyatanesu ca.1.2Tattha pañcakkhandhā rūpakkhandho yāva viññāṇakkhandho.1.3Dasa rūpaāyatanāni cakkhu rūpā ca yāva kāyo phoṭṭhabbā ca, ayaṁ rūpakkhandho.1.4Tattha cha vedanākāyā vedanākkhandho cakkhusamphassajā vedanā yāva manosamphassajā vedanā, ayaṁ vedanākkhandho.1.5Tattha cha saññākāyā saññākkhandho, rūpasaññā yāva dhammasaññā ime cha saññākāyā, ayaṁ saññākkhandho.1.6Tattha cha cetanākāyā saṅkhārakkhandho, rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā ime cha cetanākāyā, ayaṁ saṅkhārakkhandho.1.7Tattha cha viññāṇakāyā viññāṇakkhandho, cakkhuviññāṇaṁ yāva manoviññāṇaṁ ime cha viññāṇakāyā, ayaṁ viññāṇakkhandho.1.8Ime pañcakkhandhā.

2.1Tesaṁ kā pariññā?2.2Aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti esā etesaṁ pariññā.2.3Tattha katamo khandhattho?2.4Samūhattho khandhattho, puñjattho khandhattho, rāsattho khandhattho.2.5Taṁ yathā dabbakkhandho vanakkhandho dārukkhandho aggikkhandho udakakkhandho vāyukkhandho iti evaṁ khandhesu sabbasaṅgahova evaṁ khandhattho.

3.1Tattha aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu …pe…3.2manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.3.3Etāyo aṭṭhārasa dhātuyo.3.4Tāsaṁ pariññā aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti esā etāsaṁ pariññā.3.5Tattha ko dhātuattho?3.6Vuccate avayavattho dhātuattho.3.7Avayavoti cakkhu no pasādo cakkhudhātu.3.8Evaṁ pañcasu dhātūsu puna rāgavavacchedattho dhātuattho.3.9Vavacchinnā hi cakkhudhātu.3.10Evaṁ pañcasu punarāha ekantipakatyatthena dhātuatthoti vuccate.3.11Taṁ yathā, pakatiyā ayaṁ puriso pittiko semhiko vātiko sannipātikoti evaṁ pakaticakkhudhātu dasannaṁ piyā ca sabbesu indriyesu …pe…3.12visabhāgattho dhātuattho.

4.1Tattha dvādasāyatanāni katamāni?4.2Cha ajjhattikāni cha bāhirāni.4.3Cakkhāyatanaṁ yāva manāyatananti ajjhattikaṁ, rūpāyatanaṁ yāva dhammāyatananti bāhiraṁ.4.4Etāni dvādasa āyatanāni.4.5Etesaṁ kā pariññā?4.6Aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti, esā etesaṁ pariññā.4.7Api ca dvidhā pariññā ñātapariññā ca pahānapariññā ca.4.8Tattha ñātapariññā nāma aniccaṁ dukkhaṁ saññā anattāti, esā ñātapariññā.4.9Pahānapariññā pana chandarāgappahānā, esā pahānapariññā.4.10Tattha katamo āyatanattho?4.11Vuccate ākārattho āyatanattho.4.12Yathā suvaṇṇākaro dubbaṇṇākaro, yathā dvīhi tehi ākārehi te te gāvā uttiṭṭhanti.4.13Evaṁ ete hi cittacetasikā gāvā uttiṭṭhanti kammakilesā dukkhadhammā ca.4.14Punarāha āyadānattho āyatanattho.4.15Yathā rañño āyadānehi āyo bhavati, evaṁ āyadānattho āyatanattho.

5.1Cattāri ariyasaccāni dukkhaṁ samudayo nirodho maggo ca.5.2Dukkhaṁ yathā samāsena dhammācariyaṁ mānasañca, samudayo samāsena avijjā ca taṇhā ca, nirodho samāsena vijjā ca vimutti ca, maggo samāsena samatho ca vipassanā ca.

6.1Tattha sattatiṁsa bodhipakkhikā dhammā katame?6.2Cattāro satipaṭṭhānā yāva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, evamete sattatiṁsa bodhipakkhikā dhammā.6.3Ye dhammā atītānāgatapaccuppannānaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ paccekabuddhānaṁ sāvakānaṁ ca nibbānāya saṁvattantīti, so maggo cattāro satipaṭṭhānā.6.4Katame cattāro?6.5Idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati,6.6sammappadhānaṁ …6.7iddhipādaṁ …6.8indriyāni …6.9balāni …6.10tattha ko indriyattho?6.11Indattho indriyattho, ādhipateyyattho indriyattho, pasādattho indriyattho, asādhāraṇaṁ kassa kiriyattho indriyattho;6.12anavapariyattho balattho, thāmattho balattho, upādāyattho balattho, upatthambhanattho balattho.

7.1Tattha katame satta bojjhaṅgā?7.2Satisambojjhaṅgo yāva upekkhāsambojjhaṅgo.7.3Tattha katamo aṭṭhaṅgiko maggo?7.4Sammādiṭṭhi yāva sammāsamādhi.7.5Tattha aṭṭhaṅgiko maggoti khandho sīlakkhandho ca samādhikkhandho ca paññākkhandho ca.7.6Tattha yā ca sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo, ayaṁ sīlakkhandho.7.7Yā ca sammāsati yo ca sammāvāyāmo yo ca sammāsamādhi, ayaṁ samādhikkhandho.7.8Yo ca sammāsaṅkappo yā ca sammādiṭṭhi, ayaṁ paññākkhandho.7.9Evaṁ tāyo tisso sikkhā.7.10Evaṁ tīhākārehi dasa padāni …pe….

8.1Tattha yogāvacaro sīlakkhandhe ṭhito dosaṁ akusalaṁ na upādiyati, dosānusayaṁ samūhanati, dosasallaṁ uddharati, dukkhavedanaṁ parijānāti, kāmadhātuṁ samatikkamati.8.2Samādhikkhandhe ṭhito lobhaṁ akusalaṁ na upādiyati, rāgānusayaṁ samūhanati, lobhasallaṁ uddharati, sukhavedanaṁ parijānāti, rūpadhātuṁ samatikkamati.8.3Paññākkhandhe ṭhito mohaṁ akusalaṁ na upādiyati, avijjānusayaṁ samūhanati, mohasallaṁ diṭṭhisallañca uddharati, adukkhamasukhavedanaṁ parijānāti, arūpadhātuṁ samatikkamati.8.4Iti tīhi khandhehi tīṇi akusalamūlāni na upādiyati, cattāri sallāni uddharati, tisso vedanā parijānāti, tedhātukaṁ samatikkamati.

9.1Tattha katamā avijjā?9.2Yaṁ catūsu ariyasaccesu aññāṇanti vitthārena yathā so pāṇasajjesu kathaṅkathā kātabbaṁ.9.3Tattha katamaṁ viññāṇaṁ?9.4Cha viññāṇakāyā vedanā saññā cetanā phasso manasikāro, idaṁ nāmaṁ.9.5Tattha katamaṁ rūpaṁ?9.6Cātumahābhūtikaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāyarūpassa paññattiṁ.9.7Iti purimakañca nāmaṁ idañca rūpaṁ tadubhayaṁ nāmarūpanti vuccati.9.8Tattha chaḷāyatananti cha ajjhattikāni āyatanāni, cakkhu ajjhattikaṁ āyatanaṁ yāva mano ajjhattikaṁ āyatanaṁ.9.9Phassoti cha phassakāyā cakkhusamphasso yāva manosamphassoti phasso.9.10Cha vedanākāyā vedanā.9.11Taṇhāti cha taṇhākāyā taṇhā.9.12Upādānanti cattāri upādānāni kāmupādānaṁ diṭṭhupādānaṁ sīlabbatupādānaṁ attavādupādānanti upādānaṁ.9.13Bhavoti tayo bhavā kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo.9.14Tattha katamā jāti?9.15Yā paṭhamaṁ khandhānaṁ paṭhamaṁ dhātūnaṁ paṭhamaṁ āyatanānaṁ uppatti jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo, ayaṁ jāti.9.16Tattha katamā jarā?9.17Jarā nāma yaṁ taṁ khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā pavivittaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ vivaṇṇataṁ bhaggo taṁ jarā hīyanā pahīyanā āyuno hāni saṁhāni indriyānaṁ paribhedo upanāho paripāko, ayaṁ jarā.9.18Tattha katamaṁ maraṇaṁ?9.19Maraṇaṁ nāma yaṁ tasmiṁ tasmiṁ sattanikāye tesaṁ tesaṁ sattānaṁ cuti cavanatā maraṇaṁ kālaṅkiriyā uddhumātakānaṁ bhedo kāyassa jīvitindriyassa upacchedo, idaṁ maraṇaṁ.9.20Iti purimikā ca jarā idañca maraṇaṁ tadubhayaṁ jarāmaraṇaṁ.

10.1Tattha andhakāratimisā yathābhūtaṁ appajānanalakkhaṇā avijjā saṅkhārānaṁ padaṭṭhānaṁ.10.2Abhisaṅkharaṇalakkhaṇā saṅkhārā, upacayapunabbhavābhiropanapaccupaṭṭhānā.10.3Te viññāṇassa padaṭṭhānaṁ.10.4Vatthu saviññattilakkhaṇaṁ viññāṇaṁ, taṁ nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ.10.5Anekasannissayalakkhaṇaṁ nāmarūpaṁ, taṁ saḷāyatanassa padaṭṭhānaṁ.10.6Indriyavavatthāpanalakkhaṇaṁ saḷāyatanaṁ, taṁ phassassa padaṭṭhānaṁ.10.7Sannipātalakkhaṇo phasso, so vedanāya padaṭṭhānaṁ.10.8Anubhavanalakkhaṇā vedanā, sā taṇhāya padaṭṭhānaṁ.10.9Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, sā upādānassa padaṭṭhānaṁ.10.10Ādānaparihananalakkhaṇaṁ upādānaṁ, taṁ bhavassa padaṭṭhānaṁ.10.11Nānāgativikkhepalakkhaṇo bhavo, so jātiyā padaṭṭhānaṁ.10.12Khandhānaṁ pātubhāvalakkhaṇā jāti, sā jarāya padaṭṭhānaṁ.10.13Upanayaparipākalakkhaṇā jarā, sā maraṇassa padaṭṭhānaṁ.10.14Āyukkhayajīvitauparodhalakkhaṇaṁ maraṇaṁ, taṁ dukkhassa padaṭṭhānaṁ.10.15Kāyasampīḷanalakkhaṇaṁ dukkhaṁ, taṁ domanassassa padaṭṭhānaṁ.10.16Cittasampīḷanalakkhaṇaṁ domanassaṁ, taṁ sokassa padaṭṭhānaṁ.10.17Socanalakkhaṇo soko, so paridevassa padaṭṭhānaṁ.10.18Vacīnicchāraṇalakkhaṇo paridevo, so upāyāsassa padaṭṭhānaṁ.10.19Ye āyāsā te upāyāsā.

11.1Nava padāni yattha sabbo akusalapakkho saṅgahaṁ samosaraṇaṁ gacchati.11.2Katamāni nava padāni?11.3Dve mūlakilesā, tīṇi akusalamūlāni, cattāro vipallāsā.11.4Tattha dve mūlakilesā avijjā ca bhavataṇhā ca, tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho ca.11.5Cattāro vipallāsā—11.6“anicce niccan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “dukkhe sukhan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “anattani attā”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso, “asubhe subhan”ti saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāso.

12.1Tattha avijjā nāma catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṁ aññāṇaṁ, ayaṁ avijjā.12.2Bhavataṇhā nāma yo bhavesu rāgo sārāgo icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṁ apariccāgo, ayaṁ bhavataṇhā.

13.1Tattha katamo lobho akusalamūlaṁ?13.2Lobho nāma so tesu tesu paravatthūsu paradabbesu paraṭṭhānesu parasāpateyyesu parapariggahitesu lobho lubbhanā icchā mucchā patthanā nandī ajjhosānaṁ apariccāgo, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ.13.3Kassetaṁ mūlaṁ?13.4Lobho lobhajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca, tathā yathā taṁsampayuttānaṁ cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.

14.1Tattha katamo doso akusalamūlaṁ?14.2So sattesu āghāto akkhanti appaccayo byāpādo padoso anatthakāmatā cetaso paṭighāto, ayaṁ doso akusalamūlaṁ.

15.1Kassetaṁ mūlaṁ?15.2Dosajassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa sampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.

16.1Tattha katamo moho akusalamūlaṁ?16.2Yaṁ catūsu ariyasaccesu anabhisamayo asampajjaggāho appaṭivedho moho muyhanā sammoho sammuyhanā avijjā tamo andhakāro āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ acchadanaṁ apasacchāgamanaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, ayaṁ moho akusalamūlaṁ.

17.1Kassetaṁ mūlaṁ?17.2Mohajassa akusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa ca taṁsampayuttakānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.

18.1Tattha vipallāsā jānitabbā, vipallāsānaṁ vatthu jānitabbaṁ.18.2Yaṁ vipallāsaṁ siyā, taṁ jānitabbaṁ.18.3Tattha eko vipallāso tīṇi vipallāsāni cattāri vipallāsavatthūni.18.4Katamo eko vipallāso ca, yena paṭipakkhena vipallāsitaṁ gaṇhāti?18.5“Anicce niccan”ti, “dukkhe sukhan”ti, “anattani attā”ti, “asubhe subhan”ti, ayaṁ eko vipallāso.

19.1Katamāni cattāri vipallāsavatthūni?19.2Kāyo vedanā cittaṁ dhammā ca.19.3Imāni cattāri vipallāsavatthūni.

20.1Katamāni tīṇi vipallāsāni?20.2Saññā cittaṁ diṭṭhi ca.20.3Imāni tīṇi vipallāsāni.

21.1Tattha manāpike vatthumhi indriyavatthe vaṇṇāyatane vā yo nimittassa uggāho, ayaṁ saññāvipallāso.21.2Tattha viparītacittassa vatthumhi sati viññatti, ayaṁ cittavipallāso.21.3Tattha viparītacittassa tamhi rūpe “asubhe subhan”ti yā khanti ruci upekkhanā nicchayo diṭṭhi nidassanaṁ santīraṇā, ayaṁ diṭṭhivipallāso.21.4Tattha vatthubhedena kāyesu dvādasa vipallāsā bhavanti.21.5Tayo kāye tayo vedanāya tayo citte tayo dhamme, cattāro saññāvipallāsā cattāro cittavipallāsā cattāro diṭṭhivipallāsā, āyatanūpacayato cakkhuviññāṇasaññāsamaṅgissa rūpesu dvādasa vipallāsā yāva mano saññāsamaṅgissa, dhammesu dvādasa vipallāsā cha dvādasakā cattāri vipallāsā bhavanti.21.6Ārammaṇanānattato hi aparimitasaṅkheyyānaṁ sattānaṁ aparimitamasaṅkheyyā vipallāsā bhavanti hīnukkaṭṭhamajjhimatāya.

22.1Tattha pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni bhavanti.22.2Yo rūpakkhandho, so kāyo attabhāvavatthu.22.3Yo vedanākkhandho, so vedanā attabhāvavatthu.22.4Yo saññākkhandho ca saṅkhārakkhandho ca, te dhammā attabhāvavatthu.22.5Yo viññāṇakkhandho, so cittaṁ attabhāvavatthu.22.6Iti pañcakkhandhā cattāri attabhāvavatthūni.22.7Tattha kāye “asubhe subhan”ti.22.8Vipallāso bhavati.22.9Evaṁ vedanāsu …22.10citte …22.11dhammesu ca attavipallāso bhavati.22.12Tattha catunnaṁ vipallāsānaṁ samugghātanatthaṁ bhagavā cattāro satipaṭṭhāne deseti paññapeti kāye kāyānupassī viharato “asubhe subhan”ti.22.13Vipallāsaṁ samugghāteti, evaṁ vedanāsu, citte, dhammesu ca kātabbaṁ.

23.1Tattha andhakāratimisā appaṭivedhalakkhaṇā avijjā, tassā vipallāsapadaṭṭhānaṁ.23.2Ajjhosānalakkhaṇā taṇhā, tassā piyarūpasātarūpaṁ padaṭṭhānaṁ.23.3Attāsayavañcanālakkhaṇo lobho, tassa adinnādānaṁ padaṭṭhānaṁ.23.4Idha vivādalakkhaṇo doso, tassa pāṇātipāto padaṭṭhānaṁ.23.5Vatthuvippaṭipattilakkhaṇo moho, tassa micchāpaṭipatti padaṭṭhānaṁ.23.6Saṅkhatānaṁ dhammānaṁ avināsaggahaṇalakkhaṇā niccasaññā, tassā sabbasaṅkhārā padaṭṭhānaṁ.23.7Sāsavaphassopagamanalakkhaṇā sukhasaññā, tassā mamaṅkāro padaṭṭhānaṁ.23.8Dhammesu upagamanalakkhaṇā attasaññā, tassā ahaṅkāro padaṭṭhānaṁ.23.9Vaṇṇasaṅgahaṇalakkhaṇā subhasaññā, tassā indriyaasaṁvaro padaṭṭhānaṁ.23.10Etehi navahi padehi uddiṭṭhehi sabbo akusalapakkho niddiṭṭho bhavati, so ca kho bahussutena sakkā jānituṁ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttena.

24.1Nava padāni kusalāni yattha sabbo kusalapakkho saṅgaho samosaraṇaṁ gacchanti.24.2Katamāni nava padāni?24.3Samatho vipassanā alobho adoso amoho aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā asubhasaññā ca.

25.1Tattha katamo samatho?25.2Yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti ṭhānaṁ paṭṭhānaṁ upaṭṭhānaṁ samādhi samādhānaṁ avikkhepo avippaṭisāro vūpasamo mānaso ekaggaṁ cittassa, ayaṁ samatho.

26.1Tattha katamā vipassanā?26.2Khandhesu vā dhātūsu vā āyatanesu vā nāmarūpesu vā paṭiccasamuppādesu vā paṭiccasamuppannesu vā dhammesu dukkhesu vā samudayesu vā nirodhe vā magge vā kusalākusalesu vā dhammesu sāvajjaanavajjesu vā kaṇhasukkesu vā sevitabbaasevitabbesu vā so yathābhūtaṁ vicayo pavicayo vīmaṁsā paravīmaṁsā gāhanā aggāhanā pariggāhanā cittena paricitanā tulanā upaparikkhā ñāṇaṁ vijjā vā cakkhu buddhi medhā paññā obhāso āloko ābhā pabhā khaggo nārāco dhammavicayasambojjhaṅgo sammādiṭṭhi maggaṅgaṁ, ayaṁ vipassanā.26.3Tenesā vipassanā iti vuccati vividhā vā esā vipassanāti, tasmā esā vipassanāti vuccati.26.4Dvidhā cesā hi vipassanā dhammavipassanāti vuccati, dvidhā imāya passati subhañca asubhañca kaṇhañca sukkañca sevitabbañca asevitabbañca kammañca vipākañca bandhañca vimokkhañca ācayañca apacayañca pavattiñca nivattiñca saṅkilesañca vodānañca, evaṁ vipassanāti vuccati.26.5Atha vā viiti upasaggo passanāti attho tasmā vipassanāti vuccate, ayaṁ vipassanā.

27.1Tattha dve rogā sattānaṁ avijjā ca bhavataṇhā ca, etesaṁ dvinnaṁ rogānaṁ nighātāya bhagavatā dve bhesajjāni vuttāni samatho ca vipassanā ca.27.2Imāni dve bhesajjāni paṭisevento dve aroge sacchikaroti rāgavirāgaṁ cetovimuttiṁ avijjāvirāgañca paññāvimuttiṁ.27.3Tattha taṇhārogassa samatho bhesajjaṁ, rāgavirāgā cetovimutti arogaṁ.27.4Avijjārogassa vipassanābhesajjaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti arogaṁ.27.5Evañhi bhagavā cāha, “dve dhammā pariññeyyā nāmañca rūpañca, dve dhammā pahātabbā avijjā ca bhavataṇhā ca, dve dhammā bhāvetabbā samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā vijjā ca vimutti cā”ti.27.6Tattha samathaṁ bhāvento rūpaṁ parijānāti, rūpaṁ parijānanto taṇhaṁ pajahati, taṇhaṁ pajahanto rāgavirāgā cetovimuttiṁ sacchikaroti, vipassanaṁ bhāvento nāmaṁ parijānāti, nāmaṁ parijānanto avijjaṁ pajahati, avijjaṁ pajahanto avijjāvirāgā paññāvimuttiṁ sacchikaroti.27.7Yadā bhikkhuno dve dhammā pariññātā bhavanti nāmañca rūpañca, tathāssa dve dhammā pahīnā bhavanti avijjā ca bhavataṇhā ca.27.8Dve dhammā bhāvitā bhavanti samatho ca vipassanā ca, dve dhammā sacchikātabbā bhavanti vijjā ca vimutti ca.27.9Ettāvatā bhikkhu katakicco bhavati.27.10Esā sopādisesā nibbānadhātu.27.11Tassa āyupariyādānā jīvitindriyassa uparodhā idañca dukkhaṁ nirujjhati, aññañca dukkhaṁ na uppajjati.27.12Tattha yo imesaṁ khandhānaṁ dhātuāyatanānaṁ nirodho vūpasamo aññesañca khandhadhātuāyatanānaṁ appaṭisandhi apātubhāvo, ayaṁ anupādisesā nibbānadhātu.

28.1Tattha katamaṁ alobho kusalamūlaṁ?28.2Yaṁdhātuko alobho alubbhanā alubbhitattaṁ anicchā apatthanā akantā anajjhosānaṁ.28.3Ayaṁ alobho kusalamūlaṁ.28.4Kassetaṁ mūlaṁ?28.5Alobhajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.28.6Atha vā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kusalanti vuccati, so tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ.28.7Katamesaṁ tiṇṇaṁ, sammāsaṅkappassa sammāvāyāmassa sammāsamādhissa ca imesaṁ mūlanti, tasmā kusalamūlanti vuccati.

29.1Tattha katamaṁ adoso kusalamūlaṁ?29.2Yā sattesu vā saṅkhāresu vā anaghāto appaṭighāto abyāpatti abyāpādo adoso mettā mettāyanā atthakāmatā hitakāmatā cetaso pasādo, ayaṁ adoso kusalamūlaṁ.29.3Kassetaṁ mūlaṁ?29.4Adosajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.29.5Atha vā tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ.29.6Katamesaṁ tiṇṇaṁ?29.7Sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa ca imesaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ, tasmā kusalamūlanti vuccati.

30.1Tattha katamaṁ amoho kusalamūlaṁ?30.2Yaṁ catūsu ariyasaccesu yathābhūtaṁ ñāṇadassanaṁ abhisamayo sammā ca paccāgamo paṭivedho amoho asammuyhanā asammoho vijjāpakāso āloko anāvaraṇaṁ sekkhānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, ayaṁ amoho kusalamūlaṁ.30.3Kassetaṁ mūlaṁ?30.4Amohajassa kusalassa kāyakammassa vacīkammassa manokammassa taṁsampayuttānañca cittacetasikānaṁ dhammānaṁ mūlaṁ.30.5Atha vā dvinnaṁ maggaṅgānaṁ etaṁ mūlaṁ.30.6Katamesaṁ dvinnaṁ?30.7Sammādiṭṭhiyā ca sammāsatiyā ca imesaṁ dvinnaṁ maggaṅgānaṁ mūlaṁ, tasmā kusalamūlanti vuccati.

31.1Evaṁ imesaṁ tīhi kusalamūlehi aṭṭhaṅgiko maggo yojetabbo.

32.1Tattha katamā aniccasaññā?32.2“Sabbe saṅkhārā uppādavayadhammino”ti ca yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ aniccasaññā.32.3Tassā ko nissando?32.4Aniccasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya aṭṭhasu lokadhammesu cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

33.1Tattha katamā dukkhasaññā?33.2“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ dukkhasaññā.33.3Tassā ko nissando?33.4Dukkhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ālasse sampamāde vimhaye ca cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

34.1Tattha katamā anattasaññā?34.2“Sabbesu dhammesu anattā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ anattasaññā.34.3Tassā ko nissando, anattasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya ahaṅkāro cittaṁ nānusandhati na sandhati, mamaṅkāro na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

35.1Tattha katamā asubhasaññā?35.2“Satta saṅkhārā asubhā”ti yā saññā sañjānanā vavatthapanā uggāho, ayaṁ asubhasaññā.35.3Tassā ko nissando?35.4Asubhasaññāya bhāvitāya bahulīkatāya subhanimitte cittaṁ nānusandhati na sandhati na saṇṭhahati, upekkhā vā paṭikkūlatā vā saṇṭhahati, ayamassā nissando.

36.1Tattha pañcannaṁ khandhānaṁ pariññā bhagavatā desitā, yo tattha asubhasaññā rūpakkhandhassa pariññattaṁ, dukkhasaññā vedanākkhandhassa pariññattaṁ, anattasaññā saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa pariññattaṁ, aniccasaññā viññāṇakkhandhassa pariññattaṁ.36.2Tattha samathena taṇhaṁ samugghāteti, vipassanāya avijjaṁ samugghāteti, adosena dosaṁ samugghāteti, amohena mohaṁ samugghāteti, aniccasaññāya niccasaññaṁ samugghāteti, dukkhasaññāya sukhasaññaṁ samugghāteti, anattasaññāya attasaññaṁ samugghāteti, asubhasaññāya subhasaññaṁ samugghāteti.

37.1Cittavikkhepapaṭisaṁharaṇalakkhaṇo samatho, tassa jhānāni padaṭṭhānaṁ.37.2Sabbadhammaṁ yathābhūtaṁ paṭivedhalakkhaṇā vipassanā, tassā sabbaneyyaṁ padaṭṭhānaṁ.37.3Icchāpaṭisaṁharaṇalakkhaṇo alobho, tassa adinnādānā veramaṇī padaṭṭhānaṁ.37.4Abyāpādalakkhaṇo adoso, tassa pāṇātipātā veramaṇī padaṭṭhānaṁ.37.5Vatthuappaṭihatalakkhaṇo amoho, tassa sammāpaṭipatti padaṭṭhānaṁ.37.6Saṅkhatānaṁ dhammānaṁ vināsaggahaṇalakkhaṇā aniccasaññā, tassā udayabbayo padaṭṭhānaṁ.37.7Sāsavaphassasañjānanalakkhaṇā dukkhasaññā, tassā vedanā padaṭṭhānaṁ.37.8Sabbadhammaanupagamanalakkhaṇā anattasaññā, tassā dhammasaññā padaṭṭhānaṁ.37.9Vinīlakavipubbakauddhumātakasamuggahaṇalakkhaṇā asubhasaññā, tassā nibbidā padaṭṭhānaṁ.37.10Imesu navasu padesu upadiṭṭhesu sabbo kusalapakkho upadiṭṭho bhavati, so ca bahussutena sakkā jānituṁ no appassutena, paññavatā no duppaññena, yuttena no ayuttenāti.

38.1Tattha niccasaññādhimuttassa aparāparaṁ cittaṁ paṇāmento satimapaccavekkhato aniccasaññā na upaṭṭhāti, pañcasu kāmaguṇesu sukhassādādhimuttassa iriyāpathassa agatimapaccavekkhato dukkhasaññā na upaṭṭhāti, khandhadhātuāyatanesu attādhimuttassa nānādhātuanekadhātuvinibbhogamapaccavekkhato anattasaññā na upaṭṭhāti, vaṇṇasaṇṭhānābhiratassa kāye subhādhimuttassa ca vippaṭicchannā asubhasaññā na upaṭṭhāti.

39.1Avippaṭisāralakkhaṇā saddhā, saddahanā paccupaṭṭhānaṁ.39.2Tassa cattāri sotāpattiyaṅgāni padaṭṭhānaṁ.39.3Evañhi vuttaṁ bhagavatā saddhindriyaṁ bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu sotāpattiyaṅgesu kusalesu dhammesu.

40.1Sūrāapaṭikkhepanalakkhaṇaṁ vīriyindriyaṁ, vīriyindriyārambho paccupaṭṭhānaṁ.40.2Tassa atītā cattāro sammappadhānā padaṭṭhānaṁ.40.3Yathā vuttaṁ bhagavatā vīriyindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu sammappadhānesu.

41.1Sati saraṇalakkhaṇā, asammohapaccupaṭṭhānā.41.2Tassa atītā cattāro satipaṭṭhānā padaṭṭhānaṁ.41.3Yathā vuttaṁ bhagavatā satindriyaṁ bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu satipaṭṭhānesu.

42.1Ekaggalakkhaṇo samādhi, avikkhepapaccupaṭṭhāno, tassa cattāri ñāṇāni padaṭṭhānaṁ.42.2Yathā vuttaṁ bhagavatā samādhindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu jhānesu.

43.1Pajānanalakkhaṇā paññā, bhūtatthasantīraṇā paccupaṭṭhānā, tassa cattāri ariyasaccāni padaṭṭhānaṁ.43.2Yathā vuttaṁ bhagavatā paññindriyaṁ, bhikkhave, kuhiṁ daṭṭhabbaṁ, catūsu ariyasaccesu.

44.1Cattāri cakkāni patirūpadesavāso cakkaṁ, sappurisūpanissayo cakkaṁ, attasammāpaṇidhānaṁ cakkaṁ, pubbe katapuññatā cakkaṁ.44.2Tattha ariyasannissayalakkhaṇo patirūpadesavāso, so sappurisūpanissayassa padaṭṭhānaṁ.44.3Ariyasannissayalakkhaṇo sappurisūpanissayo, so attasammāpaṇidhānassa padaṭṭhānaṁ.44.4Sammāpaṭipattilakkhaṇaṁ attasammāpaṇidhānaṁ, taṁ puññānaṁ padaṭṭhānaṁ.44.5Kusaladhammopacayalakkhaṇaṁ puññaṁ, taṁ sabbasampattīnaṁ padaṭṭhānaṁ.

45.1Ekādasasīlamūlakā dhammā sīlavato avippaṭisāro bhavati …pe…45.2so vimuttiñāṇadassanaṁ “nāparaṁ itthattāyā”ti pajānanā.45.3Tattha veramaṇilakkhaṇaṁ sīlaṁ, taṁ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṁ.45.4Na attānuvādalakkhaṇo avippaṭisāro, so pāmojjassa padaṭṭhānaṁ.45.5Abhippamodanalakkhaṇaṁ pāmojjaṁ, taṁ pītiyā padaṭṭhānaṁ.45.6Attamanalakkhaṇā pīti, sā passaddhiyā padaṭṭhānaṁ.45.7Kammaniyalakkhaṇā passaddhi, sā sukhassa padaṭṭhānaṁ.45.8Abyāpādalakkhaṇaṁ sukhaṁ, taṁ samādhino padaṭṭhānaṁ.45.9Avikkhepanalakkhaṇo samādhi, so yathābhūtañāṇadassanassa padaṭṭhānaṁ.45.10Aviparītasantīraṇalakkhaṇā paññā, sā nibbidāya padaṭṭhānaṁ anālayanalakkhaṇā nibbidā, sā virāgassa padaṭṭhānaṁ.45.11Asaṅkilesalakkhaṇo virāgo, so vimuttiyā padaṭṭhānaṁ.45.12Akusaladhammavivekalakkhaṇā vimutti, sā vimuttino vodānassa padaṭṭhānaṁ.

46.1Catasso ariyabhūmiyo cattāri sāmaññaphalāni.46.2Tattha yo yathābhūtaṁ pajānāti, esā dassanabhūmi.46.3Sotāpattiphalañca so yathābhūtaṁ pajānitvā nibbindati, idaṁ tanukāmarāgassa padaṭṭhānaṁ byāpādānaṁ.46.4Sakadāgāmiphalañca saṇhaṁ virajjati, ayaṁ rāgavirāgā cetovimutti.46.5Anāgāmiphalañca yaṁ avijjāvirāgā vimuccati, ayaṁ katābhūmi.46.6Arahattañca sāmaññaphalānīti ko vacanattho, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sāmaññaṁ, tassetāni phalāni sāmaññaphalānīti vuccati.46.7Kissa brahmaññaphalānīti vuccante?46.8Brahmaññaariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa tāni phalānīti brahmaññaphalānīti vuccante.

47.1Tattha sotāpanno kathaṁ hoti?47.2Saha saccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṁyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso ca, imesaṁ tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ pahānā parikkhayā ariyasāvako hoti sotāpanno avinipātadhammo yāva dukkhassantaṁ karoti.

48.1Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi?48.2Assutavā bālo puthujjano yāva ariyadhamme akovido, so rūpaṁ attato samanupassati yāva viññāṇasmiṁ attānaṁ, so imesu pañcasu khandhesu attaggāho vā attaniyaggāho vā esohamasmi ekasmiṁ vasavattiko pakkhitto anuggaho anusayanto aṅgamaṅganti parati.48.3Yā tathābhūtassa khanti ruci pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā abhippasannā, ayaṁ vuccate sakkāyadiṭṭhīti.

49.1Tattha pañca diṭṭhiyo ucchedaṁ bhajanti.49.2Katamāyo pañca?49.3Rūpaṁ attato samanupassati, yāva viññāṇaṁ attato samanupassati, imāyo pañca ucchedaṁ bhajanti, avasesāyo pannarasa sassataṁ bhajanti.49.4Iti sakkāyadiṭṭhipahānā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni pahīyanti.49.5Pahānā ucchedaṁ sassatañca na bhajati.49.6Iti ucchedasassatappahānā ariyasāvakassa na kiñci diṭṭhigataṁ bhavati, aññā vā lokuttarāya sammādiṭṭhiyā.49.7Kathaṁ pana sakkāyadiṭṭhi na bhavati?49.8Idha ariyasāvako sutavā hoti, sabbo sukkapakkho kātabbo, yāva ariyadhammesu kovido rūpaṁ anattato samanupassati, yāva viññāṇaṁ …pe…49.9evamassa samanupassantassa sakkāyadiṭṭhi na bhavati.

50.1Kathaṁ vicikicchā na bhavati?50.2Idha ariyasāvako buddhe na kaṅkhati, na vicikicchati abhippasīdati, itipi so bhagavāti sabbaṁ.50.3Dhamme na kaṅkhati na vicikicchati sabbaṁ.50.4Yāva taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti, iminā dutiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti.50.5Saṅghe na kaṅkhati …pe…50.6yāva pūjā devānañca manussānañcāti, iminā tatiyena ākaṅkhiyena dhammena samannāgato hoti.

51.1Sabbe saṅkhārā dukkhāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati.51.2Taṇhā dukkhasamudayoti na kaṅkhati na vicikicchati.51.3Taṇhānirodhā dukkhanirodhoti na kaṅkhati na vicikicchati.51.4Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti na kaṅkhati na vicikicchati adhimuccati abhippasīdati.51.5Yāva buddhe vā dhamme vā saṅghe vā dukkhe vā samudaye vā nirodhe vā magge vā kaṅkhāyanā vimati vicikicchā dvedhāpathā āsappanā parisappanā anavaṭṭhānaṁ adhiṭṭhāgamanaṁ anekaṁso anekaṁsikatā, te tassa pahīnā bhavanti paṇunnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

52.1Tattha sīlabbataparāmāso dvidhā—52.2sīlassa vā suddhassa vā.52.3Tattha sīlassa sīlabbataparāmāso imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā tattha kapotapādāhi accharāhi saddhiṁ kīḷissāmi ramissāmi paricarissāmīti.52.4Yathābhūtadassananti rucivimutti rāgo rāgaparivattakā diṭṭhirūpanā passanā asantussitassa sīlabbataparāmāso.52.5Tattha katamo suddhassa sīlabbataparāmāso?52.6Idhekacco sīlaṁ parāmasati, sīlena sujjhati, sīlena nīyati, sīlena muccati, sukhaṁ vītikkamati, dukkhaṁ vītikkamati, sukhadukkhaṁ vītikkamati anupāpuṇāti uparimena.52.7Tadubhayaṁ sīlavataṁ parāmasati tadubhayena sīlavatena sujjhanti muccanti nīyanti, sukhaṁ vītikkamanti, dukkhaṁ vītikkamanti, sukhadukkhaṁ vītikkamanti, anupāpuṇantīti avisucikaraṁ dhammaṁ avimuttikaraṁ dhammaṁ visucito vimuttito paccāgacchantassa yā tathābhūtassa khanti ruci mutti pekkhanā ākāraparivitakko diṭṭhinijjhāyanā passanā, ayaṁ suddhassa sīlabbataparāmāso.52.8Ete ubho parāmāsā ariyasāvakassa pahīnā bhavanti yāva āyatiṁ anuppādadhammā, so sīlavā bhavati ariyakantehi sīlehi samannāgato akkhaṇḍehi yāva upasamasaṁvattanikehi.52.9Imesaṁ tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ pahānā sutavā ariyasāvako bhavati sotāpanno avinipātadhammo, sabbaṁ.

53.1Sahasaccābhisamayā, iti ko vacanattho?53.2Cattāro abhisamayā, pariññābhisamayo pahānābhisamayo sacchikiriyābhisamayo bhāvanābhisamayo.

54.1Tattha ariyasāvako dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṁ pahānābhisamayena abhisameti, nirodhaṁ sacchikiriyābhisamayena abhisameti, maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti.54.2Kiṅkāraṇaṁ?54.3Dukkhassa pariññābhisamayo, samudayassa pahānābhisamayo, nirodhassa sacchikiriyābhisamayo, maggassa bhāvanābhisamayo.54.4Samathavipassanāya kathaṁ abhisameti?54.5Ārammaṇe cittaṁ upanibandhetvā pañcakkhandhe dukkhato passati.54.6Tattha yo upanibandho, ayaṁ samatho.54.7Yā pariyogāhanā, ayaṁ vipassanā.54.8Pañcakkhandhe dukkhāti passato yo pañcakkhandhesu ālayo nikanti upagamanaṁ ajjhosānā icchā mucchā paṇidhi patthanā pahīyati.54.9Tattha pañcakkhandhā dukkhaṁ.54.10Yo tattha ālayo nikanti upagamanaṁ ajjhosānaṁ icchā mucchā paṇidhi patthanā, ayaṁ samudayo.54.11Yaṁ tassa pahānaṁ, so nirodho samatho vipassanā ca maggo, evaṁ tesaṁ catunnaṁ ariyasaccānaṁ ekakāle ekakkhaṇe ekacitte apubbaṁ acarimaṁ abhisamayo bhavati.54.12Tenāha bhagavā “sahasaccābhisamayā ariyasāvakassa tīṇi saṁyojanāni pahīyantī”ti.

55.1Tattha samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti.55.2Kiṁ kāraṇā?55.3Dukkhaṁ pariññābhisamayo, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayo.55.4Evaṁ diṭṭhanto yathā nāvā jalaṁ gacchantī cattāri kiccāni karoti, pārimaṁ tīraṁ pāpeti, orimaṁ tīraṁ jahati, bhāraṁ vahati, sotaṁ chindati;55.5evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle ekakkhaṇe ekacitte cattāri kiccāni karoti, dukkhaṁ pariññābhisamayena abhisameti, yāva maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti.55.6Yathā vā sūriyo udayanto ekakāle apubbaṁ acarimaṁ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṁ vidhamati, ālokaṁ pātukaroti, rūpaṁ nidassīyati, sītaṁ pariyādiyati;55.7evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle …pe…55.8yathā padīpo jalanto ekakāle apubbaṁ acarimaṁ cattāri kiccāni karoti, andhakāraṁ vidhamati, ālokaṁ pātukaroti, rūpaṁ nidassīyati, upādānaṁ pariyādiyati;55.9evameva samathavipassanā yuganaddhā vattamānā ekakāle …pe….

56.1Yadā ariyasāvako sotāpanno bhavati avinipātadhammo niyato yāva dukkhassantaṁ karoti, ayaṁ dassanabhūmi.56.2Sotāpattiphalañca sotāpattiphale ṭhito uttari samathavipassanaṁ bhāvento yuganaddhā vattamānā kāmarāgabyāpādānaṁ yebhuyyena pahānā ariyasāvako hoti.56.3Sakadāgāmi pariniṭṭhitattā sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karoti, ayaṁ tanubhūmi.

57.1Sakadāgāmiphalañca yo sakadāgāmiphale ṭhito vipassanaṁ bhāvento kāmarāgabyāpāde sānusaye anavasesaṁ pajahati, kāmarāgabyāpādesu anavasesaṁ pahīnesu pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni pahīnāni bhavanti sakkāyadiṭṭhi sīlabbataparāmāso vicikicchā kāmacchando byāpādo ca, imesaṁ pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānā ariyasāvako hoti anāgāmī tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṁ vītarāgabhūmi.

58.1Anāgāmiphalañca anāgāmiphale ṭhito uttari samathavipassanaṁ bhāvento pañca uddhambhāgiyāni saṁyojanāni pajahati rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjañca.58.2Imesaṁ pañcannaṁ uddhambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānā ariyasāvako arahā bhavati, khīṇāsavo vusitavā sammadaññāvimutto parikkhīṇabhavasaṁyojano anuppattasadattho, ayaṁ katābhūmi.

59.1Arahantova ayaṁ sopādisesā nibbānadhātu.59.2Tassa āyukkhayā jīvitindriyāparodhā idañca dukkhaṁ nirujjhati, aññañca dukkhaṁ na uppajjati.59.3Yo imassa dukkhassa nirodho vūpasamo, aññassa ca apātubhāvo, ayaṁ anupādisesā nibbānadhātu.59.4Imā dve nibbānadhātuyo.59.5Iti saccāni vuttāni.59.6Saccābhisamayo vutto, kilesavavatthānaṁ vuttaṁ, pahānaṁ vuttaṁ, bhūmiyo vuttā, phalāni vuttāni, nibbānadhātuyo vuttā.59.7Evamimesu vuttesu sabbabodhi vuttā bhavati.59.8Ettha yogo karaṇīyo.

60.1Tattha katamāyo nava anupubbasamāpattiyo?60.2Cattāri jhānāni catasso ca arūpasamāpattiyo nirodhasamāpatti ca.60.3Tattha cattāri jhānāni katamāni?60.4Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehīti vitthārena kātabbāni.60.5Tattha katamā cattāro arūpasamāpattiyo?60.6Virāgino vata vattabbo, yāva nirodhasamāpatti vitthārena kātabbā.60.7Imāyo nava anupubbasamāpattiyo.

61.1Tattha katamaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?61.2Pañcaṅgavippayuttaṁ pañcaṅgasamannāgataṁ.61.3Katamehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṁ?61.4Pañcahi nīvaraṇehi.61.5Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni?61.6Kāmacchandoti vitthāretabbo.61.7Tattha katamo kāmacchando?61.8Yo pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo pemaṁ nikanti ajjhosānaṁ icchā mucchā patthanā apariccāgo anusayo pariyuṭṭhānaṁ, ayaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.61.9Tattha katamaṁ byāpādanīvaraṇaṁ?61.10Yo sattesu saṅkhāresu ca āghāto …pe…61.11yathā dose tathā nioṭṭhānā, ayaṁ byāpādo nīvaraṇaṁ.61.12Tattha katamaṁ middhaṁ?61.13Yā cittassa jaḷatā cittassa garuttaṁ cittassa akammaniyatā cittassa nikkhepo niddāyanā pacalikatā pacalāyanā pacalāyanaṁ, idaṁ middhaṁ.61.14Tattha katamaṁ thinaṁ?61.15Yā kāyassa thinatā jaḷatā kāyassa garuttā kāyassa appassaddhi, idaṁ thinaṁ.61.16Iti idañca thinaṁ purimakañca middhaṁ tadubhayaṁ thinamiddhanīvaraṇanti vuccati.61.17Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?61.18Yo avūpasamo cittassa, idaṁ uddhaccaṁ.61.19Tattha katamaṁ kukkuccaṁ?61.20Yo cetaso vilekho alañcanā vilañcanā hadayalekho vippaṭisāro, idaṁ kukkuccaṁ.61.21Iti idañca kukkuccaṁ purimakañca uddhaccaṁ tadubhayaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇanti vuccati.61.22Tattha katamaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ?61.23Yo buddhe vā dhamme vā saṅghe vā …pe…61.24ayaṁ vicikicchā.61.25Api ca kho pana pañca vicikicchāyo samanantarāyikā desantarāyikā samāpattantarāyikā maggantarāyikā saggantarāyikā, imāyo pañca vicikicchāyo.61.26Idha pana samāpattantarāyikā vicikicchā adhippetā.61.27Ime pañca nīvaraṇā.

62.1Tattha nīvaraṇānīti ko vacanattho, kuto nivārayantīti?62.2Sabbato kusalapakkhikā nivārayanti.62.3Kathaṁ nivārayanti?62.4Kāmacchando asubhato nivārayati, byāpādo mettāya nivārayati, thinaṁ passaddhito nivārayati, middhaṁ vīriyārambhato nivārayati, uddhaccaṁ samathato nivārayati, kukkuccaṁ avippaṭisārato nivārayati, vicikicchā paññāto paṭiccasamuppādato nivārayati.

63.1Aparo pariyāyo.63.2Kāmacchando alobhato kusalamūlato nivārayati, byāpādo adosato nivārayati, thinamiddhaṁ samādhito nivārayati, uddhaccakukkuccaṁ satipaṭṭhānehi nivārayati, vicikicchā amohato kusalamūlato nivārayati.

64.1Aparo pariyāyo.64.2Tayo vihārā dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāro.64.3Dibbavihāro cattāri jhānāni, brahmavihāro cattāri appamāṇāni, ariyavihāro sattatiṁsa bodhipakkhiyā dhammā.64.4Tattha kāmacchando uddhaccaṁ kukkuccañca dibbavihāraṁ nivārayati, byāpādo brahmavihāraṁ nivārayati, thinamiddhaṁ vicikicchā ca ariyavihāraṁ nivārayati.

65.1Aparo pariyāyo.65.2Kāmacchando byāpādo uddhaccakukkuccañca samathaṁ nivārayanti, thinamiddhaṁ vicikicchā ca vipassanaṁ nivārayanti, ato nīvaraṇanti vuccante.65.3Imehi pañcahi aṅgehi vippayuttaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ.

66.1Katamehi pañcahi aṅgehi sampayuttaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ?66.2Vitakkavicārehi pītiyā sukhena ca cittekaggatāya ca.66.3Imesaṁ pañcannaṁ aṅgānaṁ uppādapaṭilābhasamannāgamo sacchikiriyaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ paṭiladdhanti vuccati.66.4Imāni pañca aṅgāni uppādetvā viharatīti, tena vuccate paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharatīti dibbena vihārena.

67.1Tattha dutiyaṁ jhānaṁ caturaṅgasamannāgataṁ pītisukhena cittekaggatāya ajjhattaṁ sampasādanena imāni cattāri aṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharatīti.

68.1Tattha pañcaṅgasamannāgataṁ tatiyaṁ jhānaṁ satiyā sampajaññena sukhena cittekaggatāya upekkhāya imāni pañcaṅgāni uppādetvā sampādetvā viharati, tena vuccati tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharatīti.

69.1Tattha catutthaṁ jhānaṁ caturaṅgasamannāgataṁ upekkhāya satipārisuddhiyā adukkhamasukhāya vedanāya cittekaggatā ca, imehi catūhaṅgehi samannāgataṁ catutthaṁ jhānaṁ.69.2Iti imesaṁ catunnaṁ aṅgānaṁ uppādo paṭilābho samannāgamo sacchikiriyā catutthaṁ jhānaṁ paṭiladdhanti vuccati.69.3Imāni cattāri jhānāni uppādetvā sampādetvā upasampajja viharati, tena vuccati dibbena vihārena viharatīti.

70.1Tattha katamo aniccaṭṭho?70.2Pīḷanaṭṭho aniccaṭṭho pabhaṅgaṭṭho sampāpanaṭṭho vivekaṭṭho aniccaṭṭho, ayaṁ aniccaṭṭho.

71.1Tattha katamo dukkhaṭṭho?71.2Pīḷanaṭṭho dukkhaṭṭho sampīḷanaṭṭho saṁvegaṭṭho byādhinaṭṭho, ayaṁ dukkhaṭṭho.

72.1Tattha katamo suññaṭṭho?72.2Anupalitto suññaṭṭho, asambhajanaṭṭho gatapaṭṭho vivaṭṭaṭṭho, ayaṁ suññaṭṭho.

73.1Tattha katamo anattaṭṭho?73.2Anissariyaṭṭho anattaṭṭho, avasavattanaṭṭho, akāmakāriṭṭho parividaṭṭho, ayaṁ anattaṭṭhoti.

74.1Suttatthasamuccayo nāma saṁvattisantikā peṭakabhūmi samattā.